መነሻ ገጽ - ሌሎች አምዶች - ሕግ እና ፖለቲካ - በህግ አምላክ - ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም
Buy Valtrex Online Buy Albuterol inhaler Online Buy Prinivil Online
07 April 2013 ተጻፈ በ 

ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም

ይህ አነጋገር (Maxim) በሕግ ሙያ ከተለመዱት መርሆች ውስጥ ዋነኛው ነው፡፡ በሁሉም የሕግ ሥርዓት ውስጥ ለዘመናት ታውቆ የኖረ፣ የሚፈጸምም ነው፡፡ በሕግ ሙያ ከተለመዱ ጽንሰ ሐሳቦች ውስጥ በብዛት በኅበረተሰቡ ውስጥ የሚታወቅም መርህ ነው፡፡ ትርጉሙ ግልጽ ነው፡፡

አንድ ሰው ሕጉን ሳያውቅ በፈጸመው ጥሰት ተጠያቂነቱ አይቀርለትም፡፡ ጥፋት ያጠፋ ሰው ‹‹ሕጉን አላውቀውም›› ብሎ ሊከላከል አይችልም ማለት ነው፡፡ ጋሪ ስላፐር የተባለ እንግሊዛዊ የሕግ ባለሙያ፣ መርሁን ሲገልጽ እንዲህ ይላል፡፡ ‹‹ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም›› ማለት፣ ‹‹ለምሳሌ አንተ ከአንድ ሰው ጋር የነበረህን የውል ግዴታ ሳታከብር ስትቀር ወይም የመንጃ ፈቃድ ሳይኖርህ መኪና ስትነዳ፣ የሠራኸው ሥራ በሕግ ተቀባይነት የሌለው መሆኑን ባታውቅም ክስ ይመሠረትብሃል፤ በወንጀል ከሆነ ደግሞ በዓቃቤ ሕግ ትከሰሳለህ ማለት ነው፡፡›› በዚህ መርህ መሠረት በአገሪቱ የወጡትን ሕግጋት በሙሉ፣ ዜጎች ወይም በአገሪቱ የሚኖሩ ሰዎች በሙሉ ያውቁታል ተብሎ ግምት ይወሰዳል፡፡

የመርሁን  አከራካሪነት በዕለት ተዕለት ኑሮ መታዘብ ቀላል ነው፡፡ አከራካሪነቱ ከሁለት ጥግ ከሚነሱ ሐሳቦች የሚመነጭ ነው፡፡ የሕግ ባለሙያውና ለሕግ ቅርበት ያላቸው ሰዎች፣ ሕግ ከወጣ ዜጎች ተከታትለው የማወቅ ግዴታ አለባቸው፤ ሕጉ ወጥቶ ጥፋት ካጠፉ በኋላ ግን ሕጉን አላውቀውም ነበር በሚል መከራከር ተቀባይነት የለውም ይላሉ፡፡ በሌላኛው ጠርዝ ያሉ ብዙኅኑ የኅብረተሰብ ክፍል ግን ከዚህ የተለየ ሐሳብ ያንፀባርቃሉ፡፡ ኅብረተሰቡ በአገሪቱ የሚወጡ ሕጎችን በሙሉ ሊያውቅ ስለማይችል፣ በማያውቀው የሕግ ይዘት ሊዳኝ አይገባም ይላሉ፡፡ እነዚህ አካላት፣ አማካዩ የኅብረተሰብ ክፍል በተጨባጭ ሁሉንም ሕግጋት አንብቦ ይዘቱን ለማወቅ ይቅርና ዓይነታቸውን  በማያውቅበት ሁኔታ ሕግ አለማወቁ ከኃላፊነት ነፃ ለመሆን መከላከያ ካልሆነው፣ ፍትሐዊ አይደለም የሚል ሐሳብ ያንፀባርቃሉ፡፡ ሁለቱ ሐሳቦች ጠርዝና ጠርዝ ሆነው የሚያከራክሩ ቢሆንም፣ የሕጉ አቋም ‹‹ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም፤›› (Ignorance of Law is no Execuse/ Ignorance of the Law execuses no one) የሚል ነው፡፡ የዚህ መርህ አመክንዮ ምንድን ነው? ልዩ ሁኔታስ ሊኖረው አይገባም ወይ? በአገራችን መርሁን ለመፈጸም ተግዳሮት የሚሆኑት ምክንያቶች ምንድን ናቸው? የሚሉትን ነጥቦች በጥሞና መመርመር ተገቢ ነው፡፡

አመክንዮ
ለሕግ ባለሙያዎች ሕጉ ‹‹ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም›› የሚለው መርህ አመክንዮ/መነሻ ምክንያቱ/ ይለያይ እንጂ ግልጽ ነው፡፡ ሕግ አለማወቅ ይቅርታ የሚያሰጥ ከሆነ ሁሉም ሰው አለማወቁን መከላከያ በማድረግ ከኃላፊነት ያሸሻል፡፡ ሕጉ በየጊዜው የሚጣስ ስለሚሆን የጣሰው የማይጠየቅበት የሕግ ሥርዓት ይፈጠራል፡፡ ስለዚህ ሕጉ በአገሪቱ ያሉት ሰዎች በሙሉ ሕጉን እንደሚያውቁ ግምት ወስዷል፡፡

በሕግ ሙያ ታሪክ የተለያዩ አገሮች የየራሳቸውን መርሆ በሕግ ሥርዓቱ ለማካተት ምክንያት አላቸው ያሳያል፡፡ የሲቪል ሕግ አገሮች ላይ ሰፊ ተፅዕኖ የነበረው የሮማን ሕግ ለመርሁ መሠረት የሚያደርገው የሕጉን ግልጽ፣ ተጨባጭ መሆንና መረጋገጥ የመቻሉን ነገር ነው፡፡ ኅብረተሰቡ ከሕጉና ከይዘቱ ጋር የጠለቀ መላመድ አለው ተብሎ ስለሚታሰብ አላዋቂዎችን (Fools) ለመርዳት ካልሆነ በቀር ኅብረተሰቡ ሕጉን ያውቃል ተብሎ ግምት ሊወሰድ ይገባል፡፡ እንግሊዞቹ የ‹‹ኮመን ሎው›› የሕግ ሥርዓትን ቢከተሉም፣ ሮማውያን በተቀበሉት አመክንዮ (ሕጉ ግልጽ በመሆኑ ማወቅ ለሚችል ሰው በቀላሉ ይታወቃል) መሠረት መርሁን በተለይ በወንጀል ሕግ ይተገብሩታል፡፡

የአሜሪካ የሕግ ምሁራንም መርሁ የተለያዩ መነሻዎች እንዳሉት ተንትነዋል፡፡ በጽንሰ ሐሳብ ደረጃ የሚንፀባረቁ ልዩነቶችም በፍርድ ቤቶች የመርሁ አፈጻጸም ላይ ተፅዕኖ ያሳድራሉ፡፡ አንዳንዶቹ ሕግን አለማወቅ ይቅርታ ካሰጠ የፍትሕ አስተዳደሩ ይታሰራል፣ ለወንጀለኞችም ሽፋን ይሰጣል ይላሉ፡፡ ሌሎች ደግሞ የመርሁ ዋና ዓላማ ኅብረተሰቡ ሕጉን በአግባቡ እንዲያውቅና እንዲተገብር ማበረታታት በመሆኑ መርሁ ከተጣሰ የሕግ ማስተማር (Legal Literacy) ሥራ ዋጋ ያጣል ይላሉ፡፡ ቀሪዎቹ ደግሞ መርሁን ወደ ጎን ማድረግ በወንጀል ሕግ የኅብረተሰቡን መልካም ባህርይ የመግራት ዓላማን ትርጉም ያሳጣል ይላሉ፡፡ ኅብረተሰቡ አብሮ በመኖር ለሕጉ መሠረት የሆኑ መልካም ባህርያትን ስለሚያውቅ የሕጉን ይዘት ለማወቅ ብዙ ተግዳሮት አይገጥመውም ይላሉ፡፡

በጥንት ጊዜም ከልማዳዊ/ባህላዊ ሕግ መዳበር ጋር በተያያዘ መርሁ መነሻ ነበረው፡፡ የወንጀል ድርጊቶች የሞራል ውግዘትን መነሻ ስለሚያደርጉ እያንዳንዱ ዜጋ ኅብረተሰቡ ውስጥ በመኖር ያውቃቸዋል ተብሎ ይገመታል፡፡ በሕጉ ውስጥ የሚካተቱት የወንጀል ድርጊቶች በአብዛኛው በባህል ወይም በሃይማኖት መርሆዎች መጥፎ ተብለው የሚፈረጁ መሆናቸው ለዚህ በቂ አስረጅ ነው፡፡ ሰው መግደል፣ የራስ ያልሆነን ዕቃ መውሰድ (መስረቅ) ወዘተ ወንጀል መሆኑን በሕጉ ተጽፎ ባያነበው እንኳ፣ በሕገ ልቦና፣ በባህል ወይም በሃይማኖት አስተምህሮ ተገቢ አለመሆኑን ያውቃል ተብሎ ይገመታል፡፡ ከዚህ በመነሳት ሕግ አለማወቅ ይቅርታ አለማሰጠቱ አሳማኝ አመክንዮ ሊኖረው ይችላል፡፡

የመርሁ ተግባራዊ አፈጻጸም የተወሰኑ አሳማኝ ምክንያቶችን ሊጠቁም ይችላል፡፡ መርሁ ከሌለ ሰዎች ከሕጉ ለመሸሽ አለማወቅን መከላከያ የማድረግ ቀላል አማራጭ ያገኛሉ፡፡ ሕግን በማወቅም ሆነ ባለማወቅ የጣሰ ሁሉ ነፃ ይሆናል፡፡ ይህ ደግሞ የሕግ ሥርዓትን ውድቀት ያስከትላል፡፡ በሌላ በኩል የመርሁ አለመኖር ሰዎች ሕጉን ለማወቅ የሚያስችሏቸውን ሁኔታዎች በሙሉ በመሸሽ ተጠቃሚ ለመሆን ይፈልጋሉ፡፡ የሕግ የበላይነት መከበር መሠረቱ፣ ሕግን ለማወቅ በመፈለግና ባለመፈለግ ላይ ይወድቃል፡፡ ይህ ደግሞ የሕግን ዓላማና ጥቅም ዋጋ ያሳጣል፡፡

የመርሁ ልዩ ሁኔታ
ከጥንት ጀምሮ ሕግ አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም የሚለው መርህ የፀና ቢሆንም፣ ልዩ ሁኔታዎች ነበሩት፡፡ የልዩ ሁኔታዎቹ መሠረት ፍትሕና ርትዕ ነው፡፡ አንዳንድ ጊዜ ሕግን የማወቅ ግምት በእኩልነት በሁሉም ኅብረተሰብ ውስጥ ለመተግበር መደናቅፍ የሚሆኑ ተፈጥሮአዊና ሰው ሠራሽ ሁኔታዎች ይኖራሉ፡፡ በሮማን ሕግ ለምሳሌ የተወሰኑ የኅብረተሰብ ክፍሎች ሕጉን አለማወቃቸውን መከላከያ እንዲያደርጉ የሚፈቀድበት ሁኔታ ነበር፡፡ በአዕምሮአቸው ለጋነት ሕጉን ለማወቅ ወይም ሙሉ ይዘቱን ለመረዳት የማይችሉ ሕፃናት፣ ሕጉ ከወጣበት አካባቢ ርቀው ዳር ድንበር የሚጠብቁ ወታደሮችና ንቃተ ህሊናቸው አነስተኛ ነው ተብሎ የሚገመቱ በሩቅ ገጠር የሚኖሩ ሰዎች፣ በሮማን ሕግ መሠረት የሕጉን ይዘት አለማወቃቸው ይቅርታ እንዲያሰጣቸው ይፈቀድ ነበር፡፡ ሆኖም ይህ ሁኔታ በተፈጥሮ ሕግ በሁሉም ሰው እኩል ሊታወቁ በሚችሉ የሕጉ ይዘት ላይ ተፈጻሚ አይሆንም ነበር፡፡

በእንግሊዝ ሕግ ደግሞ ልዩ ሁኔታው በወንጀል ሕግ የሚስተዋል ነው፡፡ በሕጉ የተደነገገው የወንጀሉ ድርጊት፣ የአዕምሮ ሁኔታን (Mens rea) በሚወስንበት ጊዜ አለማወቅ ኃላፊነትን ሊያስቀር የሚችልበት አጋጣሚ አለ፡፡ ዕውቀት፣ በአውቆ አጥፊነት (Intentional) እና በታወቀ ቸልተኝነት (Gross negligence) ለሚፈጸሙ ወንጀሎች አስፈላጊ ሁኔታ በመሆኑ፣ ሕግን ባለማወቅ ወንጀል የፈጸመ ሰው ይህንኑ ወንጀል በአውቆ አጥፊነት ወይም በታወቀ ቸልተኛነት ፈጽሟል ሊባል አይችልም፡፡ የአሜሪካ ፍርድ ቤቶችም መርሁን የሚያከብሩትን ያህል ልዩ ሁኔታዎችንም በተለያዩ ምክንያቶች እንደሚፈቅዱ መጸሕፍት ያስረዳሉ፡፡ አለማወቁ ሕግን ለመተርጎም ሙያው የሆነ አካል በሰጠው የተሳሳተ ትርጉም የተመሠረተ ከሆነ፣ ሕጉ ወይም ገዥ ፍርዱ መሻሩን ባለማወቅ በቀድሞው ሕግ መሠረት የተፈጸመ ድርጊት ሲሆን፣ እንዲሁም ሕግ አውጪው ሕጉን በአግባቡ እንዲታወቅ ካላደረገ ወይም ለመታወቅ እንዲችል ሁኔታዎችን ካለመቻቸ ሕግን አለማወቅ ይቅርታ እንደሚያሰጥ የተወሰኑ ፍርዶች በአሜሪካ አሳይተዋል፡፡

ሌላው ነጥብ ሕጉ መኖሩን ሳያውቅ፣ ሕጉን የጣሰ ሁሉ ሕጉን ያውቀዋል ተብሎ በእኩልነት ሊታይ እንደማይገባ የሚጠቁም አጋጣሚም ይኖራል፡፡ ሕግን ማወቅ እየቻለ ያላወቀና ሕጉን ለማወቅ የሚያስችል ችሎታ ሳይኖረው ያላወቀ በተመሳሳይ መልኩ አይታይም፡፡ በዚህ ረገድ በሆስፒታል ያለ የአዕምሮ ሕመምተኛ፣ ጤነኛ ከሆነ ሰው እኩል ሕጉን ያውቀዋል የሚለው ግምት አይፀናበትም፡፡ ለዚህ ነው ሕጉ የሚሠራውን ሥራና ውጤቱን የማያውቅ ሰውን ከኃላፊነት ነፃ የሚያደርጉ የሕግ ድንጋጌዎች የሚቀረፁት፡፡

አንዳንድ ጊዜ ሕጉ ዜጎች የጥሬ መርሁ መፈጸም ሰለባ እንዳይሆኑ ጥበቃ የሚያሰጥበት አጋጣሚም አለ፡፡ ሕግ አውጪው፣ ሰዎች በሕግ የተቀመጠውን መብታቸውን አያውቁም የሚል ጥርጣሬ ወይም ሥጋት ሲኖርበት፣ የተወሰኑ መሪ ድንጋጌዎችን ያስቀምጣል፡፡ ለምሳሌ ፖሊስ፣ በወንጀል የተጠረጠረን ሰው ቃል ሲቀበል ‹‹ያለመናገር መብት አለህ፤ ቃልህን በፈቃድህ ከሰጠህ ደግሞ በማስረጃነት በፍርድ ቤት ይቀርብብሃል›› በማለት ለተጠርጣሪው እንዲናገር ይገደዳል፡፡ ሕጉ ላይ በግልጽ በመቀመጡ ሁሉም ያውቀዋል የሚል ግምት መውሰድ ቢቻልም፣ ሕጉ ፖሊስ መብቱን እንዲነግረው በማስገደድ መሠረታዊ መብቶቹ እንዳይጣሱ፣ ‹‹ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም›› የሚለውም መርህ በጥሬው እንዳይፈጸምበት ይረዳዋል፡፡

የአገራችን ሕግ
ከዚህ በላይ በጽንሰ ሐሳብ ትንታኔው የተገለጸው ከሞላ ጎደል በአገራችንም ተፈጻሚ ይሆናል፡፡ ሕጉ ማንኛውም ዜጋ/አገሪቱ ውስጥ የሚኖሩ የኢትዮጵያን ሕግጋትን ያውቃል የሚል ግምት ይወስዳል፡፡ የፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 3/1987 በአንቀጽ 3 ‹‹ማናቸውም የፌዴራል ወይም የክልል ሕግ አውጭ፣ አስፈጻሚ እና ተርጓሚ እንዲሁም ማንኛውም የተፈጥሮ ሰው ወይም በሕግ የሰውነት መብት የተሰጠው አካል፣ በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ የሚወጣ ሕግን የመቀበል ግዴታ ይኖርበታል፤›› በማለት ሕግን ማወቅና መቀበል በግዴታ መልክ አስቀምጧል፡፡ ይህን የመቀበል ድንጋጌ በመተላለፍ ሕጉን አለማወቅም ሆነ አለመቀበል በማያውቀው/ባልተቀበለው ሰው ላይ ያለውን ተፈጻሚነት አያስቀረውም፡፡ ስለዚህ ማንኛውም በነጋሪት ጋዜጣ የወጣን ሕግ ማንኛውም የኅብረተሰብ ክፍል ያውቃል፣ ተቀብሎታል የሚል የሕግ ግምት መኖሩን ልብ ማለት ይገባል፡፡

ከዚህ ሌላ በፍትሐ ብሔርም ሆነ በወንጀል ‹‹ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም›› የሚለው መርህ ተካትቶ እናገኛለን፡፡ መርሁ በፍትሐ ብሔር ሕጉ ‹‹ከውል ውጭ ኃላፊነት›› በሚለው ክፍል የሚገኝ ነው፡፡ የፍ/ብ/ሕ/ቁ 2035 ‹‹አንድ ሰው በሕግ ላይ በትክክል ተገልጾ የተመለከተውን ልዩ ድንጋጌ፣ ልዩ ደንብና፣ ሥርዓት የጣሰ እንደሆነ ጥፋተኛ ነው›› በማለት በንዑስ ቁጥር አንድ ደንግጓል፡፡ በንዑስ ቁጥር ሁለት ደግሞ ‹‹ሕግን አለማወቅ ይቅርታ ሊያስገኝ አይችልም›› በማለት መርሁን ያለምንም ልዩ ሁኔታ ደንግጓል፡፡

በወንጀል ሕጉ ይህ መርህ የሚገኘው በአንቀጽ 81 ሲሆን፣ በመርህ ደረጃ ሕግን አለማወቅ ወይም በሕግ ላይ መሳሳት መከላከያ ሊሆን እንደማይችል በልዩ ሁኔታ ደግሞ ቅጣት ለማቅለያ ወይም ከቅጣት ነፃ ሊያደርግ እንደሚችል ደንግጓል፡፡ በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ 3 መሠረት ‹‹በቂ ምክንያት ሊገኝበት በሚችልና ፍጹም በሆነ አለማወቅ ቅን ልቡና እንዲሁም ወንጀሉን ለማድረግ ሐሳብ መኖሩ በግልጽ በማይታይባቸው የተለዩ ሁኔታዎች ፍርድ ቤቱ ከቅጣት ነፃ ለማድረግ ይችላል፤›› ሲል በመደንገግ ልዩ ሁኔታው ይቅርታ ሊያሰጥ እንደሚችል አስቀምጧል፡፡

ተግዳሮት
ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም የሚለው መርህ፣ መሠረት የሚያደርገው ሕዝቡ ሕጉን ያውቃል የሚለውን ግምት ነው፡፡ ይህ ግምት በተጨባጭ እንዲሠራ ደግሞ መንግሥት ሕዝቡ ሕጉን እንዲያውቅ ወይም ሕጉን ለማወቅ የሚችልበትን ሁኔታዎች ሊያመቻች ይገባል፡፡ በሕግ አወጣጥ ሥርዓት የመጨረሻው ደረጃ ሕግን አትሞ ማውጣት ሲሆን፣ ዋና ዓላማውም በሕጉ የሚገዙ ሰዎች ሕጉን እንዲያውቁት ማስቻል ነው፡፡ ሕጉን ከማተም በተጨማሪ ሕጉ ወደ ሁሉም የኅብረተሰብ ክፍል እንዲደርስ የሚያስችል አሠራር ካልተተገበረ፣ ‹‹ሕግን ማወቅ ይቅርታ አያሰጥም›› የሚለውን መርህ በጥሬው መተርጎም ኢፍትሐዊ ይሆናል፡፡

 ከላይ እንደተመለከትነው በአሜሪካ የሕግ ሥርዓት፣ አንዳንድ ዳኞች መንግሥት (ሕግ አውጪው) ሕዝቡ ሕጉን እንዲያውቀው ካላደረገ ወይም እንዲያውቀው ሁኔታዎችን ካለመቻቸ መርሁ እንዳይፈጸም የሚያደርጉበት አጋጣሚ አለ፡፡ በእኛ አገር ግን እንዲህ ዓይነት ተሞክሮ ማግኘት የማይታሰብ ነው፡፡ በተቃራኒው በአገራችን ለመርሁ መፈጸም ተግዳሮት የሆኑ ብዙ ምክንያቶች እንደሚገኙ ከዕለት ተዕለት ተሞክሯችን እናስተውላለን፡፡ የተግዳሮቶቹ ምንጭ ለዚህ ጽሑፍ እንዲመች በሦስት ተከፍሏል፡፡ የመጀመርያው ከመንግሥት ግዴታ አፈጻጸም የሚመነጭ ሲሆን፣ ሁለተኛው በመብት ባለቤቱ (ሕዝቡ) የሚታይ ክፍተት ነው፡፡ የመጨረሻው የሕዝቡን የፍትሕ ተደራሽነት መብት (Right to access to law) በማሳለጥ ረገድ የሚሳተፉ አካላትን የተመለከተ ነው፡፡

‹‹ሕግ አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም›› የሚለው መርህ እንዲፈጸም መንግሥት ሕግ የማውጣትና ሕጉ ለሕዝቡ ተደራሽ እንዲሆን የማድረግ ግዴታውን ሊወጣ ይገባል፡፡ ሆኖም እነዚህ ግዴታዎች በአግባቡ ሲፈጸሙ አናስተውልም፡፡ ሕዝቡ ሕጉን እንዲያውቅ የሕጉ ይዘት፣ ቋንቋውና ተደራሽነት ተግዳሮት ሆኖበታል፡፡ እንደ ብዙ አገሮች ሁሉ የአገራችንም ሕግጋት ሲቀረፁ የሚጠቀሙት ቋንቋ ለኅብረተሰቡ በቀላሉ የማይገቡ፣ ውስብስብ የሕግ ሙያዊ ቃላት የበዙበትና ረዥም ዓረፍተ ነገሮችን የሚጠቀም ነው፡፡ ይህ የሕጉ ባህርይ፣ ሕጉን አግኝቶ ለሚያነበው ሰው የብረት ቆሎ ይሆንበታል፡፡ ሕግጋቱ ለዘመናት ሳይቀየሩ መቆየታቸውና በግዕዝ ቋንቋ ስሜት መጻፋቸው ‹‹ቋንቋው ለከበደው›› ለዚህ ትውልድ አስቸጋሪ መሆኑ ነጋሪ አይፈልግም፡፡ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ የሚወጡት ሕግጋትም ከዚህ ተፅእኖ አልወጡም። ዓለም ቀላል የሕግ ቋንቋ አጠቃቀምን (Plain Language Movement) በሚያቀነቅንበት በዚህ ዘመን፣ የሕጉን ጥሬ ትርጉም ለማወቅ መቸገራችን ተገቢ አይሆንም፡፡ ሕግ የሕዝቡን መብትና ግዴታ የሚነግር ሰነድ እንጂ ‹‹ሰምና ወርቅ›› የሚፈትን መጽሐፍ መሆን የለበትም፡፡

የነጋሪት ጋዜጣ ማቋቋሚያ አዋጅ በግልጽ እንደሚያስቀምጠው፣ የፌደራሉ ሕግ የሚታተመው በአማርኛና በእንግሊዝኛ ቋንቋዎች ነው፡፡ እነዚህን ሁሉም ዜጋ በየትኛውም የአገራችን ክፍል ቢገኝ እንኳ እንዲያውቅና እንዲቀበል ግዴታ አለበት፡፡ አማርኛ በአገራችን ለዘመናት ብሔራዊ ቋንቋ በመሆን ያገለግል ስለነበር ተመራጭነቱ አከራካሪ ባልሆነ ነበር፡፡ ሆኖም የዛሬይቱ ኢትዮጵያ ኅብረ ብሔራዊ በመሆኗ ሌሎች የኅብረተሰብ ክፍሎች (አፍ መፍቻቸው ከአማርኛ ቋንቋ ውጭ የሆኑ) በቋንቋ ችግር ምክንያት ሕጉን ላያውቁ የሚችሉበት አጋጣሚ ሰፊ ነው፡፡ ሕገ መንግሥቱ አማርኛ የፌደራሉ መንግሥት የሥራ ቋንቋ መሆኑን ቢደነግግም ብሔራዊ ቋንቋ ባለመሆኑ፣ በክልሎችም ቋንቋው እንዲታወቅ የሚያስገድድ መርህ ባለመኖሩ፣ አማርኛ የማይታወቅበት የአገራችን ክፍል መኖሩ ግልጽ ነው፡፡

ይህም አማርኛ የማያውቀውን ወይም ለማወቅ የማይገደደውን ሕዝብ በአማርኛ የተጻፈን ሕግ እንዲያውቅ፣ እንዲቀበልም መጠየቅ ፍትሐዊ አይሆንም፡፡ እንግሊዝኛውም ቢሆን ያልተማረ በሚበዛበት አገር ጠቃሚነቱ ለውስን የኅብረተሰብ ክፍል ነው፡፡ ለዚያውም አማርኛው ከእንግሊዝኛው ቅጅ ይልቅ ገዥ በመሆኑ እንግሊዝኛውን ብቻውን ማወቁ ረብ ላይኖረው ይችላል፡፡ የሆኖ ሆኖ ለማለት የተፈለገው፣ የሕጉ ቋንቋ በአማርኛና በእንግሊዝኛ መደረጉ ለህጉ ተደራሽነት አሉታዊ ሚና ሊኖረው መቻሉ፣ ሕጉም ከቋንቋ ክፍተት የተነሳ ላይታወቅ የሚችልበት አጋጣሚ መኖሩን ለመጠቆም ነው፡፡

የሕጉን ተደራሽነት በተመለከተ መነሳት ያለበት ሌላው ነጥብ፣ የሕትመቱ ጉዳይ ነው፡፡ ሕጎቹ የሚታተሙት በነጋሪት ጋዜጣ ሲሆን፣ የሚሰራጩት በመላው አገሪቱ ነው፡፡ ሕዝቡም ሕጎቹን ገዝቶ እንዲያውቅ እንዲቀበልም ግዴታ ተጥሎበታል፡፡ ሆኖም ሕጎቹ ከወጡ በኋላ በበቂ ኮፒ ተባዝተው በየቦታው የማይገኙ መሆኑ፣ ሕጉ ለመታተም የሚወስድበት ጊዜ ረዥም በመሆኑና የአገሪቱ ጠረፍ ድረስ ሳይደርስ (ኅብረተሰቡ ሳያውቀው) ተፈጻሚ የሚሆንበት አጋጣሚ መኖሩ፣ ኅብረተሰቡ ሕጉን በጥራት እንዳያውቅ ምክንያት ይሆናል፡፡ የሕጎቹ የመግዣ ዋጋ ከፍተኛ መሆን፣ ኅብረተሰቡ ሕጉን የሚያውቀበትን ሁኔታ የሚፈጥሩ አሠራሮች በመንግሥት በስፋት አለመሠራታቸው፣ አብዛኛው በገጠር አካባቢ የሚኖር ኅብረተሰብ ማንበብና መጻፍ የማይችል መሆኑ የሕጎቹን ተደራሽነት አናሳ እንዲሆን አድርጓል፡፡ በተጨባጭ እንደምናስታውሰው እንኳ፣ ኅብረተሰቡ አንዳንድ የሕግ ባለሙያዎች ዳኞችን ጨምሮ የወጡትን ሕጎች በሙሉ ለማወቅ ይቸገራሉ፡፡

 ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ደግሞ የሕግ ያህል ውጤት ያላቸው የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት ውሳኔዎች በፍጥነት አለመታተማቸው፣ የስርጭታቸው ማነስና የውሳኔዎቹ መብዛት፣ የሕግ ተደራሽነት ላይ አሉታዊ አስተዋጽኦ አለው፡፡ በባህልና በሃይማኖት አስተምህሮ የዳበሩ ድርጊቶችን ካልሆነ በቀር እነዚህ ተግዳሮቶች አዲስ ሕግን፣ አሠራርንና ያልታወቀ ኗሪ ሕግን በ‹‹ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም›› መርህ መፈጸም አስቸጋሪ አድርገውታል፡፡

ሕጉ በአግባቡ ታትሞ፣ ተደራሽ ሆኖ፣ ሊገባ በሚችል ቋንቋ ተዘጋጅቷል ብንል እንኳ፣ መርሁ እንዳይፈጸም ተግዳሮት የሚሆኑ ምክንያቶች በመብቱ ባለቤቶች በኩል ይስተዋላሉ፡፡ ኅብረተሰባችን መብትና ግዴታው የተጻፈበትን ሕግ ገዝቶ ለማንበብ ምንም ፍላጎት አያሳይም፡፡ የሥነ ልቦና፣ የፖለቲካና የፍቅር መጽሐፍ ለመግዛት የሚያሳየው ቁርጠኝነት ሕይወቱን፣ ነፃነቱንና ንብረቱን የሚወስኑ ሕግጋትን በመግዛቱ ላይ አይታይም፡፡ ሕግና ትርጓሜው ለሕግ ባለሙያዎች ብቻ የተተወ ይመስላል፡፡ መሠረታዊ የጋብቻ፣ የውርስ፣ የውል ወዘተ ጥቅሞቹን የሚገዙትን ሕጎች እንኳ ለማየት አሻፈረኝ ይላል፡፡ ይህም ሕጉ በግዘፈ አካሉ በኅብረተሰቡ እንዳይታይ፣ ይዘቱም እንዳይታወቅ ጠንካራ ተግዳሮት ሆኗል፡፡

በመንግሥትና በሕዝቡ መካከል በመሆን ሕጉ እንዲታወቅ፣ ፍትሕ የተሻለ ተደራሽ እንዲሆን የማሳለጥ ሥራ መሥራት የሚችሉት መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ የሲቪክ ማኅበራትና በጎ አድራጎት ድርጅቶች ናቸው፡፡ ኅብረተሰቡ ሕጉን እንዲያውቅ ለማስቻል የተደራጀ ማኅበር/ድርጅት አለመኖሩ ችግሩን የበለጠ አወሳስቦታል፡፡ ሕግጋቱ በቀላል አማርኛና በተለያዩ ቋንቋዎች እንዲታወቁ የሚያስችሉ ሰነዶችን (Readers Friendly Handbooks) በማዘጋጀት፣ ሕግን የማሳወቅ መርሐ ግብሮችን በማዘጋጀት፣ ፓራ ሌጋል ሥልጠናዎችን በመስጠት፣ ሕግጋቱን ገዝቶ በማቅረብ ወዘተ የሚሳተፍ ማኅበር/ድርጅት ቢኖር ችግሩን ማቅለሉ አከራካሪ አይሆንም ነበር፡፡ ሆኖም ሕግን ማሳወቅ፣ በመንግሥትም በኩል ቢሆን በስሱ የተያዘ አጀንዳ ነው፤መንግስትንም የሚረዳውና የሚያግዘው ማኅበር አላገኘም፡፡

እንደማጠቃለያ
‹‹ሕግን አለማወቅ ይቅርታ አያሰጥም›› የሚለው የሕግ መርህ አስፈላጊም ጠቃሚም ነው፡፡ መርሁ ከሌለ ባለማወቅ መከላከያ መብት የሚጥሱ ይበዛሉ፣ የሕግ ማወቅ መርሐ ግብሮች ይዳከማሉ፣ አለማወቅንም ማስረዳትና ማስፈጸም አስቸጋሪ ይሆናል፡፡ ሕግ ከኅብረተሰቡ ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሕይወት የራቀ ባለመሆኑ ይዘቱም ሊታወቅበት የሚችልባቸው ባህላዊ ወይም ሃይማኖታዊ ምክንያቶች አይጠፉም፡፡ መርሁ ተፈጻሚ ሲሆን ግን ጥንቃቄ ይፈልጋል፡፡ ሲጀምር ሕጉን  ማወቅ የሚያስችል ሁኔታ በሌላቸው (ሕፃናት፣ የአዕምሮ ችግር ያለባቸው) ሰዎች ላይ ተፈጻሚ አይሆንም፡፡ በወንጀል ሕግም በአውቆ አጥፊነትና በታወቀ ቸልተኛነት ለሚፈጸሙ ወንጀሎች አለማወቅ ይቅርታ የሚያሰጥበት ሁኔታ መኖሩ መዘንጋት የለበትም፡፡ በዚህ ረገድ የወንጀል ሕጋችን በቂ ምክንያት ሲኖርና ፍጹም የሆነ ቅን ልቦና ያለበት አለማወቅ በኖረ ጊዜ ሕግን አለማወቅ ይቅርታ እንደሚያሰጥ ደንግጓል፡፡

በመንግሥት በኩል ግን መርሁን ለማስፈጸም ኅብረተሰቡ ሕጉን እንዲያውቅ ወይም ለማወቅ እንዲችል ሁኔታዎችን ማመቻቸት ይገባዋል፡፡ ሕጉን በቀላል ቋንቋ መጻፍ፣ በተለያዩ ቋንቋዎች እንዲተረጎም ማድረግ፣ ተደራሽነቱን ማስፋት፣ የሽያጭ ዋጋውን ፍትሐዊ ማድረግ፣ ኅብረተሰቡ ሕጉን የሚያውቅበትን ዘዴ ሰፊ ማድረግ ከመንግሥት ይጠበቃል፡፡ ይህን ግዴታውን ፈጽሞ፣ መርሁን ተግባራዊ ቢያደርግ በሕግም በርትዕም ተቀባይነት ይኖረዋል፡፡ ባለድርሻ አካላትም መንግሥትን ቢረዱ የዜግነት ግዴታቸውን መወጣት ያስችላቸዋል፡፡ ሕዝቡም የአገሪቱን ሕግጋት ገዝቶ ማንበብ፣ መረዳትም አማራጭ የሌለው መፍትሔ ይሆንለታል፡፡ ሰው ሕጉን አለማወቁ ይቅርታ የማያሰጠው ከመሆኑ በተጨማሪም ሕይወቱ፣ ነፃነቱና ንብረቱ አደጋ ላይ ስለሚወድቅ አለማወቅን ምርጫ ሊያደርግ አይገባውም፡፡ መርሁ ለኅብረተሰቡ ጠቃሚ፣ ከነችግሮቹም ቢሆን የሚፈጸም ሃቅ በመሆኑ፣ ባለመብቱ ሕጎችን እንዲገዛ፣ እንዲያነብና እንዲረዳ ይመከራል፡፡

ከአዘጋጁ፡- ጸሐፊው የሕግ ጠበቃና አማካሪ ሲሆኑ፣ በኢሜይል አድራሻቸው This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. ማግኘት ይቻላል፡፡