Skip to main content
x

ተፈናቃይ ዜጎች ካሳ የማግኘት መብትና የመንግሥት ፍትሐ ብሔር ተጠያቂነት

በየትም አገር ቢሆን ዜጎች በተለያዩ ሕግጋት ጥበቃ የተደረገላቸው ወይም ከሕግ የሚመነጩ ሥፍር መብቶች እንደሚኖራቸው የታወቀ ነው፡፡ መብቶቻቸውንም ለማስከበር ሲባል ተቋማት የመኖራቸውም ጉዳይ የሚያጠያይቅ አይደለም፡፡ የመብት ጥሰት ባጋጠመ ጊዜ ማን ምን ማድረግ እንዳለበትም ተግባርና ኃላፊነትን የሚዘረዝር ሕግ መኖሩ አይቀሬ ነው፡፡ የመብቶቹ ዓይነቶች መበራከት መብቶቹን የሚጥሱትና ጥበቃ ማድረግ ያለባቸው አካላትም እንዲሁ ሊበረክቱ ይችላሉ፡፡

የዚህ ጽሑፍ ትኩረት ግን የመብቶቹ ዓይነቶች በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 32 ላይ ዕውቅናም ጥበቃም የተሰጠው የዜጎች በየትኛውም የአገሪቱ ክፍል ውስጥ የመንቀሳቀስና የመኖሪያ ሥፍራን የመመምረጥ መብት፣ እንዲሁም በአንቀጽ 41 ላይ ጥበቃ የተደረገለትን የዜጎችን በየትኛውም አገሪቱ ክፍል ውስጥ ለመተዳደሪያቸው በመረጡት የሥራ መስክ መሰማራትን መብቶች በመጣሳቸው ጥበቃ የማድረግ ግዴታ ያለበት የመንግሥት አካል ሕጋዊ ግዴታውን ባለመወጣት ሊኖር የሚችለውን የፍትሐ ብሔር ተጠያቂነት መዳሰስ ነው፡፡    

በሕገ መንግሥቱም መሠረት ይሁን በዓለም ዓቀፍ የሰብዓዊ መብት ሰነዶች እንደሚያሳዩት የዜጎችን መብት በተመለከተ መንግሥት ቢያንስ በሦስት ምድቦች ሥር የሚካተቱ ግዴታዎች አሉበት፡፡ እነዚህም የማክበር፣ የማስከበር፣ እንዲሁም የማሟላትም ግዴታዎችም ናቸው፡፡

የመጀመርያው ግዴታ የሚመለከተው መንግሥት ራሱ የዜጎችንም ይሁን የሌሎች ሰዎችን መብት ከመጣስ መታቀብን ነው፡፡ በተለያዩ ዕርከን ላይ ከሚገኙ ከተቋማቶቹ አንዱ ወይም ባለሥልጣናት ወይም ሠራተኞች የሌላን ሰው መብት በመጣሳቸው ምክንያት ጉዳት ከደረሰ እንደ ሁኔታው የፖለቲካ፣ የወንጀል፣ የፍትሐ ብሔር ወይም አስተዳደራዊ ዕርምጃ መውሰድ ይጠበቅበታል፡፡

የማስከበር ግዴታውን ደግሞ ከመንግሥት አካላት ውጪ ያሉ ነገር ግን ሰብዓዊ/ሕጋዊ መብቶችን የሚቃረን ድርጊት እንዳይፈጽሙ መከላከል ከፈጸሙም ዕርምጃ መውሰድን ይመለከታል፡፡ ሦስተኛው የተለያዩ መብቶችም ዕውን ይሆኑ ዘንድ መሟላት ያለባቸውን ነገሮች ሲኖሩ ቢያንስ ሕግ በሚጠይቀው መጠን ነገር ግን አቅም እንደፈቀደ ማሟላት ግዴታን የሚመለከት ነው፡፡

ከላይ በተጠቀሱትን ግዴታዎች ማዕቀፍ ሥር የሚወድቁ፣ የተለያዩ ነጠላ መብቶችን መንግሥት ማክበር፣ ማስከበር ወይም ማሟላት ባለመቻሉ ምክንያት ዜጎች ላይ ጉዳት በሚደርስበት ወቅት ተጎጂዎቹ የሚኖራቸውን የፍትሐ ብሔር መብት እንመለከታለን፡፡

በአገሪቱ ውስጥ በተለያዩ ክልሎች የሚኖሩ ዜጎች በየጊዜው ሲፈናቀሉ እንደነበር የሚታወቅ ነው፡፡ ከደቡብ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች፣ ከጋምቤላ፣ ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ፣ ከአማራና ከኦሮሚያ ክልሎች የተፈናቀሉትን መጥቀስ ይቻላል፡፡ በአንድ ጊዜ ከአንድ ክልል ውስጥ በማስወጣት ከቁጥር አንፃር ተወዳዳሪ የሌለው ግን በቅርቡ ከኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል የተፈናቀሉትን ኦሮሞዎችን የሚያህል የለም፡፡ ለዘመናት ጥረው ግረው ያካበቱት ሀብት በተወሰኑ ቀናት ብቻ ምስቅልቅሉ ወጥቷል፡፡ በአግባቡ እንኳን ሰብስበውና አሽገው ይዘው መንቀሳቀስ በሚችሉበት ሁኔታ አልነበሩም፡፡ ይህ ዓይነቱ ድርጊት አሁን ብቻ ሳይሆን፣ ከየክልሉ በተለያዩ ጊዜያት የተፈናቀሉትንም ጭምር የሚመለከት ነው፡፡

መፈናቀሉ በተፈጸመበት ወቅት በተለይም ደግሞ ተንቀሳቃሽ ንብረቶቻው ላይ ጉዳት ደርሷል፡፡ ከመኖሪያ ቤታቸው በግዳጅም ይሁን በፍርኃት ለቅቀው እንዲወጡ ተደርገዋል፡፡ በዚህም ምክንያት ከንብረታቸው በተጨማሪ አካላዊ ስቃይና እንግልት ደርሶባቸዋል፡፡ እነዚህ ዜጎች በዋናነት በአገሪቱ ውስጥ በየትኛውም ቦታና በመረጡት የሙያ ዘርፍ ተሰማርተው የመኖር ብሎም ሀብትና ንብረት የማፍራት መብታቻው በመፈናቀላቸው ምክንያት ተጥሷል፣ ጉዳትም ደርሶባቸዋል ማለት ነው፡፡

እንዲህ ዓይነት የመብት ጥሰቶች ሲኖሩ ከሚወሰዱት ፖለቲካዊ፣ አስተዳደራዊና ሕጋዊ መፍትሔዎች ውስጥ የመጨረሻውን እንመለከታለን፡፡ በእርግጥ በዚህ መጠን ለተፈናቀለ ሕዝብ ፍርድ ቤት ክስ አቅርቦ ካሳ የማግኘቱ ጉዳይ በቀላሉ ዕውን የሚሆን እንደማይሆን ይታወቃል፡፡ ነገር ግን ይህን ማድረግ ካልተለማመድን ዜጎች በአገሪቱ ሕግና የፍትሕ ሥርዓት ላይ አመኔታ መጣላቸው ይቀራል፡፡

በመሆኑም ዜጎች ለደረሰባቸው ጉዳት በጊዜያዊነት ከሚሰጣቸው ዕርዳታ በተጨማሪ ጉዳት ያደረሰባቸው አካል ላይ የፍትሐ ብሔር ክስ በማቅረብ ካሳ የማግኘት መብታቸው ሊጠበቅ ይገባል፡፡ ይህን ለማድረግ የሚያስችል የሕግ ማዕቀፍ መኖሩን እንመልከት፡፡

ከዚህ አንፃር በዚህ ጽሑፍ ዜጎች የዜጎችን መብት እንደሚጥሱ ሁሉ፣ መንግሥትም የዜጎችን በሚጥስበት ጊዜ የፍትሐ ብሔር ተጠያቂነት እንዳለበት ለማሳየት ነው፡፡ ከላይ የተገለጹትን የመብት ጥሰቶች መሠረት በማድረግ ሊኖር የሚችለውን ጥያቄ (የካሳና ሌላም) እንደምን አድርጎ ማቅረብ እንደሚቻል ቀጥሎ ይቀርባል፡፡

ለፍትሐ ብሔር ኃላፊነት ምንጮቹ

ሰዎች በኑሯቸው የሚያደርጓቸው ድርጊቶች የሌላን ሰው መብት የሚጥሱ ሆነው በተገኙበት ጊዜ የወንጀል ወይም የፍትሐ ብሔር፣ እንደነገሩ ሁኔታ ሁለቱንም ኃላፊነቶች በጥምር ሊያስከትልባቸው ይችላል፡፡ የፍትሐ ብሔር ኃላፊነት (Liability) መነሻው ከውል ወይም ከውል ውጪ ከሆነ ድርጊት ሊመጣ ይችላል፡፡ መነሻው ውል የሆነ እንደሆነ፣ የኃላፊነቱ ሁኔታና መጠን በውሉ ይታወቃል፣ እንደ ውሉ ይፈታል፡፡ ውል ያላደረጉ ሰዎች አንዱ ሌላው ላይ ኃላፊነት የሚያስከትል አድራጎት ካደረጉ ግን መፍትሔው ሊገኝ የሚችለው ከሕግ ብቻ ነው፡፡

የኃላፊነቱ መነሻ ከውል ውጪ በሚሆንበት ጊዜ በሦስት ምድብ ከሚካተቱ መነሻዎች እንዳሉት የኢትዮጵያ የፍትሐ ብሔር ሕግ ላይ መገንዘብ ይቻላል፡፡ ከዚህ ጽሑፍ ጭብጥ ጋር በቀጥታ የሚገኛኙት ግን ሁለቱ ብቻ ስለሆኑ እነሱን እንመለከታለን፡፡

 የመጀመርያው አንድ ሰው በራሱ ጥፋት ምክንያት ሌላን በመጉዳቱ ምክንያት የሚመጣ ኃላፊነት ነው፡፡ በዚህን ጊዜ የተፈጸመው ድርጊት ጥፋት መሆን አለበት፡፡ በተጨማሪም ይህ ጥፋት የሆነው አድራጎት ሌላ ሰው ላይ ካሳ ሊያስከፍል የሚችል ጉዳት ያስከተለ መሆን አለበት፡፡ ጥፋት ብቻ መፈጸሙ ሳይሆን፣ ጥፋቱን ተከትሎ የመጣ ጉዳት መኖር አለበት፡፡ እንዲህ ያደረገው ሰው በጥፋቱ ምክንያት ያደረሰውን ጉዳት ማስተካከል ወይም ማቃናት ወይም ካሳ መክፈል ይጠበቅበታል፡፡

ጉዳት ያደረሰው አካል ደግሞ የግድ በተፈጥሮ ሰው የሆነ ብቻ ሳይሆን ተቋማት፣ መንግሥታት፣ ድርጅቶች፣ ወዘተ ሊሆንም ይችላል፡፡ ዋናው ነገር ሌላ ሰው ላይ ጉዳት ያመጣ ጥፋት መፈጸሙ ላይ ነው፡፡ ጥፋት የሚባለው ደግሞ የግድ ወንጀል መሆን የለበትም፡፡ በሕግ የተገለጸን አሠራር መጣስ፣ መልካም ፀባይን የጣሰ ወይም አሠራርን የሚቃረን እስከሆነና አፈጻጸሙ ሆን ብሎ ወይም በቸልተኝነት መሆኑ ብቻ ይበቃል፡፡

ሙያተኛ የሆነ ሰው ሙያው ከሚያዘው ውጪ በመሥራቱ ጥፋትና ጉዳት ከመጣ ኃላፊ መሆንም አይቀርም፣ ይከተላል፡፡ ሙያተኛ ሲባል እንግዲህ ሐኪም፣ ጠበቃ፣ ፖሊስ፣ ወታደር ባለሙያና፣ ወዘተ ሊሆን ይችላል፡፡ ጥፋተኛ ለማለትም ይሁን ላለማለት መመዘኛው የየሙያዎቹ ደንቦች ናቸው፡፡ በሙያዎቹ ደንቦች ሲመዘን ጥፋት ከሌለበት ኃላፊነት አይኖርበትም ማለት ነው፡፡

በሕግ ላይ በግልጽ የተቀመጠን አሠራርን የጣሰ ካለ ኃላፊነቱ ያው የጣሰው ሰው ላይ ይሆናል፡፡ እዚህ ላይ ሕግ የሚባለው በግልጽ ተለይቶ ስላልተቀመጠ ሕገ መንግሥት ኢትዮጵያ ተቀብላ ያፀደቀቻቸው የሰብዓዊ መብት ስምምነቶች፣ አዋጆች፣ ደንቦች፣ እንዲሁም መመርያዎች ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ በመሆኑም የማንም ሰው አድራጎት ሕግን የጣሰና በመጣሱም ምክንያት ጉዳት እስከደረሰ ድረስ ኃላፊነትን ሊያስከትል ይችላል ማለት ነው፡፡

ከእነዚህ አኳያ በየክልሉ የሚገኙ የፖሊስና የፀጥታ ሠራተኞች በኗሪዎች ላይ ጥቃት እንዳይደርስባቸው የመጠበቅ ግዴታ ወይም ተግባር አለባቸው፡፡ የሕዝብን ሰላምና ደኅንነት የመጠበቅ የሕግ ግዴታ አለባቸው፡፡ የየክልሉ መንግሥታትም ይኼንን ሁኔታ የመከታተልና የመቆጣጠር ኃላፊነት አለባቸው፡፡ ይህ ኃላፊነታቸው የሚመነጨው ደግሞ ከሕገ መንግሥቱ ነው፡፡ እነዚህ ተቋማት የተጣለባቸውን ግዴታ ባለመወጣታቸው ምክንያት ዜጎች በገፍ እየተፈናቀሉ ነው፡፡ በመፈናቀላቸው ምክንያት በአካልና በንብረት  ላይ ጉዳት ደርሷል፡፡ እንዲህ ዓይነት ጉዳት ሲደርስ ተጎጂዎቹ እነዚህ ተቋም ላይ ክስ ከማቅረብ የሚከለክላቸው ሕግ የለም፡፡

የሕዝብን ደኅንነት የመጠበቅ ወይም የማስጠበቅ ግዴታውን ባለመወጣቱ ሕግ ስለጣሰ (ሕጋዊ ግዴታውን ስላልተወጣ) በሶማሌ ክልል እንደተፈጸመው የክልሉ ፖሊስም ይሁን ሚሊሻዎች በሕግ የተጣለባቸውን ኃላፊነት ካለመወጣትም አልፈው የሌሎች ብሔር ተወላጆች ላይ ጉዳት ሲያደርሱ ዞሮ ዞሮ ሕግ ስለተጣሰ በፍትሐ ብሔር ሕጉ አንቀጽ 2035 መሠረት ኃላፊ መሆንን ያስከትላል፡፡

በመንግሥት መሥሪያ ቤት ሆነ ባለሥልጣኑ አንድን አድራጎት በሥልጣን ያላግባብ በመጠቀሙ ሌላ ሰው ላይ ጉዳት ካደረሰም ኃላፊነቱ ያደረሰው ሰው ራሱ ስለሆነ ጉዳቱን ማስተካከል ወይም ካሳ መክፈል አለበት፡፡ በሥልጣን ያላግባብ ባይገለገልበትም እንኳን ሕጉ ከሚያዘው ውጪ ከተፈጸመ እንዲሁ ተጠያቂነቱ የመንግሥት አይሆንም፡፡ ነገሩን በምሳሌ ለማስረገጥ ፖሊስ በሕግ የተቀመጠውን አሠራር በመተላለፍ የእጅ ዕልፊትና ድብደባ አድርሶ ከሆነም ተጠያቂነቱ የፖሊሱ ነው፡፡ መንግሥትም እንዲህ ዓይነቱን የተጠያቂነት አሠራር የማመቻቸት ግዴታ አለበት፡፡ ይህ በእንዲህ እንዳለ ጉዳት ያደረሱ ፖሊሶችም ይሁኑ ሚሊሻዎች በግላቸው ከሆነ ተጠያቂነቱ በግል ብቻ ይሆናል፡፡

ዓለም አቀፉ የሲቪልና የፖሊቲካ መብቶች ስምምነት ላይ እንደተገለጸውና ኢትጵያም እንዳፀደቀችው ሰብዓዊ መብት ጥሰት በሚኖርበት ጊዜ የማስተካከል ግዴታ አለባት፡፡ ለደረሰውም ጉዳት ካሳ መክፈልም ቢሆን፣ ተጨማሪ ግዴታ ነው፡፡ ስለሆነም ያላግባብ ለታሰሩ ሰዎቸ፣ የመዘዋወር ነፃነታቸው ከሕግ ውጪ ለተገታባቸው ካሳ የመከፈል መብታቸው የተጠበቀ ነው፡፡ ከላይ የተጠቀሰው የሰብዓዊ መብት ሰነድ መብትንም በግልጽ ያስቀምጣል፡፡

ሌላው የኃላፊነት መነሻው ደግሞ ድርጊቱን ለፈጸመው ሰው፣ ሌላ ሰው ኃላፊነትን የሚወሰድበት ሁኔታ እንደሆነ ከላይ ገልጸናል፡፡ አካለ መጠን ላልደረሰው ልጅ ድርጊት ሞግዚቱ፣ ለሠራተኛው ደግሞ አሠሪው ኃላፊነት የሚወስዱበት አካሄድ ማለት ነው፡፡ የድርጊቱ ፈጻሚ 18 ዓመት ያልሞላው ወይም ደግሞ ሥራውን በቀናነት ደፋ ቀና እያለ የሚሠራ አንድ ለፍቶ አዳሪ የሠራው ሥራ አማካይነት ሌላ ሰው ላይ ጉዳት ካስከተለ ኃላፊነቱ የልጁ ወይም የሠራተኛው ሳይሆን የሞግዚቱ ወይም የአሠሪው ነው፡፡ አሠሪ በሚባልበት ጊዜ የግል ድርጅት፣ መንግሥታዊ የሆነ ወይም ያልሆነ ሊሆን ይችላል፡፡  

አንድ የመንግሥት ሹመኛ ወይም ሠራተኛ የሥራው አካል ባልሆነ፣ ወይም የሥራውም አካል ቢሆን እንኳን ከቅን ልቦና ውጪ ያደረገው ከሆነ፣ ወይም ሥልጣኑን በአግባቡ ባለመጠቀሙ የመጣ ኃላፊነት ካልሆነ በስተቀር መንግሥት ኃላፊ እንደሆነ በፍትሐ ብሔር ሕጉ ላይ ተደንግጓል፡፡ በመሆኑም የግል ጥፋት የግል ኃላፊነትን ያስከትላል እንጂ የመንግሥት አይሆንም፡፡

ይሁን እንጂ ከቅን ልቦና ውጪ ስለመሆኑ ማስረጃ እስካልቀረበ ድረስ የሕጉ ግምት የተሠራው በቀና ልቦና እንደሆነ ነው፡፡ እንዲህ ከሆነ ደግሞ መንግሥትም ስለጉዳቱ ያልፍበታል፡፡ መንግሥት ማለት የፌዴራል፣ የክልል፣ እንዲሁም ከዚያ በታች ያሉ መዋቅሮችና መሥሪያ ቤቶችምን ይጨምራል፡፡ ጉዳት አድራሹ ድርጊቱን ለመፈጸሙ ምክንያት የሆነው የበላይ ትዕዛዝ ቢሆንም ከመጠየቅ አያድነውም፡፡ ኃላፊነት ላይኖርበት የሚችለው ፈጻሚው ወታደር ወይም ተመሳሳይ ሙያ ያለው ሆነ ከአለቃው ጋር ስለጉዳዩ ለመወያየት የማይችልበት ሁኔታ ውስጥ ሲሆን ብቻ ነው፡፡ በዚህን ጊዜ የበላዩ ኃላፊ ይሆናል ማለት ነው፡፡

በሶማሌ ክልል የተፈጸመውን በገፍ የማፈናቀል ድርጊት በተመለከተ ፖሊሶችንና ሚሊሻዎችን ለተፈናቃዮች ከለላ እንዳይሰጡ ቢታዘዙ እንኳን፣ ከተጠያቂነት ነፃ የሚያደርግ አይሆንም፡፡ ምክንያቱም ድርጊቱ በራሱ ወንጀል እንደሆነ መረዳት ስለሚቻልና ትዕዛዝ በሚሰጥበት ጊዜ ከአለቃ ጋር ውይይትን የሚከለክል ሁኔታ ነበር ማለት የሚቻል ባለመሆኑ ነው፡፡

ከላይ ከቀረቡት ማብራሪያዎች በመነሳት ዜጎችን በማፈናቀሉ ረገድ የመንግሥት ሠራተኞች (ፖሊስም ይሁን ሌላ) ተሳታፊ ከነበሩ፣ ተሳታፊ ባይሆኑም የመፈናቀል ድርጊቱን የመከላከል ተግባር እያለባቸው ኃላፊነታቸውን ካልተወጡ ከመፈናቀሉ ጋር ተያይዞ ለሚመጣው የፍትሐ ብሔር ጉዳት ዞሮ ዞሮ የክልሉ መንግሥት ካሳ የመክፈል ግዴታ ይኖርበታል ማለት ይቻላል፡፡ እዚህ ላይ የክልሉ መንግሥትን የማያስጠይቀው ወይም ከኃላፊነት ነፃ የሚያደርገው፣ ዜጎች ከመኖሪያ ቦታቸው ባይፈናቀሉ የሚደርስባቸው ጉዳት እንዳልነበርና ጥበቃ እንዳደረገ ማስረዳት ሲችል ነው፡፡

በፍትሐ ብሔር ሕጉ አንቀጽ 2136 መሠረት ግን ምንም እንኳን የመጨረሻ ኃላፊ የሚሆነው ሠራተኛው ቢሆንም፣ መንግሥትን ከተጠያቂነት አያድነውም፡፡ በአንድነትና በነጣላ ሊያስጠይቅ ይችላል፡፡ ኋላ ላይ ግን በመዳረግ (መልሶ ሠራተኛውን የመጠየቅ) ክስ የማቅረብ መብት እንደተጠበቀ ሆኖ፡፡ ጉዳቱን ያደረሰው የመንግሥት ሠራተኛ ለይቶ ማመልከት ካልተቻለም ግን ፍርድ ቤቶች እንዳለ ስብስቡ ላይ ሊወስኑ እንደሚችሉ ተቀምጧል፡፡ በመሆኑም በርካታ ሆነው በአንድነት ባሉበት ሁኔታ ማን የተባለ ፖሊስ ወይም ወታደር፣ ወይም የፀጥታ ሠራተኛ ጉዳት እንዳደረሰ አለመታወቁ ጉዳት የደረሰበትን ሰው ካሳ ከማግኘት አያግደውም፡፡ መሥሪያ ቤቱን ወይም ስብስቡንም ከኃላፊነት ነፃ አያደርገውም፡፡

ከላይ በተገለጹት አኳኋኖች ጉዳት የደረሰበት ሰው ካሳ የማግኘት መብት አለው፡፡ ጉዳቱ የደረሰበት ሰው በከፊል የራሱ ጥፋት ቢኖርበትም እንኳን፣ እንዲሁ በከፊል ካሳ ሊያገኝ ይችላል እንጂ ሙሉ በሙሉ አይነፈግም፡፡ ሰብዓዊ መብቶችንና ሕገ መንግሥታዊ መብቶች በሚጣሱበት ጊዜ ስለሚሆነው ዘርዘር አድርገን እንመልከተው፡፡

የአገሮች ተሞክሮ

ጠቅለል ባለ መንገድ በሕገ መንግሥት ወይም ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ሰነዶች ላይ የተቀመጡ መብቶች በሚጣሱበት ምክንያት ጉዳት ሲደርስ ካሳ የሚከፈልበትን አኳኋን በተመለከተ አንዳንድ አገሮች የተለየ አካሄድን ተከትለዋል፡፡ ከላይ በተገለጹት የመንግሥት ድርጊቶች አማካይነት ለተፈጸሙ ተግባራት መንግሥትን ወይም ሠራተኞቹን ኃላፊ እንዳይሆኑ መከታ የሚሆናቸው ሕግ እስካሁን አልወጣም፡፡ ወደፊት በሌላ አገላለጽ ዜጎችም በመፈናቀላቸው ምክንያት ለሚደርስባቸው ጉዳት ካሳ የመጠየቅ መብት አላቸው ማለት ነው፡፡

ሕገ መንግሥታዊ ወይም ሰብዓዊ መብቶች ሲጣሱ መፍትሔ ሊሆን የሚችል በሌላ ዝርዝር ሕግ የተብራራ ነገር ካለ የኃላፊነቱን ሁኔታ የሚወሰነው በዚህ ሕግ ይሆናል፡፡ ሌላ ሕግ ከሌለ ግን ራሱን ሕገ መንግሥቱን መሠረት አድርጎ ካሳ መጠየቅ በበርካታ አገሮች ከተዘወተረ ቆይቷል፡፡

አሜሪካና ካናዳ ፍርድ ቤቶቻቸው በሰጡት ትርጉም መነሻነት ሕገ መንግሥታዊ መብት በመጣሱ ለደረሰ ጉዳት ካሳ ይጠየቃል፡፡ በእርግጥ ካናዳ የሰብዓዊ መብት ኮድ ለብቻው ለይታ በማውጣትና የተለየ የሰብዓዊ መብት ፍርድ ቤት በማቋቋሟ፣ እንዲሁም የጣሰው በገንዘብ ካሳ የመክፈል አሠራር መዘርጋቷን ልብ ይሏል፡፡

አንዳንድ አገሮች (ለምሳሌ ጀርመን፣ ፖርቹጋል፣ ስሎቬኒያና ፖላንድ) የሰብዓዊ ወይም ሕገ መንግሥታዊ መብቶች በመጣሳቸው ምክንያት ዜጎች ላይ ጉዳት ከደረሰ ለጉዳቱ የመካስ መብትን ሕገ መንግሥታዊ መብት አድርገውታል፡፡ በተለይ ሰብዓዊ መብት በብዛት የሚጥሰው መንግሥት በመሆኑ በመፍትሔነት በግልጽ አስቀምጠዋል፡፡

ኢስቶኒያ ለደረሰው ጉዳት የገንዘብ ካሳ ሊከፈልባቸው የሚችሉትን በሙሉና በገንዘብ ከማይተመኑት ደግሞ የተወሰኑትን ቀጥታ ፍርድ ቤት ማቅረብ እንደሚቻል ሕገ መንግሥቷ ይገልጻል፡፡ ብራዚል ደግሞ የማይጣሱና የማይገሰሱ የሰብዓዊ መብቶችን መንግሥት ከጣሰ ጉዳት የደረሰበት ሰው ካሳ የማግኘት መብት እንዳለው ሕገ መንግሥታዊ አድርገውታል፡፡

ቁም ነገሩ የሰብዓዊ መብቶቹ ዓይነት በራሳቸው ለካሳ አከፋፈልና ግምት የሚመቹና ቀላል የሆኑ እንዳሉት ሁሉ አስቸጋሪና ውስብስብም መኖራቸው ነው፡፡ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶችን ከማኅበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና የባህል መብቶች አንፃር የመብቶቹን ጥሰት በገንዘብ በመተመን መካስ ይቻላል፡፡ አቅም እንደፈቀደና እያደር ዕውን የሚሆኑ መብቶችን ግን በአንዴ መካስ አይቻልም፡፡ ይሁን እንጂ ለዘመናት በአንድ ቡድን ላይ የተፈጸመን ኢፍትሐዊ ተግባር በገንዘብ መካስ የተለመደ ነው፡፡ ገንዘቡ ለቡድኑ አባላት ለእያንዳንዳቸው ወይም በጥቅሉ ለቡድኑ ሊሰጥ ይችላል፡፡ በተለይ በመገለላቸው ምክንያት በብዙ መልኩ ከሌሎች ወደ ኋላ የቀሩ፣ እንዲሁም ሀብታቸውን የተበዘበዙ ነባር ሕዝቦችን ይመለከታል፡፡

አገሮች ስለ ሰብዓዊ መብቶች የካሳ ሁኔታ በሕገ መንግሥታቸው ባያስቀምጡም እንኳን ጉዳዩ የሕግ የበላይነት ጋር አብሮ ተሰናስሎ የሚኖር ስለሆነ፣ የጣሰውን ከኃላፊነት ነፃ በማድረግ የሕግ የበላይነት ማስከበር ስለማይኖር፣ የሰብዓዊነት ክብርና እኩልነት የሚመለከት በመሆኑ የካሳ ጉዳይ መለመድ ያለበት ነው፡፡

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥትም ይሁን የክልሎቹ አንቀጽ 13 ላይ እንደገለጹት ሕግ አውጪው፣ አስፈጻሚው፣ እንዲሁም ተርጓሚው የሰብዓዊ መብቶችን ከመጣስ በመቆጠብ ማክበር እንዳለባቸው ተቀምጧል፡፡ እነዚህ ተቋማት በሕግ ከተባለው በተቃራኒው በመጓዝ  ሰብዓዊ መብቶችን ካላከበሩ፣ ብሎም ባለማክበራቸው የማይጠየቁና ላደረሱትም ጉዳት ኃላፊነት ከሌለባቸው በሕገ መንግሥቱ ላይ የተቀመጡት መብቶች በአንድ ሌላ ተራ መጽሐፍ ላይ ከተዘረዘሩ መብቶች ልዩነት አይኖራቸውም፡፡

ይህ በእንዲህ እንዳለ እነዚህን መብቶች ለማስከበር ፍርድ ቤት አቤቱታ ለማቅረብ የሚመቸው በቡድን ቢሆን፣ የፍትሐ ብሔር ሥነ ሥርዓት ሕጉ አንቀጽ 38 ላይ በቡድን ክስ ለመመሥረት የተቀመጡት ቅድመ ሁኔታዎችን ማሟላት አስቸጋሪ መሆኑ ግልጽ ነው፡፡ ለሕዝብ ጥቅም ሲባል እንደሚቀርቡ ክሶች (Public Interest Litigation) ሌላ ማንኛውም ያገባኛል የሚል ሰው የሕግ ባለሙያ ወይም ድርጅት ክሱን እንዳያስቀጥል የሚፈቅድ የሥነ ሥርዓት ሕግ የለም፡፡ ስለሆነም አሁን ባለው የሕግ ማዕቀፍ በተናጠል ብቻ ነው አቤቱታ ለማቅረብ የሚቻለው፡፡

ማጠቃለያ

ከላይ በአጭሩ ለመቃኘት የተሞከረው ዜጎች የሰብዓዊ ወይም ሌሎች መብቶቻቸውን መንግሥት በተቋማቱ ወይም በሠራተኞቹ አማካይነት በሚጥስበት ጊዜ ሊኖር የሚችለውን የፍትሐ ብሔር መፍትሔ ነው፡፡ ይኼንን አሠራር መከተል ሕግን ማክበር ነው እንጂ፣ ብዙም ፖሊሲና ሌላ ነገር አያስፈልገውም፡፡ ሕግን ማክበር በራሱ ያለው ፋይዳ ከፍ ያለ መሆኑ እንደተጠበቀ ሆኖ መልካም አስተዳደርን ለማስፈን፣ የዜጎችን መብት ለማስጠበቅ፣ ጉዳት አድራሾችን ለመቅጣት ወይም ላለማበረታታት፣ እንዲሁም ዜጎች በሕግ ላይ የሚኖራቸውን አመኔታን ለመጨመር ይረዳል፡፡

በነፃነት መንቀሳቀስ ከሰው ልጅ የልዕልና ጉዞ ጋር በጣም የተያያዘ ነው፡፡ ሰብዓዊ ልማት ይኖር ዘንድ ለመንቀሳቀስ ነፃነት ጥበቃ ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ ይህ ነፃነት የመኖሪያ ቦታን ከመምረጥ ጋር የተቆራኘ ነው፡፡ ለኑሮ የሚያስፈልጉ ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴዎች በመምረጥ መሥራትንም ይይዛል፡፡ እነዚህን መብቶች የማክበርና የማስከበር ግዴታዎች ደግሞ መንግሥት ላይ ይወድቃል፡፡ ግዴታውን የሚጥለው ደግሞ የፌዴራሉና የክልሎቹ ሕግጋተ መንግሥታት፣ እንዲሁም ኢትዮጵያ ተቀብላ ያፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ናቸው፡፡ ለአተገባበር እንዲያመችና ሥራ ላይ በአግባቡ ለመፈጸም ይመች ዘንድ እነዚህ ሕጎች በተራቸው የወንጀልና የፍትሐ ብሔር መፍትሔዎችን ይዘው መጥተዋል፡፡ ሕጎቹን ተግባራዊ በማድረግ ከየክልሉ በየጊዜው  ማፈናቀልን ለማስቆም ጥረት ማድረግ መንግሥታዊ ግዴታ ነው፡፡ ሥልጣናቸውን መከታ በማድረግ በማፈናቀል ድርጊት ውስጥ የሚሳተፉትንም ተጠያቂ ማድረግ፣ በሕግ መሠረት አገርን ከሚመራ መንግሥት የሚጠበቅ ነው፡፡ ከሕገ መንግሥቱ ጀምሮ ባሉ ሕግጋት ውስጥ ዕውቅናም ጥበቃም የተሰጣቸውን ሰብዓዊ መብቶች በሚጣሱበት ጊዜ ተጎጂዎች እንደ ሕጉ ካሳና ተያያዥ ክፍያዎችን ማግኘት ካልቻሉ በሕጉም በሥርዓቱም በተቋማቱም ላይ የሚኖራቸው እምነት ከዜሮ በታች መውረዱ አይቀርም፡፡  

ከአዘጋጁ- ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡