Skip to main content
x

ሕዝበ ውሳኔ እንደ ሕገ መንግሥታዊ የግጭት መፍትሔ

በውብሸት ሙላት

የቅማንት ማኅበረሰብ ራሳቸውን በራሳቸው ለሚያስተዳድሩበት የአስተዳደር እርከን ምሥረታ ጋር በተያያዘ የአማራ ክልል በሰሜን ጎንደር ዞን የሚገኙ 12 ቀበሌዎች ላይ ሕዝበ ውሳኔ እንዲካሄድ ለፌዴሬሽን ምክር ቤት ኃላፊነቱን አስተላልፏል፡፡ ምክር ቤቱም በእነዚህ ቀበሌዎች ላይ ሕዝበ ውሳኔ እንዲያካሂድ ለኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ ትዕዛዝ አስተላልፏል፡፡

ቦርዱም ሕዝበ ውሳኔውን ለማካሄድ የጊዜ ሰሌዳ በማዘጋጀት ለሕዝብ ይፋ አድርጓል፡፡ በዚህም መሠረት የሕዝበ ውሳኔ አስፈጻሚዎች ሥልጠና ይሰጣል፡፡ የሕዝብ ታዛቢዎች ምርጫ ይደረጋል፡፡ ስለድምፅ አሰጣጡ ለሕዝብ ገለጻ ይደረጋል፡፡ ድምፅ የሚሰጡ ሰዎች ምዝገባ ይደረጋል፡፡ መስከረም 7 ቀን 2010 ዓ.ም. ሕዝበ ውሳኔው ይከናወንና በማግሥቱ ውጤት ይፋ ይደረጋል፡፡ መስከረም 15 ቀን ለፌዴሬሽን ምክር ቤት ውጤቱ ይተላለፋል፡፡

ከላይ የተገለጸውን ሒደት ተከትሎ የተከናወኑ በርካታ ሕዝበ ውሳኔዎች በኢትዮጵያ ውስጥ ተከናውነዋል፡፡ በተለይም ኦሮሚያና የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልሎች በሚዋሰኑባቸው እንዲሁም ኦሮሚያና ደቡብ ብሔሮች ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልሎች መካከል በተለያዩ ወቅቶች ተከስተው የነበሩ ግጭቶችን ለመፍታት ሕዝበ ውሳኔ ተደርጓል፡፡

በሰሜን ጎንደር ዞን በ12 ቀበሌዎች የሚከናወነው ግን ከዚህ በፊት ከተደረጉት በሁለት ሁኔታዎች ይለያል፡፡ የመጀመርያው ሕዝበ ውሳኔው በአንድ ክልል ውስጥ የሚገኙ አስተዳደር ወሰኖችን ለመለየት የተዘጋጀ በመሆኑ ነው፡፡ እስከ ዛሬ የተከናወኑት በሁለት ክልሎች መካከል የተከናወኑ ናቸው፡፡ ሌላው ልዩ የሚያደርገው ደግሞ እንደ አዲስ የሚመሠረትን የአስተዳደር ክልል ለመወሰን ሲባል የሚደረግ መሆኑ ነው፡፡ ከዚህ ቀደም ቀበሌን፣ ወረዳን ወይም ዞን እንደ አዲስ ለማዋቀር በአካባቢው የሚኖረውን ማኅበረሰብ ፍላጎት ለማወቅ ሲባል ሕዝበ ውሳኔ ማድረግ አልተለመደም፡፡

እንግዲህ በ1999ኙ የሕዝብና ቤት ቆጠራ ላይ የቅማንት ማኅበረሰብ እንደ ራሱን ችሎ ባለመቆጠሩና ሌሎች ተጨማሪ ገፋፊ ምክንያቶች የማንነት ይታወቅልኝ ጥያቄ ተነስቶ በ2007 ዓ.ም. የአማራ ክልል ምክር ቤት ‘ማንነቴ ይታወቅልኝ’ ያለውን ማኅበረሰብ ሕዝበ ውሳኔ ሳያደርግ በራሱ ዕውቅና ሰጥቷል፡፡ የስልጤ ብሔረሰብ ማንነቱ ከታወቀበት ሒደት አንፃር ይህ ዓይነቱ አካሄድ በጣም ‘ሊበራል’ የሚባል ነው፡፡

በኢትዮጵያ ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት አንድ ማኅበረሰብ በብሔርነት፣ ብሔረሰብነት ወይም ሕዝብነት ዕውቅና የሚያገኘው ተያያዥነት ባለው በአንድ አካባቢ ሰፍሮ ሲገኝ ነው፡፡ በአንድ አካባቢ ሰፍሮ መገኘቱ ራሱን በራሱ ለማስተዳደርና የቡድን መብቶቹን ተግባራዊ ለማድረግ እንዲችል ያግዘዋል፡፡ የቅማንት ማኅበረሰብም ራሱን በራሱ የሚያስተዳድርበት የአስተዳደር እርከን ለመፍጠር በሚደረገው ጥረት እነዚህ 12 ቀበሌዎች ውስጥ የሚኖሩትን ሕዝቦች ወደ የትኛው አስተዳደር መካለል ይፈልጉ እንደሆን ለማወቅ ሲባል ይመስላ የአማራ ክልል ሕዝበ ውሳኔውን የፈለገው፡፡

በአገራችን በተለይም የአስተዳደር ድንበሮችን ለመለየትና ነዋሪዎች ወደ የትኛው አስተዳደር መካለል እንደሚፈልጉ ለማወቅ ሲባል በርካታ ሕዝበ ውሳኔዎች መደረጋቸው ይታወቃል፡፡ ከዚያም ሕዝበ ውሳኔ የተደረገበት አካባቢ አብዛኛው ሰው ወደሚፈልገው አስተዳደር ይጠቃለላል፡፡ ይህ እንግዲህ በሕዝቦች መካከል ሊፈጠር የሚችልን ግጭት ለማስወገድ ሲባል የሚተገበር ሕገ መንግሥታዊ መፍትሔ መሆኑ ነው፡፡

ይሁን እንጂ እስካሁን በዚህ መንገድ ሕዝበ ውሳኔ የተደረገባቸው አካባቢዎች የታሰበውን ውጤት እያስገኙ አይደለም፡፡ ለዚህ ዋና ማሳያው ደግሞ በኦሮሚያና በኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል መካከል ተደርገው የነበሩትን ሕዝበ ውሳኔዎች ባለማክበር በየጊዜው የተፈጠሩት ግጭቶች ናቸው፡፡ በዚሁ 2009 ዓ.ም. ብቻ እንኳን በሁለቱ ክልሎች መካከል በተፈጠረ ግጭት ቁጥራቸው ቀላል የማይባሉ ሰዎች ሕይወት አልፏል፡፡ በመሆኑም የሕዝበ ውሳኔ ጉዳይ ተገቢ ፍተሻ ያስፈልገዋልና የዚህ ጽሑፍም ማጠንጠኛ ይኼው ነው፡፡

በኢትዮጵያ የምርጫ ሕግ አዋጅ ቁጥር 532/1999 መሠረት ምርጫ ለአምስት ዓብይ ዓላማዎች ሊከናወን ይችላል፡፡ እነዚህ የፌዴራልና የክልል የሕዝብ ተወካዮችን ለመምረጥ ሲባል ‘ጠቅላላ ምርጫ’ ይደረጋል፡፡ ሌላው፣ የቀበሌ፣ የወረዳና እንደ ሁኔታው የዞን ተወካዮችን ለመምረጥ የሚደረጉ ‘የአካባቢ ምርጫ’ በመባል የሚታወቀው ነው፡፡

ሦስተኛው ደግሞ በተለያዩ ምክንያቶች የተጓደሉ የምክር ቤት አባላትን ለመተካት ወይም ቀድሞ ሕዝቡ የመረጠውን ወኪል ካወረደው በኋላ በምትኩ የሚመረጥበት ‘የማሟያ ምርጫ’ ለማከናወን ምርጫ ይደረጋል፡፡

አራተኛው፣ የምርጫ ቦርድ በተለያዩ ምክንያቶች አንድ የምርጫ ጣቢያ ላይ ችግር ተከስቷል ባለ ጊዜ የሚደረግ ‘የድጋሜ ምርጫ’ ነው፡፡

የመጨረሻው የሕዝብን ፍላጎት ለመለካትና የሕዝብን ውሳኔ ለማወቅ ሲባል የሚደረገውና ‘ሕዝበ ውሳኔ’ በመባል የሚታወቀው ነው፡፡ የዚህ ጽሑፍ ትኩረትም የመጨረሻው ነው፡፡

ከምርጫ ሕጉ እንደምንረዳው የሕዝበ ውሳኔ የመጨረሻ ግብ ‘የሕዝቡን ፍላጎት መለካት’ እና ‘ውሳኔውን ማወቅ’ ነው፡፡ የምርጫ ሕጉ በምን በምን ጉዳይ ላይ የሕዝብን ፍላጎት መለካት ያስፈልጋል? በምን ጉዳይስ ላይ በተወሰነ አካባቢ የሚኖርም ይሁን በአጠቃላይ የአገሪቱ ሕዝብ ውሳኔ ይሰጣል? ለሚለው መልስ አይሰጥም፡፡

በሕገ መንግሥቱ መሠረት የሕዝብን ፍላጎት ለመለካትና የሕዝብን ውሳኔ ለማወቅ ሲባል እንደሚደረግ በመግለጽ ያልፈዋል፡፡ አዋጁ፣ ትርጓሜ በሰጠበት በአንቀጽ 2 እና በድጋሜም አንቀጽ 32(1) ሁለት ጊዜ ይኼንን ሐሳብ በተመሳሳይ አጻጻፍ አስቀምጦታል፡፡ ይሁን እንጂ፣ አንቀጽ 32(2) ላይ እንደ አንድ ፍንጭ የተቀመጠው የሕዝብን ፍላጎት መለካት ወይም ውሳኔውን ማወቅ የሚፈልግ አካል ሲኖር የሚከናወን መሆኑ ነው፡፡ በመሆኑም፣ በሕገ መንግሥቱ መሠረት አንድ አካል ሕዝበ ውሳኔ እንዲደረግ ሲጠይቅ የሚፈጸም እንጂ በአዋጁ ላይ በዝርዝር በምን በምን ጉዳይ ላይ እንደሚደረግ አስቀድሞ አልተወሰነም፡፡

ቀጣዩ ጥያቄ የሚሆነው ሕገ መንግሥቱ በምን በምን ሁኔታዎች ላይ ሕዝበ ውሳኔ እንዲጠራ ይጠይቃል? የሚለውን መለየት ነው፡፡ ሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 8 ላይ የሕዝብ ሉዓላዊነት ስለሚገለጽበት ሁኔታ ሲደነግግ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በወኪሎቻቸው ወይም በቀጥታ በሚያደርጉት ዴሞክራሲያዊ ተሳትፎ አማካይነት እንደሚገለጽ ያስቀምጣል፡፡ በመሆኑም፣ ሕዝብ በቀጥታ በዴሞክራሲያዊ መንገድ ከሚወስንባቸው መንገዶች አንዱ ሕዝበ ውሳኔ ነው ማለት ይቻላል፡፡

ሕዝበ ውሳኔ ሊደረግባቸው የሚችሉ ሁለት አጋጣሚዎች ሕገ መንግሥቱ ላይ አሉ፡፡ በአንቀጽ 39 መሠረት ከአገሪቱ ለመገንጠልና አንቀጽ 47 ላይ በተገለጸው አዲስ ክልል በሚመሠረትበት ጊዜ ናቸው፡፡ ኋላ የስልጤ የማንነት ጉዳይን በሚመለከት የፌዴሬሽን ምክር ቤት በሰጠው ውሳኔ ላይ ደግሞ ማንነቴ ይታወቅልኝ የሚል ማኅበረሰብም ሲኖርም ሕዝበ ውሳኔ ሊደረግ እንደሚችል መረዳት ይቻላል፡፡ ከእነዚህ በተጨማሪ ደግሞ ከአንቀጽ 48 ላይ መገንዘብ እንደሚቻለው የድንበር አከላለል ለውጥ በሚኖርበት ጊዜ የፌደሬሽን ምክር ቤት የሕዝቡን ፍላጎትና አሠፋፈር መሠረት በማደረግ ውሳኔ ለማሳለፍ ሕዝበ ውሳኔ ሊያደርግ እንደሚችል መገመት ይቻላል፡፡ ለነገሩ፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤትን ለማጠናከርና ሥልጣንና ኃላፊነቱን ለመዘርዘር የወጣው አዋጅ ላይ ሰፋ ባለ ሁኔታ ተገልጿል፡፡

እነዚህ በሕገ መንግሥቱና በፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ ላይ የተገለጹት ናቸው፡፡ ይሁን እንጂ፣ ከእነዚህ ውጭ ሕዝበ ውሳኔ ማድረግን የሚገድብ ሕግ እስከሌለ ድረስ በሌሎች ጉዳዮችም ላይ ቢደረጉ ከሕግ ጋር ጠብ አይኖረውም፡፡

በአማራ ክልል የሚከናወነውም ሕዝበ ውሳኔም ከላይ ከተገለጹት ከየትኛውም ውጭ ቢሆንም እንኳን ዞሮ ዞሮ የ12ቱ ቀበሌ ኗሪዎች ወደ የትኛው አስተዳደር ውስጥ መተዳደርን እንደሚፈልጉ ለማወቅ የሚደረግ ጥረት ነው ማለት ይቻላል፡፡

ቀደም ብሎ እንደተገለጸው የሕዝብን ፍላጎት ለማወቅና ሕዝብ እንዲወስን ሲባል ሕዝበ ውሳኔ ይደረጋል፡፡ ይህ አገላለጽ አንድ አይቀሬ ጥያቄን መልስ ለመስጠት ይረዳል፡፡ ጥያቄውም፣ በሕዝበ ውሳኔ የታወቀ ፍላጎትና የሕዝብ ውሳኔ ከሕግ አንፃር አስገዳጅ ነውን? የሚለው ነው፡፡ መልሱን ለማግኘት ሁለት አቅጣጫ እንከተል፡፡

የመጀመርያው በሕገ መንግሥቱ የሕዝበ ውሳኔ እንዲደረግባቸው የተቆረጡትን ጉዳዮች ይመለከታል፡፡ በእነዚህ ላይ የሚሰጠው የሕዝብ ውሳኔ አስገዳጅ እንደሚሆን ጥርጥር የለውም፡፡ ሁለተኛው ደግሞ፣ አንድ መንግሥታዊ ተቋም (ክልል/ምክር ቤት ወዘተ.) የሕዝብን ፍላጎት ማወቅ በመፈለጉ የሚደረግ ከሆነ አስገዳጅነት ላይኖረው ይችላል፡፡ በአማራ ክልል የሚከናወነው ሕዝበ ውሳኔም ከሁለተኛው ምድብ ውስጥ የሚካተት ነው ማለት ይችላል፡፡ ዝርዝሩን ወደ ኋላ እንመለስበታለን፡፡

በእኛ አገር የተከናወኑት ሕዝበ ውሳኔዎች የታለመላቸውን ግብ እያሳኩ አይደለም ብለናል፡፡ ሕዝቡ ከወሰነም በኋላ መልሶ ግጭት ሲከሰት እየተስተዋለ ነው፡፡ ለእዚህ ደግሞ በአጠቃላይ የሕዝበ ውሳኔ አደራረግ ሥርዓቱና ሕጉ ጋር የሚያያዙ ችግሮች አሉ፡፡ እነዚህን መቅረፍ እስካልተቻለ ድረስ በትክክል እንዲፈቱ የታሰቡበትን ግብ ላያሳኩ ይችላሉ፡፡ ችግሮቹን ተራ በተራ እንመልከታቸው፡፡

የሕዝበ ውሳኔ ሲደረግ ብዙ ጊዜ ለሕዝቡ ሁለት አማራጮች ይቀርባሉ፡፡ ለምርጫ አመቺ በሆነ መልኩ ቀድመው ይቀረፃሉ፡፡ ለሕዝብም ይተዋወቃሉ፡፡ በተለይ ምርጫዎቹ ወደ አንድ ወገን እንዳያደሉም ከፍተኛ ጥንቃቄ ማድረግን ይጠይቃል፡፡ ለምሳሌ ኤርትራ ተደረገ እንደተባለውና የተባለውም እውነት ነው እንበልና “ነፃነት” ወይስ “ባርነት” በሚል መንገድ ምርጫ አይቀርብም፡፡ መቼም ማንም ጤነኛ ሰው “ባርነትን” ሊመርጥ ስለማይችል፡፡ ከዚህ አንፃር አማራጮቹ ለምን እንደተመረጡ የሚያሳይ ማብራሪያም ጭምር ውሳኔ ከመሰጠቱ ቢያንስ ከሳምንታት ወይም ከወራት በፊት ቀደም ብሎ ሕዝብ እንዲያውቃቸው ማድረግን ሕጋዊ ግዴታ አድርገውታል፡፡ በኢትዮጵያ የሚደረጉ ሕዝበ ውሳኔዎች አማራጮቹ ምን መምሰል እንዳለባቸውም ሆነ ከምን ያህል ጊዜ በፊት ለሕዝብ መድረስ እንዳባቸው የሚገልጽ ሕግ የለም፡፡

ሁለተኛው ችግር የሚያያዘው እንደሌሎች ምርጫዎች በተለያዩ መገናኛ ብዙኃን አማካይነት ሕዝበ ውሳኔው ለሚመለከታቸው ትምህርት አለመስጠትና ክርክሮችን አለማድረግ ነው፡፡ ለሕዝበ ውሳኔ የቀረቡትን አማራጮች የሚደግፉና የሚቃወሙ ከእነምክንያታቸው ለመራጩ ማስረዳትና የምርጫ ዘመቻም ሳይቀር መደረግ አለበት፡፡

በአማራ ክልል የሚደረገው ሕዝበ ውሳኔውም አማራጮቹን አስቀድሞ በማሳወቅ የምርጫዎቹን ጥቅምና ጉዳት ማስረዳት መራጩ ውሳኔውን በጥልቅ እንዲያጤነው ይረዳዋል፡፡ በውሳኔያቸውም ውለው ሲያድሩ መፀፀት እንዳይኖርም ይረዳል፡፡ በውሳኔ መፀፀት ከእንደገና ተመልሶ ግጭት እየፈጠረ መሆኑን ማስተዋል አይገድም፡፡ ይህን ለማሳካት ደግሞ ሕዝበ ውሳኔዎች ከመከናወናቸው በፊት ሕዝቡ የሚወስነው ነገር የሚኖረውን ጥቅምና ጉዳት አስቀድሞ እንዲያጤኑት ማድረግ ጥቅም እንጂ ጉዳት የለውም፡፡

በሰሜን ጎንደሩም ጉዳይ ቢሆን በእነዚህ ቀበሌዎች ውስጥ የሚኖረው ሕዝብ ይህንኑ የሚረዳበት መድረክ ቢዘጋጅላቸው በቀበሌዎቹ የሚኖረው መራጭ ከአማራው ሕዝብ ጋር አብሮ መኖርም ሆነ ሌላ መመሥረት የሚኖረውን ጥቅምና ጉዳት አስቀድመው እንዲያውቁት ማድረግ ተገቢነት አለው፡፡

በእነዚህ ቀበሌዎች የሚከናወነው ሕዝበ ውሳኔ ግቡ የቅማንት ማኅበረሰብ ማንነቱ ከታወቀ እንደ ቡድን ማንኛውንም አስተዳደራዊ እርከን የመመሥረት መብት ስላለው ነው፡፡ እነዚህ የአስተዳደር እርከኖች እንዴት እንደሚመሠረቱ ከደቡብ ብሔሮች ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ውጪ ያሉት ክልሎች፣ በውስጣቸው የሚገኙት ነባር ብሔረሰቦች ቁጥራቸው ዝቅተኛ ስለሆነ፣ ወይ መሥርተዋል፤ ወይም ትተዋቸዋል፡፡ መመሥረት ቢፈልጉ ደግሞ እንዴት ጥያቄያቸውን እንደሚያቀርቡ፣ ለማን እንደሚያቀርቡና ምን ምን ሁኔታዎችን ማሟልት እንዳለባቸው ወዘተ. የሚያሳይ ሕግ የላቸውም፡፡

የደቡብ ክልል የብሔረሰቦች ምክር ቤት ስላለው፣ የዞንም ይሁን የወረዳ አመሠራረት ጥያቄ እንዴት መስተናገድ እንዳለበት፣ ይህንን ምክር ቤት ለማጠናከርና ሥልጣንና ተግባሩን ለመወሰን በወጣው አዋጅ ላይ ተገልጿል፡፡ ሥነ ሥርዓቱ ከክልል ምሥረታ ጋር ተመሳሳይ ነው፡፡ ልዩነቱ ጥያቄውን ያቀረበው በአስተዳደራዊ መዋቅር ተደግፎ ከሆነ (ለምሳሌ ልዩ ወረዳ የነበረው ልዩ ዞን መሆን ቢፈልግና ጥያቄው የቀረበው የወረዳው መስተዳደር ቢሆን) የመስተዳድሩ ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ ድምፅ ከደገፈው ወይም ጥያቄውን ያቀረበው፤ ሕዝቡ ከሆነ (አምስት በመቶ የሚሆነው ስምና ፊርማ አስፍሮ) ሕዝቡ በአብላጫ ድምፅ ሲደግፈውና የክልሉ የብሔረሰቦች ምክር ቤት ሲወስን ተፈጻሚ ይሆናል፡፡

ከላይ የቀረበውን እንደመነሻ በመውሰድ በአማራ ክልል እንዴት ሊሆን እንደሚችል እንመልከት፡፡ እዚህ ላይ ልብ ሊባል የሚገባው ቁም ነገር ቢኖር በብሔሩ ስም የተጠራ ክልል (ትግራይ፣ አፋር፣ ኦሮሚያ፣ የኢትዮጵያ ሶማሌ) ሆኖ የዚህን ክልል ያህል የብሔረሰብ ዞኖችና ልዩ ወረዳ የሌለ መሆኑን ነው፡፡ ሦስት ልዩ ዞንና አንድ ልዩ ወረዳ መኖሩን ያጤናል፡፡

የሆነው ሆኖ፣ ከክልል በታች የሚገኙ የአስተዳደር እርከኖችን የማቋቋም ሥልጣን የክልሎች እንጂ የፌዴራል አለመሆኑን የፌዴሬሽን ምክር ቤትም ሥልጣን እንደሌለው በቅርቡ በአፋር ክልል በአብኣለ ወረዳ የሚኖሩ የትግራይ ተወላጆችን አስመለክቶ በሰጠው ውሳኔ ላይ ተገልጿል፡፡ ስለሆነም የሕዝበ ውሳኔውን ውጤት መሠረት አድርጎ ማለትም ከፌዴሬሽን ምክር ቤት ተቀብሎ ለሚሰጠው ውሳኔ በግብዓትነት ይጠቀምበታል ማለት ነው፡፡ ይህ ከሆነ ደግሞ በእነዚህ ቀበሌዎች የሚኖረው ሕዝብ የሚሰጠውን ውሳኔ መሠረት በማድረግና ሌሎችም ሁኔታዎች ከግምት በማስገባት የመወሰን ሥልጣን አለው፡፡ ውጤቱን ለውሳኔ መነሻ እንጂ አስገዳጅነት ላይኖረው ይችላል ብሎ መከራከርም ይቻላል ማለት ነው፡፡

ሌላው በውሳኔው መሠረት ለብቻቸው ተለይተው ራሳቸውን ማስተዳደር የሚጀምሩት ብሔረሰቦች ቀድሞ ከነበሩበት ዞን ወይም ወረዳ ፍትሐዊ የሆነ የሀብት ክፍፍል ሊያደርጉ እንደሚችሉ አስቀምጧል፡፡ ክልል ሲመሠርቱ ያልተቀመጠውን፣ በደቡብ ክልል ውስጥ ዞንና ወረዳ (ልዩም ይሁን አይሁን) ሲመሠርቱ የንብረት ክፍፍል እንዲደረግ ያስቀምጥና ስለተግባራዊነቱም የብሔረሰቦች ምክር ቤት እንደሚከታተል ገልጿል፡፡ ይህ እንግዲህ በአማራ ክልልም ሆነ በሌሎች ሕግ አልወጣለትም፡፡

በእርግጥ የፌዴሬሽን ምክር ቤት የአስተዳደር እርከኖችን የመመሥረት ሙሉ በሙሉ የክልል ሥልጣን ነው ይበል እንጂ፣ የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 89 (1)፣ መንግሥት በዴሞክራሲያዊ መርሆች ላይ በመመሥረት ሕዝቡ በሁሉም ደረጃዎች ራሱን በራሱ የሚያስተዳደርበትን ሁኔታ ማመቻቸት ያለበትን ስለመሆኑ ተቀምጧል፡፡

ከዚህ አንፃር ማንኛውም የብሔርነት፣ የብሔረሰብነት ወይም ደግሞ የሕዝብነት ዕውቅና ያገኘ ማኅበረሰብ ራሱን በራሱ የማስተዳደር መብቱን ተግባራዊ የሚያደርግበትን አስተዳደራዊ መዋቅር የመመሥረት ገደብ የሌለው ሕገ መንግሥታዊ መብት እንዳለው የፌዴራሉም የክልሎችም ሕገ መንግሥት አንቀጽ 39 (3) ላይም ጭምር ተደንግጓል፡፡

ራስን የማስተዳደር ሙሉ መብት ከክልልም ወደ ታች የሚወርድ ከሆነ ይህ መብት ውጤታማ እንዲሆን ያልተማከለ አስተዳደር ተግባራዊ መሆን አለበት፡፡ ለቅማንት ማኅበረሰብም ራሱን በራሱ ማስተዳደር የሚችልበት ወረዳ ወይንም ዞን ሲመሠርት በአስተዳደር እርከኑ ውስጥ ተግባራዊ የሚሆኑና በክልሉ ሕገ መንግሥት መሠረት የራሳቸውን ጉዳይ በራሳቸው የመጨረስ፣ በተወሰኑ መልኩ የሥልጣን ባለቤት ለመሆን ያስችላቸዋል፡፡

ይህ አስተዳደራዊ ራስ ገዝነት በፌዴራሉ በሕገ መንግሥቱ በአንቀጽ 50(4) ከተገለጸው አንፃር ሙሉ በሙሉ የክልል ጉዳይ እንጂ የፌዴራል አይደለም ማለት ይህንን ድንጋጌ ሥራ ላይ ለማዋል የፌዴራሉ መንግሥት ምንም ሚና የለውም እንደማለት ነው፡፡

ጠቅለል ሲደረግ ወረዳዎች እንዴት እንደሚመሠረቱና እንደሚታጠፉ፣ ድንበራቸው እንደሚካለልና እንደሚነካ በየትኞችም የክልል ሕገ መንግሥት አለመገለጹ፤ መሥፈርቶቹን አንዳንድ ክልሎች በአዋጅ (ለምሳሌ ደቡብና ኦሮሚያ) ሌሎቹ ደግሞ ለአስፈጻሚው አካል መተው (ለምሳሌ ቤኒሻንጉል ጉሙዝና አማራ) ጉራማይሌ በመሆኑ  በአንድ ወቅት ልዩ ወረዳ የነበረን፣ በሌላ ጊዜ መደበኛ ወረዳ ሲከፋም በማጠፍ ከሌላ ጋር መቀላቀል ሊከተል ይችላል፡፡ ከዚህ አኳያ የአማራ ክልል የአጠፋቸው ልዩ ወረዳ ወይንም ዞን ባይኖርም ደቡብ ክልል ላይ ግን ተከስቶ ነበር፡፡

የቅማንት ማኅበረሰብንም በተመለከተ በልዩ ወይም መደበኛ ዞን፣ በልዩ ወረዳ ወይም በመደበኛ ወረዳ ደረጃ ማቋቋም ሙሉ በሙሉ የክልሉ እንጂ የፌዴሬሽን ምክር ቤት እንደማይሆን ቀድሞ በአብአላ ወረዳ የሚኖሩ የትግራይ ተወላጆች የልዩ ወረዳ ጥያቄን ውድቅ ባደረገበት ውሳኔ ላይ እንደተቀመጠ ዓይተናል፡፡

የሕዝበ ውሳኔው የታሰበለትን ግብ እንዲያሳካ፣ ለአያሌ ዘመናት አብረውና ተዋህደው በኖሩት በአማራና በቅማንት ሕዝቦች መካከል ያለው አብሮነት ስሜት እንዲጎለብት ከላይ የተጠቆሙትን አንከኖች ማስተካከል አንድ የፖለቲካ ማኅበረሰብን ለመገንባት ፋይዳው የጎላ ነው፡፡ በተለይ ሕዝበ ውሳኔው የሚደረገው በአጭር ጊዜ ውስጥ፣ አርሶ አደሩም በከፍተኛ ሁኔታ በግብርና ሥራ የሚጠመድበት ወቅት መሆኑ እንዲሁም የፌዴሬሽን ምክር ቤት በሥራ ላይ ሳይሆን ብዙዎቹ የምርጫ ቦርድ አባላትም የሹመት ጊዜያቸው ባለፈበት ሁኔታ ሕዝበ ውሳኔ መደረጉ አሁንም ሕገ መንግሥታዊ መፍትሔነቱን ውጤታማ እንዳይሆን ሳንካ ሊሆንበት ይችላል፡፡

ከአዘጋጁ፡- ጽሑፉ የጸሐፊውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ መሆኑን እንገልጻለን፡፡