Skip to main content
x

ዋስትና በአሁኑና እየተረቀቀ ባለው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕጋችን

የዚህ ጽሑፍ ዓላማ አሁን በሚሠራበት በ1954 ዓ.ም. በወጣው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓት ሕጋችንና በመረቀቅ ላይ ባለው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕግ መካከል ዋስትና በሕግ የሚከለከልበትን ሁኔታ ማነፃፀርና የመፍትሔ አስተያየት መሰንዘር ነው፡፡

አሁን ሥራ ላይ ባለው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓት ሕጋችን ቁጥር 63 መሠረት አንድ ሰው በዋስትና የመለቀቅ መብቱን የሚያጣው ከ15 ዓመት በላይ በሚያስቀጣ ወንጀል የተከሰሰ እንደሆነና በወንጀሉ ጉዳት የደረሰበት ሰው የሞተ ወይም ይሞታል ተብሎ የሚጠበቅ እንደሆነ ነው፡፡ ምንም እንኳን በሕግ ባለሙያዎች መካከል ስለአንቀጹ አተረጓጎም ስምምነት ባይኖርም በርካታ የሕግ ምሁራን የሚቀበሉትና ከሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎች ጋር የሚጣጣመው አተረጓጎም አንድ ሰው በዋስ የመለቀቅ መብቱን ሕግ የሚነፍገው ሁለት ነገር ሲሟላ ብቻ ነው፡፡

አንደኛው ሰው ከገደለ ወይም ጉዳት ያደረሰበት ሰው ከዛሬ ነገ ይሞታል ተብሎ የሚጠበቅ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ ሰውዬው የተከሰሰበት ወይም የተጠረጠረበት የወንጀል ዓይነት ከ15 ዓመት በላይ የሚያስቀጣ ከሆነ ነው፡፡ ከዚህ ውጪ በሽብርተኝነት ወይም ከአሥር ዓመት በላይ በሚያስቀጣ ሙስና ወንጀል የተጠረጠረ ሰው የዋስ መብቱ እንደማይጠበቅለት በሌሎች አዋጆች ተደንግጓል፡፡

እየተረቀቀ ባለው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 154 (3) መሠረት ግን በዕድሜ ልክ ወይም በሞት በሚያስቀጣ ወንጀል የተጠረጠረ ሰው (በወንጀሉ የተነሳ ሰው ሞተም አልሞተም) በዋስትና የመለቀቅ መብቱን በሕግ ተከልክሏል፡፡ እንዲሁም በዚሁ ድንጋጌ ቁጥር 154 (2) መሠረት በሙስና ወንጀል የተጠረጠረ ሰው የወንጀሉ ዓይነት ከአሥር ዓመት በላይ የሚያስቀጣ ከሆነ ወይም በተደራራቢ የሙስና ወንጀሎች ተከሶ ቅጣቱ ተደማምሮ ከአሥር ዓመት በላይ ሊበልጥ የሚችል ከሆነ በዋስትና መለቀቅ አይችልም፡፡ በተጨማሪም በዚሁ በረቂቁ ሕግ ቁጥር 154 (1) መሠረት በሕገ መንግሥቱና በሕገ መንግሥታዊው ሥርዓት ላይ የሚፈጸሙ ወንጀሎች፣ በመንግሥት የውጭ ደኅንነትና መከላከያ ኃይል ላይ የሚፈጸሙ ወንጀሎች፣ የሽብርተኝነት ወንጀል፣ የሕገወጥ የሰው ዝውውር ወንጀል፣ በሴቶችና በሕፃናት ላይ በሚፈጸም አስገድዶ የመድፈር ወንጀል የተጠረጠረ ሰው በዋስትና የመለቀቅ መብቱን ተነፍጓል፡፡

እንግዲህ በረቂቁና ሥራ ላይ ባለው የ1954 ዓ.ም. ሕግ መካከል ትልቁ ልዩነት አሁን ሥራ ላይ ባለው ሕግ መሠረት አንድ ሰው (የፀረ ሙስናና የፀረ ሽብር አዋጆች እንደተጠበቁ ሆኖ) ነፍስ ካላጠፋ ወይም ተጎጂው የሚሞት ካልሆነና የተጠረጠረበትም ወንጀል (የነፍስ ግድያ ዓይነት) ከ15 ዓመት በላይ የሚያስቀጣ ካልሆነ በስተቀር በሕግ በዋስትና የመለቀቅ መብቱን አያጣም፡፡ በሌላ አባባል አሁን በሚሠራበት ሕግ መሠረት አንድ ተከሳሽ የሰው ነፍስ ካላጠፋ በስተቀር የተጠረጠረበት ወንጀል 15 ዓመት ቀርቶ በዕድሜ ልክና በሞት ሊያስቀጣ ቢችልም እንኳን በዋስትና የመለቀቅ መብቱ በአዋጅ አልተገፈፈም፡፡ ይህ ማለት ግን ፍርድ ቤቶች ሰውየው ቢለቀቅ የሚጠፋ ከመሰላቸው ወይም ማስረጃ የሚያጠፋ ሆኖ ካገኙት ወንጀሉ ከነፍስ ግድያ ጋር ባይያያዝም ዋስትና የመንፈግ ሥልጣን የተሰጣቸው መሆኑ እንደተጠበቀ ሆኖ ነው፡፡ በአንፃሩ ግን እየተረቀቀ ባለው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕግ መሠረት ግን ቁም ነገሩ የሰው ነፍስ መጥፋት አለመጥፋት መሆኑ ቀርቶ አንድ ሰው በዕድሜ ልክ ወይም በሞት በሚያስቀጣ ወንጀል ከተከሰሰ በዋስ የመለቀቅ መብቱ በሕግ ሊከለከል ነው፡፡ በአንድ በኩል አሁን ባለው ሕግ መሠረት በዋስ ሊለቀቁ የማይችሉ በዕድሜ ልክና በሞት ሳይሆን በ20 ዓመት ብቻ በሚያስቀጣ የተራ ነፍስ ግድያ ወንጀል የተከሰሱና ጉዳት ያደረሱበት ሰው የሞተ (ይሞታል ተብሎ የሚጠበቅ) ተከሳሾች ረቂቁ ሕግ አዋጅ ሆኖ በሚወጣበት ጊዜ በዋስ ሊለቀቁ ነው፡፡ በሌላ በኩል አሁን ባለው ሕግ መሠረት በዋስ ሊለቀቁ የሚችሉ ከሰው ሕይወት ጋር በማይያያዝ ነገር ግን እስከ ዕድሜ ልክ ወይም ሞት በሚደርስ በሚያስቀጡ ወንጀሎች የተከሰሱ ሰዎች ረቂቁ ሕግ በፓርላማ በሚፀድቅበት ጊዜ የዋስ መብታቸው ሊነፈግ ነው፡፡

እንደ ጽሑፍ አቅራቢው እምነት ከሆነ ረቂቅ ሕጉ ኢፍትሐዊ የሆኑ ሁለት ውጤቶችን ያስከትላል፡፡

በመጀመርያ አንድ ሰው እስከ ዕድሜ ልክ ወይም ሞት ድረስ በሚያስቀጣ ወንጀል ስለተጠረጠረ ወይም ስለተከሰሰ ብቻ ለምን በዋስ ወጥቶ የመከራከር መብቱን ይነፈጋል?

ከዛሬ 50 ዓመት በፊት የወጣው ሕጋችን አንድ ሰው እስከ ዕድሜ ልክና ሞትም ድረስ በሚያስቀጣ ወንጀል ቢከሰስም እንኳን በዳኞች ውሳኔና የህሊና ፍርድ ካልሆነ በስተቀር በዋስትና የመለቀቅ መብቱን በአዋጅ ሊነፈግ አይገባም የሚል አቋም ይዞ ሲያበቃ፣ አሁን ዓለም በሠለጠነችበትና አገራችንም ዓለም አቀፍ ሰብዓዊ መብቶችን ባፀደቀችበት ወቅት እንዴት የእነኝህን ሰዎች መብት በአዋጅ በመግፈፍ ወደ ኋላ እንጓዛለን? በወንጀል የተጠረጠረ ሰው በዋስ እንዲለቀቅ የሚፈቀድለት ምክንያት በሕገ መንግሥታችን አንቀጽ 20 (3) ላይ አንድ ሰው በወንጀል ተከሶ፣ ጥፋተኝነቱ በማስረጃ ተረጋግጦ በፍርድ ቤት ጥፋተኛ ነው ተብሎ ካልተወሰነበት በስተቀር ንጹሕ ሆኖ የመገመት (እንደጥፋተኛ ያለመቆጠር) መብት አለው የሚለውንና በዓለም አቀፍ ሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎችና ስምምነቶች ተቀባይነት ያለውን መርህ ለመተግባር ሲባል ነው፡፡ በተለይም የተከሰሰው ሰው በእስር ሆኖ ጉዳዩ ሲታይ ቆይቶ በኋላ ንፁህ መሆኑ የተረጋገጠ እንደሆነ ሊመለስና ሊተካ የማይችል ጉዳት እንዳይደርስበት ሲባል በዋስ የመለቀቅ ሕገ መንግሥታዊና ሰብዓዊ መብት አለው፡፡ እንዲሁም በሥሩ የሚረዳቸው ወይም የሚያግዛቸው ሰዎች ካሉ ከራሱ አልፎ እነሱም ተጎጂ እንዳይሆኑ ሲባል በዋስ ወጥቶ የመከራከር መብቱ ሊከበርለት ይገባል፡፡ ሌላው ቀርቶ ሰውዬው በተወሰነ ደረጃ በትክክል ያጠፋም እንኳን ቢሆን በእሱ በኩል ያለውን ማስረጃ በትክክል ለማቅረብና በእውነት ላይ የተመረኮዘ ፍርድ ለመስጠት የሚቻለው ሰውዬው በዋስ ሆኖ እንደልቡ ማስረጃዎቹን አሰባስቦ የተከራከረ እንደሆነ ብቻ ስለሆነ የዋስትና መብት በተቻለ መጠን ፈጽሞ በአዋጅ ሊከለከል አይገባም፡፡ ሕግ አውጪው እስከ ዕድሜ ልክና በሞት ሊያስቀጣ በሚችል ጉዳይ የተጠረጠሩ ሰዎችን በዋስ የመልቀቅና ያመልቀቅ ሥልጣንን ከዳኞች ላይ ቀምቶ የሁሉንም ተጠርጣሪዎች መብት በአዋጅ የሚገፍበትና በፊት የነበረውን ሕግ የሚያጠብቅበት አጥጋቢና ተቀባይነት ያለው ምክንያት የለውም፡፡ ሕገ መንግሥታዊ ሰብዓዊ መብቶች አጥጋቢና በቂ ምክንያት ከሌለና አማራጭ ካልታጣ በስተቀር ሊገደቡ አይገባም፡፡ ያውም ሲገደቡ በተቻለ መጠን የመብት ክልከላው አነስተኛና ተመጣጣኝ መሆን አለበት፡፡ ይልቁንም ረቂቅ ሕጉ በቁጥር 156 ላይ በወንጀል የተከሰሰን ሰው ዋስትና መብት ከመንፈግ ይልቅ ተከሳሹ ከወንጀል ሕግ ቁጥር 134 እስከ 156 በተደነገገው መሠረት ተመሳሳይ የወንጀል ድርጊት ላለመፈጸም የእጅ ጠብቅ ዋስ እንዲያቀርብ፣ ከአንድ ቦታ ርቆ እንዳይሄድ ወይም ወደ አንዳንድ ቦታዎች ድርሽ እንዳይል መከልከል የሚቻልበትን ለአገራችን አዲስና የመጠቁ ሐሳቦችን ይዞና አስተዋውቆ እያለና ዳኞች እነኝህን አሠራሮችን መጠቀም ሲችሉ፣ በደፈናው እስከ ዕድሜ ልክና ሞት ድረስ በሚያስቀጣ ወንጀል የተከሰሱ ሰዎችን የዋስትና መብት በዳኞች እንዲወሰን ሥልጣኑን ለፍርድ ቤቶች ከመተው ይልቅ መብቱን በአዋጁ መግፈፉ ተመጣጣኝ ካለመሆኑም በላይ ሌሎች አማራቾችን ለመጠቀም አለመሞከሩን የሚያሳይ ነው፡፡ ተከሳሹ ይጠፋል ተብሎ የሚገመትበት ሁኔታ ካለ በእያንዳንዱ ጉዳይ የሚቀመጡት ዳኞች አመዛዝነው መወሰን (ዋስትናውን መንፈግ) እንደሚችሉ እየታወቀ፣ የዳኞችን ሥልጣን ቀምቶ በሕግ በጅምላ ዋስትና የመንፈግ አሠራር በእርግጥም አስፈላጊ ካልሆነና አማራጭ ካልጠፋ በስተቀር አግባብነት አይኖረውም፡፡ ፍርድ ቤቶቻችን ብዙ ችግር ቢኖርባቸውም አመኔታ ልንጥልባቸው ይገባል፡፡ ከዚህ አኳያ የፀረ ሽብር አዋጁም ሆነ የፀረ ሙስና አዋጆች እንደገና ሊፈተሹ ይገባል፡፡ እንዲሁም በሕገ መንግሥታዊው ሥርዓት፣ በመንግሥት መከላከያና ደኅንነት ላይ የሚፈጸሙትም ወንጀሎች ቢሆኑ በ1954 ዓ.ም. በወጣውና አሁን ሥራ ላይ ባለው ሕግ መሠረት የሰው ሕይወት ካልጠፋ በስተቀር በሕግ ዋስትና የማያስከለክሉ ወንጀሎች ሆነው እያሉ፣ በረቂቅ ሕጉ ግን የሰው ሕይወት ጠፋም አልጠፋም የተጠርጣሪዎቹ የዋስትና መብት በጅምላ መገፈፉ ሕጉን የሚያበለጽገው ሳይሆን ፍትሐዊነቱን የኋሊት የሚያስኬደው ነው፡፡

በጽሑፍ አቅራቢው እምነት የረቂቁ ሕግ ችግር በዚህ ብቻ አያበቃም፡፡ በረቂቁ ሕግ መሠረት ከከባድ ግድያ (በቀድሞ ሕግ ከግፍ አገዳደል ውጪ) በተራ ነፍስ ማጥፋት ግድያ የተከሰሱ ሰዎች ተጎጂው ቢሞትም እንኳን በዋስ ሊለቀቁ ነው፡፡ አሁን እየተሠራበት ባለው በ1954 ዓ.ም. የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓት መሠረት ግን በተራ ነፍስ ግድያ የተከሰሰ ሰው በዋስትና አይለቀቅም፡፡ ክቡር የሆነ የሰው ልጅ ሕይወት በቸልተኝነት ወይም ከአቅም በላይ በሆነ ምክንያት፣ ወይም በደም ፍላት ሳይሆን ሆነ ተብሎ በተፈፀመ ግድያ በተቀጠፈበትና ደም በፈሰሰበት ሁኔታ ገድሏል ተብሎ በበቂ ሁኔታ የተጠረጠረን ሰው ምንም እንኳን ተጠርጣሪው ንፁህ ቢሆንም በዋስ መልቀቅ ከአገራችን ተጨባጭ ሁኔታ አንፃር እጅግ በጣም ይከብዳል፡፡ ገዳዩ በዋስ ከተለቀቀ በኋላ የተሰወረ እንደሆነ በሟች ቤተሰቦችና በኅብረተሰቡ ላይ የሚደርሰው የሞራል ጉዳት ከፍተኛ ነው፡፡ በዚያ ላይ በብዙ አካባቢዎች ከዳበረው የደም መቃባትና ፍትሕን በራስ እጅ አስገብቶ ከመበቀል ባህላዊ ሕግና አሠራር አንፃር፣ ራሱ በዋስ የተለቀቀውን ተጠርጣሪና የተሰወረም እንደሆነ ንፁሃን ቤተሰቦቹን ለብቀላና ማለቂያ ለሌለው የደም መቃባት የሚዳርጋቸው ነው፡፡ ስለዚህ እንደ ጽሑፍ አቅራቢው እምነት ምናልባት በከባድ ቸልተኝነት ሰው በመግደል (እስከ 15 ዓመት በሚያስቀጣው) ወይም በደም ፍላት (በአልሞት ባይ ተጋዳይነት) ሰው በመግደል የተጠረጠሩ ሰዎች በዋስ ሊለቀቁ ከሚችሉ በስተቀር በተራ ነፍስ ግድያ የተጠረጠሩ ሰዎችን በዋስ እንዲለቀቁ መፍቀድ የከፋ አደጋና ጉዳት በኅብረተሰቡ ላይ ያስከትላል፡፡

በተራ ነፍስ ግድያና በከባድ ነፍስ ግድያ በሚገባ የተጠረጠሩ ሰዎችን በዋስ የመለቀቅ መብቱን በሕግ መገደብ ራሳቸው ተጠርጣሪዎቹን ከበቀል የሚታደግና ኅብረተሰቡንም ከደም መቃባት የሚጠበቅ በመሆኑ ተመጣጣኝነት ያለውና ሕገ መንግሥታዊ ነው፡፡

ሲጠቃለል ረቂቅ የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕጋችን አሁን እየተሠራበት ያለውን የ1954 ዓ.ም. ወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ሥነ ሥርዓት ፈለግ በመከተልና እሱንም ትንሽ በማሻሻል በተራ ወይም በከባድ የነፍስ ግድያ ወይም በዘር ማጥፋትና በሌሎች ተመሳሳይ የጦር ወንጀለኝነት ብቻ የተከሰሱ ሰዎችን ያውም ተጎጂው የሞተ ወይም ይሞታል ተብሎ የሚጠበቅ ከሆነ ብቻ የዋስትና መብታቸው በሕግ ሊነፈግ ይገባል፡፡ ከዚህ ውጪ የሰው ሕይወት በጠፋባቸው ወይም ተጎጂው ይሞታል ተብሎ በሚጠበቅባቸውና ከ16 ዓመት በላይ በሚያስቀጡ ወንጀሎች ብቻ ዋስትና በሕግ ሊነፈግ ይገባል እንጂ ሕጉ የኋሊት ተጉዞ እስከ ዕድሜ ልክና ሞት ሊያስቀጣ በሚችልና ነገር ግን ከነፍሱ ግድያ ጋር ግንኙነት በሌለው ወንጀል የተከሰሱ ሰዎችን የዋስትና መብት ሁሉ በጅምላ (በደምሰሳው) በአዋጅ ሊገፍ አይገባም፡፡   

ከአዘጋጁ፡- ጸሐፊው የቀድሞ የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያዎች ማኅበር ፕሬዚዳንትና የሕግ አማካሪና ጠበቃ ሲሆኑ፣ ጽሑፉ የጸሐፊውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ ነው፡፡ ጸሐፊውን በኢሜል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይችላሉ፡፡

በታምራት ኪዳነ ማርያም