Skip to main content
x
‹‹የበአሉ ግርማ ገጸ ባሕርያት››

‹‹የበአሉ ግርማ ገጸ ባሕርያት››

በብሩክ አብዱ

በአሉ ግርማ (1931-1976 ዓ.ም.) ልጅነቱን ያሳለፈው በሱጴ (ኢሉባቦር)፣ ጉርምስናውን ደግሞ በአዲስ አበባ (“ልዕልት ዘነበወርቅ” እና “ጀነራል ዊንጌት” ትምህርት ቤቶች) ነበር። በመቀጠልም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅና በMichigan State University የጋዜጠኝነትና የፖለቲካል ሳይንስ ትምህርቱን ተከታትሏል። የሥራ ዘመኑንም በአብዛኛው ያሳለፈው በማስታወቂያ ሚኒስቴር በተለያዩ የኃላፊነት ቦታዎች ነበር።

በአሉ ስድስት ተወዳጅ ልቦለድ ሥራዎችን አሳትሟል። እኒህም “ከአድማስ ባሻገር” (1962 ዓ.ም.)፣ “የህሊና ደወል” (1966 ዓ.ም.)፣ “የቀይ ኮከብ ጥሪ” (1972 ዓ.ም.)፣ “ደራሲው” (1972 ዓ.ም.)፣ “ሐዲስ” (1975 ዓ.ም.) እና “ኦሮማይ” (1975 ዓ.ም.) ናቸው። ከኒህም በተጨማሪ በርካታ መጣጥፎችን፣ ቃለ መጠይቆችንና ርእሰ አንቀጾችን ጽፏል።

በዚች ጽሑፍ፣ በአሉ ግርማ “ከአድማስ ባሻገር” መጽሐፉ ላይ የተጠቀመባቸውን አንዳንድ የገጸ ባሕርያት አሳሳል ስልቶች በቅርበት ለማሳየት እሞክራለሁ።

ከአድማስ ባሻገር

ይህ መጽሐፍ ለመጀመሪያ ጊዜ ለንባብ የበቃው በ1962 ዓ.ም. ነበር። ምንም እንኳን ዳግመኛ እስኪታተም ሁለት ዓመት ቢፈጅበትም በወጣበት ዘመን በሰፊው ተነቧል (ከ1962 - 2004 ዓ.ም. ዘጠኝ ጊዜ ታትሟል)። ከ1980ዎቹ ጀምሮ ደግሞ በሬድዮ ትረካ ቀርቧል።

ከአድማስ ባሻገር” የበዓሉ ግርማ የመጀመሪያ የልብ ወለድ መጽሐፍ ቢሆንም በኩር የፈጠራ ሥራው አልነበረም። ከዚያ በፊት በዓሉ በተለያዩ የተማሪ መጽሔቶች (የጀነራል ዊንጌቱ “Chindit” እና የዩኒቨርስቲ ኮሌጁ “News and Views”) ግጥሞቹን ማቅረብ ለምዶ ነበር። ከፈጠራ ድርሰት ባሻገርም በጋዜጣና መጽሔት አዘጋጅነት (“News and Views”፣ “Addis Reporter”፣ “መነን” እና “አዲስ ዘመን”) የበርካታ ዓመታት ልምድ ነበረው። በኒህም ዓመታት በተቻለው መጠን የአዘጋጅነቱን ሚና በመጠቀም (በተለይ በ”መነን” እና “አዲስ ዘመን”) በርካታ ኪነ ጥበባዊ አምዶችን (ለምሳሌ “አጭር ልብ ወለድ”፣ “ከኪነ ጥበባት አካባቢ”) አስጀምሮ  ነበር።

ስለዚህ ከመጀመሪያው ልብ ወለዱ ኅትመት በፊት በአሉ ቢያንስ ለአሥር ዓመታት ያህል ኪነ ጥበባዊ ጽሑፎችን ሲያነብ፣ ሲጽፍና ሲያዘጋጅ የከረመ ደራሲ ነበር። እናም የበኩር መጽሐፉ እምብዛም የጀማሪ ድርሰት ባይሸጥ ብዙ ሊያስደንቀን አይገባም።

ከአድማስ ባሻገር

ታሪኩ በግርድፉ የሚከተለውን ይመስላል። ዕድሜውን በዘመናዊ ትምህርት ያሳለፈ አንድ ኢትዮጵያዊ ወጣት (አበራ) የምርጫ አጣብቂኝ ውስጥ ገብቷል። በአንድ ወገን፣ ብዙም ስሜት በማይሰጠው ሥራ በመትጋት ንብረትና ልጆች እንዲያፈራ ወንድሙ (‘ጋሽ’ አባተ) ቤተሰባዊ ግዴታውን ያስታውሱታል። በሌላ በኩል ደግሞ፣ “ጥሪውን” በመስማት ሥራውን ለቆ ሙሉ ሕይወቱን በሰዓሊነት እንዲያሳልፍ አብሮ አደጉ (ኃይለማርያም) እና አዲሲቷ ፍቅረኛው (ሉሊት) ይገፋፉታል። አበራ ግን የሚፈልገውን የሚያውቅ አይመስልምና መምረጥ ይቸግረዋል።

የአበራም  ወላዋይነት በራሱ፣ በቤተሰቡ፣ በጓደኛውና በፍቅረኛው ሕይወት ውስጥ የሚያስከትሉትን ለውጦችና መዘዞች ድርሰቱ በጥልቀት ይተርካል። እግረ መንገዱንም፣ ደራሲው የዛሬ 50 ዓመት ግድም በነበረው የአዲስ አበባ ማኅበረሰብ ውስጥ ይፋጩ የነበሩትን “ባህላዊነት” እና “ዘመናዊነት”፣ “ኃላፊነት” እና “ጥሪ”፣ “መተማመን” እና “ቅናት” በገጸ ባሕርያቱ በኩል ያሳየናል።

ይህ ልብ ወለድ ከ50 በላይ ገጸ ባሕርያትን አቅፎ ይዟል። ከእነዚህም አራቱ  ዋና ገጸ ባሕርያት (አበራ፣ ኃይለማርያም፣ ሉሊት፣ ‘ጋሽ’ አባተ) ሰባቱ ጭፍራ (‘እሜቴ ባፈና’፣ ሰናይት ‘ሱቅ በደረቴ’. . .)፣ ሃያዎቹ አዳማቂ (ሱዛን ሮስ፣ ትርንጎ፣ ሚኒስትሩ . . .)፣ እና ከሃያ በላይ ደግሞ ሥውር ገጸ ባሕርያት (ወፍራም ዝንብ፣ ባይከዳኝ. . .) ናቸው።

‘ዋና’ ገጸ ባሕርያትን  እንደ ድርሰቱ አጥንት፣ ‘ጭፍራ’ ገጸ ባሕርያትን ደግሞ እንደትረካው ሥጋ  ልናያቸው እንችላለን። ያለኒህ አሥር ግድም ገጸ ባሕርያት “ከአድማስ ባሻገር”ን አንብቦ ለመረዳት በጣም ያስቸግራል (አንድ ተማሪ “መጽሐፉን ወደ ተውኔት ለውጠህ ጻፍ” ወይም “ልብ ወለዱን ላናበቡ ጓደኞችህ በአጭሩ ተርክ” ቢባል እኝህኑ ዋናና ጭፍራ ገጸ ባሕርያት መጠቀሙ አይቀርም)። በተመሳሳይ መልኩ “አዳማቂ” ገጸ ባሕርያትን እንደ ክት አልባሳት ብናያቸው ያስኬዳል፤ እጅጉን ባያስፈልጉም ድርሰቱን በሚገባ ያስጌጡታልና።

ታዲያ የደራሲውን  ጥበብ ለመረዳት አንዱ መንገድ የፈጠራቸውን ገጸ ባሕርያት በምን መልኩ  ተንከባክቦ እንዳሳደጋቸው ለመረዳት መሞከር ነው።  በመቀጠልም፣ “ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ ወሳኝ ባይሆንም ጠቃሚ ሚና ከሚጫወቱት ሃያ “አዳማቂ” ገጸ ባሕርያት አምስቱን መርጬ እንዴት አድርጎ  በአሉ ግርማ እንደሳላቸው ለማሳየት እሞክራለሁ።

እኒህንም አዳማቂ  ገጸ ባሕርያት የመረጥኩበት ምክንያት እንደሚከተለው ነው። አብዛኛውን ጊዜ ደራሲዎች የዋናና ጭፍራ ገጸ ባሕርያት አሳሳል ላይ ልዩ አትኩሮት (እንዲሁም በርካታ ገጾችን) ይሰጣሉ። በዚህም ምክንያት፣ የገጸ ባሕሪ  አሳሳል ችሎታቸውን በሚገባ ለመመዘን ያስቸግረናል. . .ብዙም ባልተካነ  ደራሲ እጅ እንኳን የዋና ገጸ ባሕርያት አሳሳል የስኬት ሚዛን ሊደፋ ይችላልና።

በአንፃሩ፣ በልብ ወለዱ ወሳኝ ሚና የማይጫወቱትን “አዳማቂ” ገጸ ባሕርያትን ለመሳል ደራሲው በአማካይ ከአንድ ገጽ በላይ ቀለም አያጠፋም። እኛም እንደ አንባቢነታችን  እኒህን መስመሮች በቅርበት በማስተዋል “ደራሲው ባለው ውስን ዕድል ገጸ ባሕሪውን በሚገባ አዳብሮታልን?”፣ “የገጸ ባሕሪው ልዩ የሆነ ምስል በምናባችን ሊሳል ተችሏልን?” የሚሉትን ጥያቄዎች ለመመለስ መሞከር እንችላለን። በሌላ አነጋገር፣ ማንኛውም ደራሲ በበርካታ ገጾች ገለጻና ንግግር አንድን ገጸ ባሕሪ በጉልበት ምናባችን ውስጥ ቢያስገባውም፣ ጥበበኛ ደራሲ ግን በአንዲት አንቀጽ ብቻ አይረሴ ምስል በአዕምሯችን ሊቀርጽ ይችላል።

እናም የዚህ መጣጥፍ ጥያቄ፤ “በገጸ ባሕርያት አሳሳል ረገድ  በአሉ ግርማ ምን  ዓይነት ደራሲ ነው?” የሚል ይሆናል።

የአዳማቂ ገጸ ባሕርያት አሳሳል

የአንድ ልብ ወለድ ገጸ ባሕርያት ደራሲው በፈጠረላቸው ህዋና ባበጀላቸው ምሕዋር ይሽከረከራሉ። ይህም በሞላ ጎደል የሚቀየሰው በገጸ ባሕሪያቱ ንግግርና በተራኪው  ገለጻ ነው። የተራኪው ገለጻ የገጸ ባሕሪውን አጠቃላይ ገጽታ ሲወስንልን፣ የገጸ ባሕሪው ንግግር ደግሞ አስተሳሰቡንና ስሜቱን ቀንጭቦ ያሳየናል። በኒህም ሁለት ስልቶች  በመደጋገፍ ደራሲው በኛ ባንባቢዎች ላይ የገጸ ባሕርያትን ምስል ለመቅረጽ ይሞክራል።

በ“ከአድማስ ባሻገር” በአሉ በርካታ የፈጠራ ህዋዎችንና ምሕዋሮችን ቀይሷል፤ የተራኪው “ሁሉን አውቅ” ባይ መለኮታዊ ዕይታ፣ የአበራ ውጥንቅጥ ሐሳቦችና ምኞቶች፣ የገድሉ “ሉሊት ከበብ” ምሕዋር፣ የኃይለማርያም “አበራ ተኮር” እሽክርክሪት. . . ወዘተ። በሌላ አነጋገር፣ በልብ ወለዱ ውስጥ አበራ የድርሰቱ “ፀሐይ” ሲሆን፣ እነ ኃይለማርያምና ሉሊት ደግሞ ከአበራ ስበት  ማምለጥ አቅቷቸው እሱኑ የሚሽከረከሩት  ዓለማት ናቸው።  በልብ ወለድም  ውስጥ አብዛኛው ፍትጊያና ግጭት ያለው በነዚሁ በዋናና በጭፍራ ገጸ ባሕርያቱ መሀል ነው።

በተቃራኒ መልኩ፣ በድርሰቱ ወሳኝ ሚና የሌላቸው “አዳማቂ” ገጸ ባሕርያት ግን ብዙ  ጊዜ  የተረጋጋ ህልውና ያሳያሉ። አንድም፤ ምሕዋራቸው ከዋናው ገጸ ባሕሪ (አበራ ወርቁ) እጅግ የራቀ በመሆኑ፣ አንድም ደግሞ፤ እንደተወርዋሪ ኮከብ ብቅ ብለው ስለሚጠፉ የጭፍራ ገጸ ባሕርያትን ያህል  የድርሰቱ እሳትና ፍትጊያ ብዙም አያሳስባቸውም። በዚህም ምክንያት የደራሲውን ጥበብ ለመለካት ጥሩ መስፈርት ሆነው ሊያገለግሉ ይችላሉ።

በመቀጠል፣ በነዚህ ለታሪኩ ወሳኝ ሚና በማይጫወቱ አዳማቂ ገጸ ባሕርያት ላይ ደራሲው የተጠቀመውን የአሳሳል ስልት እዳስሳለሁ።

  1.  ሱዛን ሮስ

“ከአድማስ ባሻገር” ትረካው የሚጀምረው ዋና ገጸ ባሕሪው አበራ ብቻውን በሐሳብ ባሕር እየዋኘ ማንነቱን ሲፈትሽ፣ ከዛም የድሮ ፍቅረኛውን (ሱዛን) ሲያስታውስ ነው። ተራኪው ስለዚች ገጸ ባሕሪ የሚከተለውን ዘርዘር  ያለ ገለጻ በጥቂት ገጾች ይሰጣል (በመጽሐፉ ገጽ 8-12)፤

‘የሰላም ጓድ ልኡካን ባልደረባ’፣ ‘ያለሙዚቃ ሰውነቷ አይፍታታም’፣ ‘ውርጭ ውስጥ እንዳደረ ብረት የሚቀዘቅዝ ጭን’፣ ‘ረጅም ጠጉሯ ስር ውሎ እንደ ዝሆን ጥርስ የነጣ ማጅራት’፣ ‘የታጠፈ ቀሚስ’፣ ‘ሲቃ የያዘው ድምጽ’፣‘ጉንጮቿ ላይ የነበረው ደም ቁልቁል የወረደ’፣ ‘ጸሀይ ያልነካው በሽተኛ ይመስል የገረጣች’፣ ‘ከሩቅ ሲመለከቱት ነጭ ከቅርብ ሲያዩት ሽሮ የሚመስል ጥርስ’፣ ‘በረጅሙ ተንፍሳ’፣‘ረጅም ጠጉሯን በሁለት እጆቿ ጭምድድ አድርጋ’፣ ‘እጆቿ ላይ ያሉት የደም ስሮች እንደሽምጥ አጥር ተገትረው’፣ ‘የቀሉት ትናንሽ ውብ ዓይኖቿ’፣ ‘እንባ እየፈለቀ የገረጡትን ጉንጮቿን ያርሰው’፣ ‘የየሙዚቃውን ስልት በግለት በስሜት. . . ትጠብቅ’፣ ‘ጸሀይ እንዳየች የጽጌረዳ እምቡጥ ወከክ ትርክክ’፡፡

ከላይ የምናየው ተራ ገለጻ አይደለም። ደራሲው የተራኪውን ድምፅ በሚገባ በመጠቀም የሱዛንን ሰውነት ብቻ ሳይሆን ስሜቶቿንም በሰፊው ስሎልናል። ቢሆንም በአሉ በዚህ አላበቃም። የራሷንም አንደበት በመጠቀም  የአስተሳሰቧን ህዋ ይስልልናል። ሱዛንም ስትናገር ከሌሎች አዳማቂ ገጸ ባሕርያት ተለይታ የምትሽከረከርባቸውን የቃላት ምሕዋር መለየት እንችላለን። እኒህም “መስጠት”፣ “ሙዚቃ”፣ “ትዝ”፣ “አብረን”፣ “ደስ/ደስታ”፣ “ደንታ”፣ “ጽጌረዳ” እና “ፍፁም” ናቸው። እስኪ ለምሳሌ ያህል ሦስቱን በቅርበት እንመልከት፤

ሙዚቃ

“ሙዚቃ ስጠኝና ፍቅር ልስጥህ።”

“ሙዚቃ ስጠኝ ነው የምልህ።

“ያለሙዚቃ አይሆንልኝም ፍፁም አይሆንልኝም።”

ትዝ

“አብረን የሰማናቸው ጥኡም ሙዚቃዎች ትዝ ይሉኛል።”

“እያንዳንዷ ደቂቃ ትዝ ትለኛለች።”

ደስ/ደስታ

“ብልጫ ያለውን ነገር የሚመርጡ ወንዶች ደስ ይሉኛል።”

“ወንዶችን ማሞላቀቅ ደስ ይለኛል።”

“እንዳንተ ያሉ … ሳገኝ ደግሞ የበለጠ ደስታ ይሰማኛል።”

ሱዛን ደምቃ የምትታይ “አዳማቂ” ገጸ ባሕሪ ናት። ከ“ሽሮ” ጥርሷ ጀምሮ እስከ “ደስ” የሚሏት ወንዶች በቀላሉ ለመገንዘብ ይቻላል። በአሉ በጥቂት መስመሮች ይህን ሁሉ በምናባችን መሳሉ የሚያስደንቅ ነው። እንዲያውም ተጨማሪ  ገጾችና ሚና ቢጨምርላት “ጭፍራ” ገጸ ባሕሪ ሆና መመደብ ትችል ነበር።

  1. ትርንጐ

ትርንጐ በድርሰቱ የአበራ የልጅነት የቤት ሠራተኛ የነበረች ናት። ተራኪው ስለዚች አዳማቂ ገጸ ባሕሪ የሚከተለውን ይገልጻል (በመጽሐፉ ገጽ 13)፤

‘ዕድሜዋ ከእሱ ዕድሜ ገፋ ያለ’፣ ‘ፊቷ እንደውድቅት ጨለማ ጠቁሮ በወዝ የተንጨፈጨፈ’፣ ‘ጠጉሯ አንድ ባንድ የሚቆጠር’፣ ‘ፍርጥምጥም ያለች ጉጭማ’፣ ‘መደብ ላይ ተጋድማ’፣ ‘ከባይከዳኝ ጋር ስትዳራ’፣ ‘ደንግጣ ከላይዋ ላይ ስትወረውረው’

ይህ ጥሩ ምስል-ሳይ አካላዊ ገለጻ ነው። ቢሆንም ስሜቷን በሚገባ አይገልጽልንም፤ የምናውቀው ድንጋጤዋን ብቻ ነው። ታዲያ ከአንድ ገጽ ባነሰች ስፍራ ደራሲው ስሜቶቿን ከዚህ ይበልጥ ሊገልጽ ቢያዳግተው ሊያስደንቀን አይገባም (ለ“ሱዛን” አራት ገጽ መመደቡን እያስታወስን)። በተጨማሪም፣ ከአንደበቷ የምንሰማው ንግግር ተለይቶ የሚሽከረከረው በሁለት ቃላት (“ና ” እና “እንጫወት“) ዙሪያ ነው፣

“ና እንጫወት።”

“ና ምን ቸገረህ እኔ አሳይሃለሁ።”

የኒህም ቃላት  ምናባዊ ኃይል በንግግሯና በተራኪው ገለጻ በመደጋገፉ (‘ታጫውተዋለች’፣ ‘ከባይከዳኝ ጋር ስትዳራ’) ሳይጠነክር አልቀረም። እናም ትርንጐን ስናይ፤ እንደ ሱዛን ያልደመቀች፣ ግን የራሷ የሆነ ልዩ ፍካት ያላት ገጸ ባሕሪ ሆና እናገኛታለን። ደራሲው ይህችን ገጸ ባሕሪ በሚገባ ለማድመቅ ያልመረጠበትን ምክንያት ግን (የቦታ ማጠር ይሁን ለታሪኩ ሒደት ከዚህ በላይ መግለጽ አለማስፈለጉ) በእርግጠኝነት ለማወቅ ያስቸግራል።

  1. ሴተኛ አዳሪ

“ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ አበራ ስሜቱን “ለማውጣት” (ለመወጣት) በተደጋጋሚ ሴተኛ አዳሪ ፍለጋ ይሰማራል። በድርሰቱ ላይ ተራኪው የሚከተለውን ገለጻ ይሰጠናል (በመጽሐፉ ገጽ 45 እስከ 46፣ 88)፤

‘ቀያይ መጋረጃዎቹን እየገለጡ ከየደጃፉ ብቅ ብቅ’፣ ‘ድምጿ ጨለማውንና ፀጥታውን ቀደደው’፣ ‘ከየሴቶቹ ቤት የሚመጣ የእጣንና የከርቤ ጢስ’፣ ‘በቀይ መብራት አንዷን ከሌላዋ መለየት አስቸጋሪ’፣‘ሁለቱ ያገር ልብስ የተቀሩት. . . ሰውነት ላይ ልክክ የሚሉ ቀሚሶች ለብሰው’፣ ‘ዳሌዋ ሰፋ ብሎ የታየችው’፣ ‘ሲገባ እንደሌሎቹ ወከክ ያላለችለት’፣  ‘በቅናት ዓይን ቆዳዋን ገፈፏት’፣  ‘የተቀባችው ሽቶ የተስማማው አይመስልም’፣‘የሸማኔ መወርወሪያ ይመስል ወዲህና ወዲህ ይሯሯጣሉ’፣  ‘አንገቷን እንደ እስክስታ ወራጅ እንክት’፡፡

በአሉ የሴተኛ አዳሪዎችን ገጸ ባሕሪያት በአንድ ክርታስ በጅምላ የሳላቸው ይመስላል። ከገለጻው ውስጥ በሚገባ ተነጥላ የምትታይ ሴተኛ አዳሪ የለችም፤ “መጋረጃ እየገለጡ”፣ “ወዲህና ወዲህ ሲሯሯጡ”፣ “በቀይ መብራት ሲዋሃዱ” ነው የምናስተውለው። በንግግራቸውም ቢሆን ሴተኛ አዳሪ ገጸ ባሕርያት በተወሰነላቸው የቃላት ምሕዋር (“አንቱ” እና “ኡኡቴ”) ነው የሚሽከረከሩት።

አንቱ

“አንቱ ዛሬ ደግሞ ውስኪ ይዘው መዞር ጀመሩ እንዴ?”

“ጋሼ አንቱ ምን እንጋበዝ ታዲያ?”

“ምን የሚያስቅ ነገር አገኙብኝ አንቱ?”

ደራሲው እዚህ ላይ  ግለሰባዊ ሳይሆን ማኅበረሰባዊ መልክ ያለው የሴተኛ አዳሪዎችን ምስል (በገለና ንግግር ታግዞ) ለመቅረፅ የመረጠ ይመስላል። በአሉም  ይህን ያደረገበት ምክንያት በልብ ወለድ ድርሰቱ ውስጥ የሴተኛ አዳሪ ገጸ ባሕርያት በታሪኩ ፍሰት ላይ ወሳኝ ሚና ስለማይጫወቱ ይሆናል። ዋናው ገጸ ባሕሪ አበራም ቢሆን “ስሜቱን ለማውጣት” ብቻ እንደፈለጋቸው ስናስታውስ ደራሲው በጅምላ ለምን እንደሳላቸው መረዳት እንችላለን።

  1. በቀለ “ሽክታ

በቀለ “ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ ከአበራ የመሥሪያ ቤት ባልደረቦች አንዱና አይረሴው ነው። ተራኪው ይህን ገጸ ባሕሪ በሚከተለው መልክ ይገልጸዋል (ገጽ 70 እስከ 73 እና 97)፤

‘ረጅም ቀጭን ቁመናውን እንደ ሽመል እያውዘገዘገ’፣ ‘የተቀባው ሽቶ ክፍሉን ሁሉ አውዶ’፣ ‘የሚናገረው በጥድፊያ’፣ ‘ሲናገር እንደ ሴት ይቅለሰለሳል’፣ ‘ሲሄድም ይውዘገዘጋል’፣ ‘ልብሱ ዳለቻ ሆኖ ከሀር ጨርቅ የተሠራ’፣‘ቀይ ክራቫት አስሮ’፣ ‘የፈነዳ ጽጌረዳ ቅርጽ ያለው. . . መሀረብ የደረት ኪሱ ላይ ሰክቶ’፣‘ረዥም ዞማ ጠጉሩ በቅባት ወደ ኋላ ተለጥጦ’፣ ‘ዘወትር ሙሽራ’፣ ‘ሴታ ሴት መልኩ ላይ የሚወራጭ ስሜት’፣ ‘ረጃጅም አርጩሜ መሳይ ጣቶች’፣  ‘ጀብዱ ለማውራት. . . ልብሱን ለማሳየት ከቢሮ ቢሮ መዞር ግዴታው’፣ ‘እዩኝ የሚል’፣  ‘በመስኮቱ መስተዋት የክራቫት አስተሳሰሩንና የጠጉሩን አበጣጠር እያየ ሲመጻደቅ’፤

በአንደበቱ ንግግርም በኩል የበቀለ “ሽክታነት” በአስተሳሰቡም መሆኑን በሚከተሉት ቃላት ይታየናል።

“አላማረብኝም?”

“ስላንዷ ሴት የሰባ ወሬ ነበረኝ።”

ታዲያ የበቀለ “ሽክታነት” እና ጀብዱ ለወግ ያህል እንደመሆኑ፣ ሌሎች ገጸ ባሕርያት ንግግሩንና ጀብዱዎቹን ከምር የወሰዱት አይመስልም። (እንዲያውም በሕይወቱ ሴት ነክቶ የማያውቅ ቢሆን አያስደንቅም!)

  1.  ሚኒስትሩ

በስማቸው የማይጠቀሱት “ሚኒስትሩ” በልብ ወለዱ ውስጥ የአበራ የበላይ በላይ  አለቃ እንዲሁም የታላቅ ወንድሙ የ’ጋሽ’ አባተ ወዳጅ ናቸው። ገጸ ባሕሪውን ተራኪው በሚከተለው መልክ ይገልጻቸዋል (ገጽ 79 - 80)፤

‘የቢሯቸው ስፋትና የጠረጴዛው ግዙፍነት. . . የማነስ ስሜት ያሳድራል’፥ ‘ግርማ ሞገሥ ሳይወዱ በግድ ያስደገድጋል’፥‘ወፍራም ድምፅ’፥ ‘ጥያቄያቸውን ከትዕዛዝ ለይቶ ለማወቅ ያዳግታል’፥ ‘ቀና ብለው ሰው አለማየት ልማድ’፣‘ሰው የሚያስበውን አስቀድመው የማወቅ ችሎታ ያላቸው የሚመስላቸው’፣‘ቁጭ በል ማለት አያውቁም’ ፥ ‘ዝም ካሉ ማሰናበታቸው’፡፡

ይህን ገለጻ ስናነብ አንዳንዶቻችን ሳንወድ በደመነፍስ የምንሽቆጠቆጥላቸውን ሰዎች ሊያስታውሰን ይችል ይሆናል – ጠንካራ ምስል-ሳይ ገለጻ ነውና። በዚህም ሳያበቃ ደራሲው በገጸ ባሕሪው አንደበት በርካታ የቃላት ምሕዋሮችን (“ለመሆኑ”፥ “ለማንኛውም”፥ “ልጅ/ልጅነት”፥ “ብቻ”፥ “ችሎታ”፥ “አልሰማህም?”) በምናባችን ያሽከረክራል። እስኪ ሦስቱን እንመልከት፤

ለመሆኑ

“ለመሆኑ ስንት ዓመትህ ነው?”

“ለመሆኑ ሚስት አግብተሃል?”

ብቻ

“ብቻ ያስጠራሁህ ለዚህ አልነበረም።”

“ብቻ አንድ ቦታ ረግተህ ለመሥራት አትችልም።”

“ብቻ እናንተ ወጣቶች ሁሉንም ባንዴ ለማድረግ ትጣደፋላችሁ።”

አልሰማህም?

“የረጋ ወተት ቅቤ ይወጣዋል ሲባል አልሰማህም?”

“ሲሮጡ የታጠቁት ሲሮጡ ይፈታል የሚለውን ምሳሌስ አልሰማህም?”

እኒህ ተደጋጋሚ ቃላት ከተራኪው ምናባዊ ገለጻ ጋር አንድ ከራሳቸው ጋር የሚነጋገሩ “ምክር አከፋፋይ” ባለሥልጣንን ምስል ይፈጥራሉ።

ማሳረጊያ

ደራሲው ከላይ በመጠኑ በተዳሰሱት አምስት ገጸ ባሕርያት አማካይነት፤ ነጥሮ የወጣ ግለሰባዊነትን (“ሱዛን”)፣ ቡድናዊ ባህሪን (“ሴተኛ አዳሪዎች” እና “ሚኒስትሩ”)፣ አዝናኝነትን (“በቀለ ሽክታ”)፣ እንዲሁም የብዥታን ምስል (“ትርንጐ”) በሚገርም መልኩ በምናባችን በቀላሉ ለመሳል ችሏል።

በአሉ ግርማ “ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ እኒህንና የተቀሩትን 50 ገጸ ባሕርያት ሲስል እጅጉን ተጠቦበት እንደነበር ለማስተዋል አያዳግትም። ይህም ልብ ወለድ ዘመን ተሻጋሪ ተወዳጅነትን ለማግኘት ካስቻሉት ምክንያቶች አንዱ የገጸ ባሕርያት አሳሳል ስልቱ ሳይሆን አይቀርም። ለበአሉ የመጀመርያው ልብ ወለድ መጽሐፉ መሆኑን ስናስታውስ ደግሞ የድርሰት ጥበቡን ብስለት ያሳየናል።

ታዲያ ድርሰቱ ውስጥ የሚገኙትን  የገጸ ባሕርያት አሳሳል ስልቶች ሙሉ በሙሉ ገና አልተገነዘብንም። የበአሉ ግርማን ጥበብ በሚገባ ለመረዳት “ከአድማስ ባሻገር” ውስጥ ያሉትን ዋና፣ ጭፍራና ስውር ገጸ ባሕርያትንም በቅርበት ማጥናት ያስፈልጋል።  በዚሁ ድርሰትም  ያየነውን የገጸ ባሕሪ አሳሳል ስልት በሌሎቹ  አምስት ልብ ወለዶች (“የህሊና ደወል”፣ “የቀይ ኮከብ ጥሪ”፣ “ደራሲው”፣ “ሐዲስ” እና “ኦሮማይ”) ዳብሮ ወይ ቀንጭሮ እንደሄደ ማየት ይኖርብናል። ይህንንም ለመረዳት እያንዳንዱን ልብ ወለድ በተናጠል፣ ከዚያም  ስድስቱን የፈጠራ ድርሰቶች  በንፅፅር ማጥናት ሳይጠቅመን አይቀርም። ምናልባት ያኔ፣ የበአሉ ግርማን የገጸ ባሕርያት አሳሳል ጥበብ  በሚገባ  ተረድተናል ለማለት እንችል ይሆናል።

አባሪ

(ከአድማስ ባሻገር አዳማቂ ገጸ ባሕርያት ንግግርና ቃላት)

ሱዛን

“ብልጫ ያለውን ነገር የሚመርጡ ወንዶች ደስ ይሉኛል። ምክንያቱም ለውድና ለከፍተኛ ነገሮች የሚጣጣሩ ወንዶች ሲያጋጥሙኝ እኔ ስለራሴ ያለኝ አስተያየት ውኃ እንዳገኘ ጽጌረዳ ይለመልማል።” (ገጽ 8)

“ሙዚቃ ስጠኝና ፍቅር ልስጥህ።”

“ሙዚቃ ስጠኝ ነው የምልህ።”

“እውር ነህ ለማየት አትችልም።” (ገጽ 9)

“ያለሙዚቃ አይሆንልኝም ፍፁም አይሆንልኝም። ፍቅሬን ለወንድ አሳልፌ ከመስጠቴ በፊት ነፍሴ ወደ ሙዚቃ ዓለም መግባት አለባት። ከዚያ በኋላ ነፃነት ይሰማኛል። ውስጤ እንደ ጽጌረዳ እምቡጥ ይከፈታል። ለመስጠትም ሆነ ለመቀበል ዝግጁ እሆናለሁ።” (10)

“አበራ ለምን እንዲህ ትላለህ? ለቀለም ደንታ እንደሌለኝ እዚህ መምጣቴ ሊያረጋግጥልህ አይችልም?” (ገጽ 10)

“መልካም ፋሲካ ስኳር ወለላዬ። የትም ብሆን አብረን የሰማናቸው ጥኡም ሙዚቃዎች ትዝ ይሉኛል። የማዝነው አንተ ለጋብቻ ፍፁም ደንታ ስለሌለህና ብዙ ሙዚቃዎችን አብረን ሳናዳምጥ በጥቂት ጊዜ ውስጥ በመለያየታችን ነው። ሆኖም ቅሬታ የለኝም። እያንዳንዷ ደቂቃ ትዝ ትለኛለች።” (ገጽ 10)

“ወንዶችን ማሞላቀቅ ደስ ይለኛል። እንዳንተ ያሉ የእግር ጥፍራቸውን መቁረጥና የብብት ጠጉራቸውን መላጨት የማይችሉ ሳገኝ ደግሞ የበለጠ ደስታ ይሰማኛል።” (ገጽ 12)

ትርንጐ

“ና እንጫወት።”

“ና ምን ቸገረህ እኔ አሳይሃለሁ።” (ገጽ 13)

የጣልያን ገረድ

“ብስብስ የወንድ አልጫ።” (ገጽ 16)

የበግ ነጋዴ

“ሃምሣ ብር።”

“ስድሳ ብር።” (ገጽ 25)

“ጮማነታቸው ላይ።”

“ከስድስት ባውንድ አይቀንስም።”

“ፋሲካ።”

“ታዲያ በግ ተራ ለምን መጡ?” (ገጽ 26)

ሴተኛ አዳሪዎች

“አንቱ ዛሬ ደግሞ ውስኪ ይዘው መዞር ጀመሩ እንዴ?” (ገጽ 45)

“ጋሼ አንቱ ምን እንጋበዝ ታዲያ?” (ገጽ 46)

“ምን የሚያስቅ ነገር አገኙብኝ አንቱ። ሄደው መሳቂያዎን ይፈልጉ።”

“ታዲያ በማን ነው?”

“ኡኡቴ እርስዎ ከማን በለጡና!” (ገጽ 88)

እንጀራ አባት

“አንተ ወስላታ ተነስተህ በሩን አትከፍትም?” (ገጽ 51)

ባልቻ

“ማን ነው የቀደመኝ? ስሮጥ የመጣሁት ለተሰማ ክብሪት ልሰጥ ነበር።” (ገጽ 69)

“አበራ ምን ነው ዛሬ የከፋህ ትመስላለህ? ሐዘኑንና ብስጭቱን ለኔ ተውና ይልቅ ቡና በለን። ተሰማ እንደሆን ዛሬ እማማ የኪስ ገንዘብ አልሰጡትም መሰለኝ። (ገጽ 70)

“አርፌ ሲጃራ እንዳልቃርምበት ነው ይህ ሁሉ። ደሞዝ ጭማሪ መጥታለች መሰለኝ።” (ገጽ 72)

“ለመሆኑ ሠርግሽን መቼ ነው የምንበላው?” (ገጽ 76)

“እንዲያው ስለእግዚአብሔር ብላችሁ ሰላሳ ብር አበድሩኝ።” (ገጽ 98)

በቀለ “ሽክታ

“ይህንን ልብስ በስንት ገዛሁት? እስቲ ገምቱ። አላማረብኝም?” (ገጽ 70)

“ፋሲካን ያሳለፍኩት ከአንዲት አገር አሸነፈች ከየምትባል ኮረዳ ጋር ነበር። ታዲያ ምን ይሆናል እያለቀሰች ስቃይዋ ደስታ ላይሆነኝ። (ገጽ 71)

“አበሳ ነው እንጅ። ስለአንዷ ሴት የሰባ ወሬ ነበረኝ። ለሹመት ታጭተሃል እንዴ?” (ገጽ 73)

“ሉሊት ታደሰ ማን ናት?” (ገጽ 97)

“እንደኔ ያለው ወንድ ባያጋጥማት ነው። ግን ማን ነው ያልከው? አዎን ገድሉ የአበራ ጓደኛ ከሆነ አንተን ከመላክ እሱ ራሱ ለምን አይነግረውም?” (ገጽ 98)

ተላላኪ

“ሚኒስትሩ በአስቸኳይ ይፈልጉሃል።” (ገጽ 78)

ሚኒስትሩ

“ያንን ጥናት ምን አደረስከው?” (ገጽ 79)

“የእምቧይ ካብ ይሆናል ለማለት ነው? ችግሩ ሳይገባህ አይቀርም። ብቻ ያስጠራሁህ ለዚህ አልነበረም። የአባተ ወንድም አይደለህም? አዎን ትመሳሰላላችሁ። ጥሩ ችሎታ እንዳለህ ሰምቻለሁ። እኔም ራሴ ደርሼበታለሁ። ብቻ አንድ ቦታ ረግተህ ለመሥራት አትችልም። ስህተት ነው። የረጋ ወተት ቅቤ ይወጣዋል ሲባል አልሰማህም? ብቻ እናንተ ወጣቶች ሁሉንም ባንዴ ለማድረግ ትጣደፋላችሁ። ሲሮጡ የታጠቁት ሲሮጡ ይፈታል የሚለውን ምሳሌስ አልሰማህም? ብቻ ለማንኛውም ነገር ብዙ ታስቦልሃል። ልጅ እንደሆኑ ዘለዓለም አይኖርም። ረጋ ብለህ ሥራ። ለመሆኑ ስንት ዓመትህ ነው?” (ገጽ 79)

“በጣም ልጅ ትመስላለህ። ግን አርጅተሃል። ለመሆኑ ሚስት አግብተሃል?” (ገጽ 79)

“ታዲያ ምን ትጠብቃለህ? ሁሉም በልጅነት ሲሆን ያምራል። ለዕድገትም ሆነ ለማንኛውም ነገር የቤተሰብ ኃላፊነት ጥሩ ዋስትና አለው። አባትህ ስመ ጥር ጀግና ነበሩ። ታዲያ አስብበት እንጂ። ችሎታ ብቻውን መቼ ይበቃልና።” (ገጽ 80)

  • ፡- ጽሑፉ የጸሐፊውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ መሆኑን እንገልጻለን፡፡