መነሻ ገጽ - ሌሎች አምዶች - ሕግ እና ፖለቲካ - በህግ አምላክ - ዝውውርና የአሠሪ ድብቅ አጀንዳ
Buy Valtrex Online Buy Albuterol inhaler Online Buy Prinivil Online
04 August 2013 ተጻፈ በ 

ዝውውርና የአሠሪ ድብቅ አጀንዳ

መግቢያ
በዚህ ሰሞን አንድ ትጉህ የባንክ ሠራተኛ የሆነበትን ነገረኝ፡፡ በትጋትና በብቃት ከሚሠራበት ቦታ በግዴታ እንዲዛወር ተነገረው፡፡

ዝውውሩ በምን ምክንያት እንደተፈጸመ? ማን ምን ቦታ በምን መስፈርት እንደተዛወረ? ለሠራተኞቹ አልተነገራቸውም፡፡ ለረዥም ዓመታት (ከ15 ዓመታት በላይ) ኑሮውንና ቤተሰቡን ከመሠረተበት ከአገሪቱ ዋና ከተማ ወደ ገጠር እንዲሄድ ተወሰነበት፡፡

እንዲህ ዓይነት ዕርምጃዎች በአብዛኛው በጸሐፊዎች የሚፈጸሙት ሁሉንም በሚያስማማ (Objective) መስፈርት አይደለም፡፡ በሥራ ላይ እያሉ ሙስናን ለበላይ አካል ለማስተላለፍ እንቅፋት የሚሆኑ፣ ከቅርብ ኃላፊዎች ጋር የግል አለመስማማት ያላቸው፣ በዘር ወይም በሃይማኖት ከበላይ ኃላፊ አካል ጋር አንድ ያልሆኑ፣ በዕውቀታቸውና ሐሳባቸውን በገሀድ በመግለጽ ከአሠሪው ጋር የማይስማሙ ሠራተኞች በግዴታ እንዲዛወሩ ሲደረግ እናስተውላለን፡፡ የዝውውሩ ዋና ዓላማ ድርጅቱን ለመጥቀም ወይም ከባለሙያ ልምድ ለመጠቀም ሳይሆን ሠራተኛው በዕርምጃው ምክንያት ተበሳጭቶ ድርጅቱን እንዲለቅ ለማድረግ ነው፡፡ በእንዲህ ዓይነት ጊዜ ሠራተኞቹ የሚወስዱት ዕርምጃም ለጉዳዩ እልባት የማይሰጥ እንዲያውም ራሳቸውን ተመልሶ የሚጎዳ ነው፡፡ ሠራተኞቹ ዝውውሩን ተቀብለው ቅሬታቸውን ከማሰማት ይልቅ ቅሬታ በማቅረብ ሰበብ ወደ ሥራ ሳይመለሱ እየቀሩ ሲሰናበቱ ይታያል፡፡ የኢትዮጵያ የአሠሪና ሠራተኛ ሕግ የሠራተኛ ዝውውርን በተመለከተ ዘርዘር ያሉ ድንጋጌዎችን አልያዘም፡፡ ያም ሆኖ በተግባር ፍርድ ቤቶች ለሚቀርቡላቸው በዝውውር ምክንያት ለሚነሱ ክርክሮች እልባት ሲሰጡ እናስተውላለን፡፡ ፍርዶቹን መሠረት አድርገን ዝውውር በተግባር ለምን ዓላማ እየዋለ መሆኑንና ፍርድ ቤቶቹ ፍትሕን ለማስፈን ባለባቸው ግዴታ የአሠሪውን ድብቅ አጀንዳ ለመረዳት ተግዳሮት እንደሚገጥማቸው ለመመልከት እንሞክራለን፡፡

ዝውውር በአሠሪና ሠራተኛ ግንኙነት የተለያዩ ትርጉሞች አሉት፡፡ የአንድ ሠራተኛ ከአንድ አሠሪ ወደ ሌላ አሠሪ የሚዘዋወርበት አንዱ ነው፡፡ ይህ የዝውውር ዓይነት የድርጅቱ ወይም የአሠሪው ዝውውር (Transfer of the undertaking) በመሆኑ የሠራተኛው ዝውውር አንድ ውጤት እንጂ ሙሉ ውጤት አይደለም፡፡ አንድ ደርጅት ሲሸጥ፣ ከሌላው ጋር ሲቀላቀል ወይም ወደ ብዙ ድርጅቶች ሲከፈል እንዲህ ዓይነት ዝውውር ያጋጥማል፡፡ በአሠሪና ሠራተኛ አዋጁ አንቀጽ 28 አሠሪው በማስጠንቀቂያ የሠራተኛውን የሥራ ውል ሊያቋርጥባቸው ከሚችላቸው መንገዶች እንደ አንዱ ተቀምጧል፡፡ በአንቀጽ 28 (1) (ሐ) መሠረት ድርጅት ወደ ሌላ ቦታ ሲዛወር ሠራተኛው ወደ አዲሱ ቦታ ተዘዋውሮ ለመሥራት ፈቃደኛ ሳይሆን ሲቀር በአሠሪው በማስጠንቀቂያ ሊሰናበት ይችላል፡፡ በዚህ ጽሑፍ ድርጅቱ ወደ ሌላ ቦታ ሲዛወር ስለሚኖረው የሠራተኞች ዝውውር አንመለከትም፡፡

በዚህ ጽሑፍ የምንመለከተው አሠሪው ሠራተኛውን በዚያው ድርጅት ውስጥ ከአንድ ቦታ ወደ ሌላ ቦታ፣ ከአንድ የሥራ መደብ ወደ ሌላ የሥራ መደብ አዘዋውሮ ስለሚያሠራበት ሁኔታ ነው፡፡ እንዲህ ዓይነት ዝውውር በሠራተኛው ፈቃድ ወይም በአሠሪው አስገዳጅነት ሊፈጸም ይችላል፡፡ በሠራተኛው ጠያቂነት አንዳንዴም በአሠሪው አነሳሽነት በሠራተኛው ፈቃድ ሊፈጸም የሚችል ሲሆን በአብዛኛው ለአሠሪውና ለሠራተኛው አለመስማማት መነሻ ሲሆን አይስተዋልም፡፡ ሁለተኛው ዓይነት በአሠሪው አስገዳጅነት የሚፈጸመው የዝውውር ሒደት ግን በአብዛኛው ላለመግባባት መነሻ መሆኑ የተለመደ ነው፡፡ የዚህ ጽሑፍ ዓላማም እንዲህ ዓይነት ዝውውርን ከሕግ አንፃር መመልከት ነው፡፡

አሠሪው ሠራተኛውን በግዴታ የማዛወር ሥርዓት ሁለት ተቃራኒ አስተሳሰቦች ይንፀባረቁበታል፡፡  አንዳንዶች አሠሪው ሠራተኛውን በግዴታ የማዛወር ሥልጣን እንዳለው በመቀበል የዝውውሩን ዝርዝር አፈጻጸም ከመመርመር ወደኋላ ሲሉ ይስተዋላል፡፡ ሌሎች ደግሞ አንድ ሠራተኛ በቋሚነት ከተቀጠረበት ቦታ ወይም ምድብ ወደ ሌላ አሠሪው የማዛወር ሥልጣኑ ፍጹማዊ ያልሆነና በጥብቅ የፍርድ ቤት ወይም ለመዳኘት ሥልጣን ባለው አካል ሊከለስ የሚገባ ነው የሚል ሐሳብ ያንፀባርቃሉ፡፡ የግራ ቀኙን ክርክር ለመገንዘብ እንድንችል የፍርድ ቤቶችን ተሞክሮ በመጥቀስ አንዳንድ ነጥቦችን እናንሳ፡፡

የአሠሪው ሥልጣን
የኢትዮጵያ የአሠሪና ሠራተኛ ሕግ አሠሪው ሠራተኛውን አዘዋውሮ በማሠራት ረገድ ግልጽ ድንጋጌ የለውም፡፡ የአሠሪና የሠራተኛ ሕግ ድንጋጌ ላይ በግልጽ ያልሰፈረ በመሆኑ ዝውውር በአብዛኛው በኅብረት ስምምነት ወይም በሥራ መመርያ ወይም ደንብ ውስጥ እንዲካተት ይደረጋል፡፡ የአሠሪና ሠራተኛ አዋጁም በዚህ ረገድ አመላካች ድንጋጌ አለው፡፡ በአንቀጽ 129(3) በኅብረት ስምምነት ይዘት ሊካተቱ ከሚችሉ ጉዳዮች ውስጥ ስለ ሠራተኞች ተሳትፎ በተለይም በዕድገት፣ በደመወዝ፣ በዝውውር፣ በቅነሳ፣ በዲሲፕሊን አፈጻጸም ስለሚኖራቸው ተሳትፎ መሆኑ ተመልክቷል፡፡ የዚህን ድንጋጌ ይዘት በጥሞና ለተረዳው ዕድገት፣ ደመወዝ፣ ዝውውር፣ ቅነሳና ዲስፕሊን የሠራተኛውን ተሳትፎ በሚያረጋግጥ መልኩ መቀረፅ እንደሚገባቸው ነው፡፡

 ይህን ለማድረግ ደግሞ ኅብረት ስምምነቱ የሠራተኛ ዝውውርን በሚመለከተው ኮሚቴ ውስጥ የሠራተኛ ተወካይ እንዲኖር ሠራተኛውም አስተያየቱን እንዲሰጥ ማድረግ እንደሚያስፈልግ ነው፡፡ በተግባር ግን የኅብረት ስምምነት ወይም የሰው ኃይል መመርያ በአሠሪው ሙሉ ሥልጣን ብቻ ዝውውር እንዲፈጸም የሚያስችል ስለሚሆን ፍርድ ቤቶች ከሕጉ መስፈርት ያነሱ የሥራ ሁኔታዎችን ሊያስፈጽሙ እንደማይገባ መከራከር ይቻላል፡፡ በአዋጁ አንቀጽ 134 መሠረት በሕጉ የተቀመጠው በዝውውር የሠራተኛው ተሳትፎ መኖር በኅብረት ስምምነት ከሌለ የኅብረት ስምምነቱ ለሠራተኛው የበለጠ ጥቅም ስለማይሰጥ ተፈጻሚነት ሊኖረው አይገባም፡፡ በእርግጥ በአንዳንድ ድርጅቶች በተለይ በመንግሥት ተቋማት ዝውውር በኃላፊዎች የግል ስሜት የሚፈጸም ሳይሆን ሠራተኛው አባል በሆነበት ኮሚቴ በጥንቃቄ ተመርምሮ በመሆኑ ለዚህ መሠረት የሚሰጠው የኅብረት ስምምነት ተፈጻሚነት ይኖረዋል፡፡

እንዲህ ዓይነት አተረጓጎም በፍርድ ቤቶች አካባቢ አናስተውልም፡፡ በተከራካሪሪ ወገኖች የሕግ ክርክሩ ባይቀርብ እንኳን ፍትሕን የመስጠት ግዴታ ያለባቸው ዳኞች የአስተዳደር መመርያን የሕግ ቅቡልነት ሲመረምሩ የሕግ አውጪውን መንፈስ ሊከተሉ ይገባል፡፡ ፍርድ ቤቶች በዝውውር ላይ ያላቸው አመለካከት ግን የአሠሪው ሥልጣን አድርጎ የመውሰድ ነው፡፡ ለዚህ አስረጂ እንዲሆነን የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የሰጠውን አንድ ገዥ ፍርድ እንመልከት፡፡

   ሰበር ችሎት በሰበር መዝገብ ቁጥር 44033 በመንበረ ፓትርያርክ ጠቅላይ ጽሕፈት ቤትና በአቶ ይበልጣል አጥናፉ መካከል በሰጠው ፍርድ የሠራተኛው ዝውውር የአሠሪው ሥልጣን እንደሆነ አስገዳጅ የሕግ ትርጉም ሰጥቷል፡፡ ሠራተኛው ባቀረቡት ክስ አሠሪው ያላግባብ ያዛወራቸው በመሆኑ ቀደም ብሎ ወደነበሩበት የሥራ መደብ እንዳመለሱ ጠይቀዋል፡፡ አሠሪው ዝውውሩ የተፈጸመው ሠራተኛው በመሥሪያ ቤቱ ውስጥ በደረሰበት ድብደባ እንዲታረቅ ተጠይቆ ፈቃደኛ ባለመሆኑ ሕጋዊ ዝውውር ነው ሲል ተከራክሯል፡፡ የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤትና ከፍተኛው ፍርድ ቤት የሠራተኛው ዝውውር ሕጋዊ ባለመሆኑ ወደነበሩበት ቦታ ይመለሱ ሲሉ ፍርድ ሰጥተዋል፡፡ የሁለቱንም ፍርድ ቤቶች የሻረው ሰበር ችሎቱ አሠሪው ሠራተኛውን ቀጥሮ በእርሱ መሪነት የሚያሠራ በመሆኑ የሠራተኛውን ጥቅም በመጠበቅ የማዛወር መብት አለው ብሏል፡፡ ችሎቱ በሰጠው ትንታኔ፣

‹‹አሠሪው ሥራውን የሚመራ እንደመሆኑ መጠን አንድ ሠራተኛ የት ቦታ ተመድቦ ቢሠራ ለሥራው ይጠቅማል የሚለውን የመወሰን አስተዳደራዊ መብት ሊኖረው ይገባል፡፡ የአሠሪው ሥራውን ቅልጥፍና፣ ውጤታማነት፣ የኢንዱስትሪ ሰላም ወይም ሌሎች የተለያዩ ሁኔታዎችን ከግምት ውስጥ በማስገባት አንድን ሠራተኛ ከአንድ የሥራ መደብ ወደ ሌላ ወይም ከአንድ ቦታ ወደ ሌላ የማዛወር መብቱ ሥራ መሪነቱ ወይም ከአሠሪነቱ የሚመነጭ ነው፡፡ በእርግጥ አሠሪው ይህንን የዝውውር ዕርምጃ ሲወስድ የሠራተኛውን መብትና ጥቅም ሊጠብቅ ይገባል፤›› ብሏል፡፡

ይህ ፍርድ ሠራተኛን የማዘዋወር ሥልጣን የአሠሪው መሆኑን ከመግለጽ በተጨማሪ አንድ ዝውውር ሕጋዊ ሊባል የሚችልባቸውን መስፈርቶች ያብራራል፡፡ ከፍርዱ ሐተታ ለመገንዘብ እንደሚቻለው ዝውውሩ ሕጋዊ እንዲሆን ለሥራው ቅልጥፍና፣ ውጤታማነት ወይም የኢንዱስትሪ ሰላም የሚጠቅም መሆን አለበት፡፡

በተጨማሪም ሠራተኛው ያገኘው የነበረውን መብትና ጥቅም የሚጠብቅ ሊሆን ይገባል፡፡

በሌላ የሰበር ችሎት ፍርድ አሠሪ ሠራተኛን የማዘዋወር ሥልጣኑን ከአሠሪና ሠራተኛ ሕጉ አንቀጽ 13(2) እንደሚያገኝ ተተንትኗል፡፡ በሰበር መዝገብ ቁጥር 50182 ግንቦት 13 ቀን 2002 ዓ.ም. በተሰጠ ፍርድ አሠሪ ሠራተኛን ከነበረበት የሥራ መደብ ተመሳሳይ ደረጃ ደመወዝና ጥቅም ወዳለው የሥራ መደብ አዛውሮ ለማሠራት የወሰደው አስተዳደራዊ ማስተካከያ ከአዋጁ አንቀጽ 13(2) መሠረት ያከናወነው ተግባር እንደሆነ ተገልጿል፡፡ በዚህ መዝገብ አሠሪው ሠራተኞቹን በዘፈቀደ ሳይሆን ያዛወረው የድርጅቱን ምርታማነት ለመጨመር በተደረገው ጥናት በተደረሰበት መደምደሚያ መሆኑን ልብ ይሏል፡፡

ሰበር ችሎቱ በሌላ መዝገብ በሰጠው ገዥ ፍርድ የአሠሪው ሠራተኛን የማዛወር መብት ከአስተዳደር ማኑዋል እንደሚመነጭ አቋም ተወስዶበታል፡፡ በሰበር መዝገብ ቁጥር 29415 ጥር 27 ቀን 2000 ዓ.ም. ችሎቱ በሰጠው ፍርድ አንድ ድርጅት ሠራተኛን አስፈላጊ በሆነ ጊዜ ከአንድ ቦታ ወደ ሌላ ቦታ አዛውሮ ማሠራት እንደሚችል በአስተዳደር ማንዋሉ ላይ በግልጽ ከተመለከተ የማዛወር መብት ይኖረዋል፡፡ አንዳንድ ጊዜ ደግሞ የሠራተኛ ዝውውሩ ከአንድ የሥራ መደብ ወደ ሌላ የሥራ መደብ ሊደረግ የሚችል ሲሆን፣ ሠራተኛውን መጥቀሙ እስከተረጋገጠ ድረስ ዝውውሩ ሕጋዊ ይሆናል፡፡ ለሰበር መዝገብ ቁጥር 41786 ግንቦት 26 ቀን 2001 ዓ.ም. የተሰጠ የሰበር ፍርድ ለዚህ አስረጅ ነው፡፡ በዚህ ፍርድ አሠሪው ሠራተኛው ሲሠራው የነበረው የሥራ መደብ ሲሰረዝ ወይም ሲዘጋ ወደ ሌላ የሥራ መደብ ሠራተኛውን ያዘዋወረው በመሆኑ ማሠራቱ በፍርድ ቤቱ ተቀባይነትን አግኝቷል፡፡

አታባርረው፤ እንዲለቀቅ አድርገው
ከላይ የተመለከትናቸው የሰበር ፍርዶች ዝውውር የአሠሪው ሥልጣን መሆኑን ዕውቅና ቢሰጡም፣ አሠሪው በዘፈቀደ ሊያከናውነው የሚችለው ወይም የሚገባው እንዳልሆነ አመላካች ነው፡፡ አሠሪው ዝውውሩን ለመወሰን ሲዘጋጅ ዓላማው ምን እንደሆነ በጥሞና ሊመረምር ይገባል፡፡ ከሕጉ መንፈስ እንዲሁም ከሰበር አስገዳጅ ፍርዶች በመነሳት ሠራተኛ ከአንድ የሥራ ቦታ ወደ ሌላ ቦታ ወይም ከአንድ የሥራ መደብ ወደ ሌላ የሥራ መደብ ሲያዛውር ሊከተለው የሚገባውን ሥርዓት መተንተን ይቻላል፡፡

የመጀመሪያው ዝውውሩ በኅብረት ስምምነት ወይም የአስተዳደር መመርያ ሥልጣን በሚሰጠው አካልና በተቀመጠው ሥርዓት መፈጸም አለበት፡፡ አንዳንድ አሠሪዎች ሥልጣኑ ከተለያዩ ክፍሎች ለተውጣጣ ኮሚቴ የተሰጠ ቢሆንም፣ አንድ ኃላፊ ብቻ ዝውውሩን ሲፈጽሙ ይስተዋላል፡፡ ኃላፊው ከሠራተኛው ጋር ባለው የግል ወይም የሥራ አለመግባባት በመነሳት ዝውውሩን የሚፈጽመው ከሆነ ዝውውሩ ሕገወጥ መሆኑ አይቀርም፡፡ በሌላ በኩል የዝውውሩ ሥርዓትም በጸሑፍ ሆኖ የሚፈጸምበትን ጊዜ የሚገልጽ መሆን አለበት፡፡ ዛሬ ተነስቶ ከነገ ጀምረህ ወደዚያኛው አገር ሄደህ ካልሠራህ ብሎ ሠራተኛን ማስፈራራት ፍትሐዊ አይሆንም፡፡ ዝውውሩም ለሠራተኛው በቃል ሳይሆን በጽሑፍ ሊሰጠው ይገባል፡፡

በሰበር ችሎቱ በተሰጠ አንድ ፍርድ (ሰበር መዝገብ ቁጥር 77113) አሠሪው ለሠራተኛው ዝውውሩን በጽሑፍ ባለማድረጉ ሕገወጥ እንደሆነ ፍርድ ሰጥቷል፡፡ በዚህ ጉዳይ ሠራተኛው ባቀረበው ክስ በአሠሪው ድርጅት ሥራዬን በአግባቡ እየተወጣሁ እያለ አሠሪው ወደ ሌላ የሥራ መደብ ተዛውረሃል፣ በአዲሱ የሥራ መደብ ሄደህ ሥራ በማለት በቃል ሲገለጽልኝ በተዛወርኩት ቦታ ሥራዬን በኃላፊነት በአግባቡ እንድወጣ በዝውውር ደብዳቤ ይድረሰኝ በማለት በመጠየቄ በጥበቃ ኃላፊው እንዲወጣ ተደርጓል፡፡ በዚህም የተነሳ የሥራ ውሉ የተቋረጠ ስለሆነ ስንብቱ ሕገወጥ በመሆኑ የሚገባኝ ልዩ ልዩ ክፍያ ይከፈለኝ ሲል ጠይቋል፡፡ አሠሪው በሰጠው መልስ ከአሠሪነት በመነጨ ሥልጣን ሠራተኛው በሌላ የሥራ መደብ ተዛውሮ እንዲሠራ፣ የዝውውር ደብዳቤ በቀጣይነት እንደሚደርሰው በሥራ ኃላፊው ቢነገረው ሥራ ሳይጀምር በፈቃዱ ለቆ ሄዷል ሲል ተከራክሯል፡፡ ሰበር ችሎቱ የሥር ፍርድ ቤቶችን አቋም በፍርዱ ባይገልጽም በፍርዱ ለጉዳዩ እልባት ሰጥቷል፡፡ በፍርዱም ‹‹አሠሪው የዝውውር ዕርምጃውን በቃል ለመስጠት የማያስገድድ አጣዳፊ ሁኔታ መኖሩን ካላስረዳ በቀር የዝውውር ዕርምጃውን በቃል አስተላልፌአለሁ፤ በቀጣይም በደብዳቤ እገልጻለሁ ማለቱ የአስተዳዳሪነት ሥልጣኑን በዘፈቀደ ለማከናወን ከመሻት የመነጨ ምክንያት ነው ከሚባል በቀር የዕርምጃውን ሕጋዊነት አያሳይም፤›› በማለት ችሎቱ ሠራተኛው የጠየቀው ክፍያ በሙሉ እንዲከፈለው ፍርድ ሰጥቷል፡፡

ሁለተኛው አሠሪው የሠራተኛ ዝውውር ማድረግ ያለበት ለድርጅቱ ሥራ ለቅልጥፍና፣ ለውጤታማነት ወይም ለኢንዱስትሪ ሰላም መሮጥ አለበት፡፡ ሰበር ችሎቱ የሰበር መዝገብ ቁጥር 44033 በሰጠው ፍርድ እነዚህ የድርጅቱን ዓላማ የማያሳኩ ዝውውሮች ሕገወጥ መሆናቸውን በፍርዱ አስምሮበታል፡፡ ‹‹የኢንዱስትሪ ሰላም›› የሚለውን ዓላማ እንከን ነጥለን ብንመለከት አንድ ዝውውር በሠራተኞች መካከል፣ ሠራተኛ ከአዲሱ ቦታ አንፃር አለመግባባትን የሚያስከትል መሆኑ ከተረጋገጠ የኢንዱስትሪ ሰላምን ማምጣት አስቸጋሪ ይሆናል፡፡ ለዘመናት ቤትና ቤተሰቡን መሥርቶ ሥራውን በከተማ በትጋት የሚሠራን ሠራተኛ ወደ ገጠር ማባረር ምን ዓይነት የኢንዱስትሪ ሰላም ሊያሰፍን ነው? ያለፈቃዱ ገጠር ሄዶ ለድርጅቱ ዓላማ ሊወጣ ሊወርድ ነው? ይህን ውሳኔ የሚወስን ኃላፊ በሠራተኛው ቦታ ቢሆን ውሳኔውን ተቀብሎ ይፈጽመዋልን?

ሦስተኛው ሠራተኛው ሲዛወር መብቱና ጥቅሙ ሊጠበቅለት ይገባል፡፡ የሠራተኛ ዝውውር በምንም መልኩ ሠራተኛው ቀደም ሲል ያገኝ የነበረውን ጥቅም የሚቀንስ ወይም የሚያሳጣ ከሆነ ሕገወጥ መሆኑ አይቀርም፡፡ ከላይ በሰበር መዝገብ ቁጥር 44033 የተመለከትነውም ፍርድ ይህን በግልጽ አስምሮበታል፡፡ ለምሳሌ ሠራተኛው ይከፈለው የነበረውን ደመወዝ፣ ያገኘው የነበረው ጥቅማጥቅም (የውክልና አበል፣ መኪና፣ ነዳጅ፣ የቤት አበል ወዘተ.) የሚያስቀር ወይም የሚቀንስ ከሆነ ዝውውሩ ሕገወጥ ነው፡፡

በመጨረሻ ዝውውሩ ወይም አፈጻጸሙ በሠራተኞች መካከል ያልተገባ ልዩነት (Discrimination) የሚያደርግ ከሆነ ዝውውሩ ሕገወጥ ነው፡፡ ለምሳሌ ዝውውሩ ወይም የዝውውሩ ውጤት የተወሰነን ጎሳ ወይም ዘር የሚጠቅም ወይም የሚጎዳ መሆኑ ከተረጋገጠ ሕገወጥ ይሆናል፡፡ በአሠሪና ሠራተኛ አዋጅ ቁጥር 377/96 አንቀጽ 14(1) በግልጽ እንደተመለከተው፣ በብሔረሰብ፣ በጾታ፣ በሃይማኖት፣ በፖለቲካ አመለካከትና በሌላም ሁኔታ በሠራተኞች መካከል ልዩነት ማድረግ ሕገወጥ ነው፡፡

ከላይ ሕጉን ወይም የሰበር አስገዳጅ ትርጉሞችን መሠረት አድርገን ከገለጽናቸው ሁኔታዎች ውጭ የተፈጸመ ዝውውር ሕገወጥ ይሆናል፡፡ ከዕለት ተዕለት ኑሮአችን እንደምናስተውለው አሠሪ የማይፈልገውን ሠራተኛ ለማባረር ሲፈልግ በግዴታ ወደማይፈልገው ቦታ ማዛወር ነው፡፡ ‹‹አታባረው እንዲለቅ አድርገው›› የሚለው ፈሊጥ ለሙያው ታማኝ የሆነ፣ ሙስናና ብልሹ አሠራርን የሚቃወምን ሠራተኛ በማዛወር በራሱ ፈቃድ እንዲለቅ መግፋት የአንዳንድ አሠሪዎች ድብቅ አጀንዳ ነው፡፡ ስለዚህ በዝውውር ምክንያት አለመግባባት ተከስቶ ጉዳዩ ወደ ፍርድ ቤት ሲመጣ ዳኞች ይህንን የአሠሪውን ድብቅ አጀንዳ ሁሉም በሚስማማበት የፍትሕ መስፈርቶች በመፈተሽ ማጋለጥ ያስፈልጋል፡፡

ሠራተኞች ሕገወጥ ዝውውርን እንዴት ይቃወሙ?
አሠሪዎች በሚፈጽሙት ዝውውር ሠራተኞች በጣም ይበሳጫሉ፤ ሰከን ብሎ ለማሰብም ጊዜ ስለማይኖራቸው የሚወስዱት ዕርምጃ ራሳቸውን ተመልሶ ይጎዳቸዋል፡፡ የተለመደው የሠራተኞች ዕርምጃ ዝውውሩን በመቃወም ወደ አዲሱ የዝውውር ቦታ ባለመሄድ ለተወሰኑ ቀናት መቆየት ሲሆን አሠሪውም የሠራተኛውን ዕርምጃ ተከትሎ ‹‹ከአምስት ተከታታይ የሥራ ቀናት›› በኋላ የስንብት ዕርምጃ መወሰዱ ነው፡፡ ይህ የተለመደ መሆኑን ጸሐፊው በተመለከታቸው ፍርዶች በሁሉም አስተውሏል፡፡ ለአብነት አንድ ጠቅሰን ማለፍ እንችላለን፡፡

በሰበር መዝገብ ቁጥር 37778 ሠራተኛው በተከሳሽ አሠሪ ድርጅት ውስጥ ለተወሰኑ ዓመታት ማገልገሉን በመጥቀስ ከኅብረት ስምምነት ውጭ አሠሪው ዝውውር መፈጸሙንና የሥራ ውሉም ያለአግባብ ማቋረጡን ገልጸው ዝውውሩ እንዲሻርለት ጠይቋል፡፡ ተከሳሽ በበኩሉ በሰጠው መልስ ሠራተኛው በጊዜያዊነት ደመወዝና አበል እየተከፈላቸው በአዲስ የሥራ መደብ እንዲሠሩ ቢጠየቁም፣ በእምቢተኝነት ለአምስት ተከታታይ የሥራ ቀናት ከሥራ መደባቸው ላይ ባለመገኘታቸው ተሰናብተዋል ሲል ተከራክሯል፡፡ የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ከሳሽ ዝውውሩ አላግባብ ነው የሚል ተቃውሞ ካላቸው ክስ መመሠረት ያለባቸው ወደተዛወሩበት ቦታ ሂደው ሥራቸውን እየሠሩ መሆን አለበት በማለት ክሳቸውን ውድቅ አድርጓል፡፡ የከፍተኛው ፍርድ ቤት ደግሞ ዝውውሩ  ሕገወጥ በመሆኑ ሠራተኛው ወደተዛወረበት ቦታ ሄዶ ክስ ይመሠርት መባሉ ትክክል አይደለም በሚል ፈርዷል፡፡

ጉዳዩን በመጨረሻ የተመለከተው ሰበር ችሎት ደግሞ ከፍተኛ ፍርድ ቤቱ የዝውውሩን ጉዳይ የማየት ሥልጣን የሌለው መሆኑን በመግለጽ ሠራተኛው መዛወሩን በመቃወም ወደ ሥራ ቦታው አለመሄዱ ተገቢ አለመሆኑን አትቷል፡፡ በሰበር ችሎቱ መሠረት ሠራተኛው ለአምስት ተከታታይ ቀናት ወደተዛወረበት ቦታ አለመሄዱ በአንቀጽ 27(1)(ለ) መሠረት ለማሰናበት በቂ ምክንያት ነው፡፡ ሰበሩ አክሎም ‹‹ሠራተኛው በዝውውሩ ቅሬታ ካለው ወደተዛወረበት ቦታ በመሄድና ሥራውን በተገቢው መንገድ እያከናወነ ሥልጣን ላለው አካል አቅርቦ ተገቢውን መፍትሔ ሊፈለግ ይገባል፤›› በማለት ሠራተኛው ዝውውሩን እንዴት መቃወም እንዳለበት አመላክቷል፡፡

ከዚህ በመነሳት ሠራተኞች ሕገወጥ ዝውውር ተፈጽሞብናል ብለው የሚያምኑ ከሆነ ወደተዛወሩበት ቦታ በመሄድ ክስ ማቅረብ ይጠበቅባቸዋል፡፡ ዝውውሩን የተመለከተ ክስ የወል የሥራ ክርክር (Collective labour dispute) እንደመሆኑ መጠን መቅረብ የሚጠበቅበት ለአሠሪና ሠራተኛ  ጉዳይ አስማሚ ነው፡፡ በአሠሪና ሠራተኛ አዋጅ አንቀጽ 142(1)(ሰ) መሠረት ዕድገት፣ ዝውውርና ሥልጠናን በሚመለከት አሠሪው በሚወስዳቸው ዕርምጃዎች ምክንያት የሚቀርቡ ክሶች በአስማሚው እልባት ያገኛሉ፡፡ አስማሚው መፍትሔ ለማግኘት ካልቻለ ጉዳዩ ወደ ቦርድ ሊቀርብ ይችላል፡፡ ቦርዱም መፍትሔ ካልሰጠ ወይም በውሳኔው ሠራተኛው ካልተስማማ በአንቀጽ 154 መሠረት ለፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በማቅረብ ለጉዳዩ መፍትሔ ማግኘት ይችላል፡፡

የፍርድ ቤቶችን አተገባበር ከተመለከትን ግን የዝውውር ጉዳይ በፍርድ ቤቶች ያለአግባብ ሲመረመር ይስተዋላል፡፡ ከላይ በሰበር መዝገብ ቁጥር 37778 እንደተመለከትነው ለምሳሌ የፌዴራሉ ከፍተኛ ፍርድ ቤት የዝውውሩን ጉዳይ ከመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በይግባኝ ተመልክቶ ፍርድ ሲሰጥ አስተውለናል፡፡ በእርግጥ ሰበር ሰሚው ችሎት በፍርዱ ከፍተኛው ፍርድ ቤት ዝውውሩን የሥረ ነገር ሥልጣን ሳይኖረው መመርመሩን ተችቷል፡፡ በሌላ በኩል ግን ሰበር ችሎቱ በሌላ መዝገብ (በሰበር መዝገብ ቁጥር 77113) የሥር ፍርድ ቤቶች የዝውውርን ጉዳይ የሥር ነገር ሥልጣን ሳይኖራቸው የሰጡትን ፍርድ ተቀብሎ አጽንቷል፡፡

ሰበር ችሎቱ በተከራካሪዎች ሳይነሳለትም ጉዳዩ የዝውውር ጉዳይ መሆኑን በተረዳው ጊዜ በአስማሚ ጉዳዩ እንዲታይ ሊያደርገው በቻለ ነበር፡፡ የዚህ ዓይነት የአቋም ልዩነት በሥር ከሚቀርበው ክስ ባህርይ እንደሚመነጭ ጸሐፊው ያምናል፡፡ ሠራተኞች ለመደበኛ ፍርድ ቤት ክስ የሚያቀርቡት ዝውውሩን በመቃወም ሳይሆን ዝውውሩን መነሻ በማድረግ የተፈጸመ ስንብት እንዲሻርላቸው በሚጠይቁት ዳኝነት ነው፡፡ የሆኖ ሆኖ ሠራተኛው ዝውውሩ ሕገወጥ መሆኑን ካመነና ክሱን በበቂ ማስረጃ ለማስደገፍ የሚችል ከሆነ በቅድሚያ ለአስማሚ ማቅረብ እንደሚገባው ማወቅ ይኖርበታል፡፡

የአሠሪና ሠራተኛ ሕጉ ከሚያስቀምጠው መፍትሔ ሌላ የሕግ ሥርዓቱም የሚያስቀምጠው መፍትሔ ይኖራል፡፡ ሕገወጥ ዝውውሩ የሠራተኛውን የሰብዓዊ መብት (በነፃነት የመሥራት መብት፣ የቤተሰብ አንድነት መብት፣ የእኩልነት መብት) ወዘተ. መጣሱ መረጋገጥ ከቻለ የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብት ኮሚሽንም ጉዳዩን ሊመለከተው ይችላል፡፡ ለአብነት የዘር ጉዳይን ብናነሳ ከሕገወጥ ዝውውሩ በስተጀርባ የተወሰኑ አካላት ዘርን መሠረት ያደረገ መድልኦ በመፈጸም ዝውውሩን ካስፈጸሙ ኮሚሽኑ በሠራተኛው አቤቱታ ሲቀርብለት የማያርምበት ምክንያት አይኖርም፡፡

ማጠቃለያ
ዝውውር የአሠሪው ከኅብረት ስምምነት ወይም ከሰው ኃይል አስተዳደር መመርያ በሚያገኘው ሥልጣን የሚተገብረው ቢሆንም በዘፈቀደ ሊፈጸም አይችልም፡፡ ዝውውሩ ለድርጅቱ (ቅልጥፍና፣ ትርፋማነትና ኢንዱስትሪ ሰላም) አስተዋጽኦ ማድረጉ ሊረጋገጥ ይገባል፡፡ ዝውውሩ አድሎዓዊ ከሆነ፣ ሠራተኛው የሚያገኘውን መብትና ጥቅም የሚቀንስ ከሆነ፣ ወይም ሠራተኛውን በእጅ አዙር ለማባረር ያለመ ከሆነ ሕገወጥ ነው፡፡ የሕገወጥ ዝውውር ሰለባ የሆኑ ሠራተኞችም ሰከን ባለ አዕምሮ አሠሪውን ሥልጣን ባለው አካል መፋረድ ይጠበቅባቸዋል፡፡

ሕጋችን ዝውውርን የመሰሉ የሠራተኛ መብት የሚጣስባቸውን ጉዳዮች በዝርዝር አለመደንገጉ የመብቱን ጥሰት ቢያባብሰውም፣ ፍርድ ቤቶች ፍትሕ በመስጠት ሥራቸው እንደሚያስተካክሉት ይታመናል፡፡ ፍርድ ቤቶች አሠሪው የማዛወር መብት አለኝ ቢልም ከዝውውሩ በስተጀርባ ያለውን የአሠሪውን ድብቅ አጀንዳ በመመርመር ለሁሉም የሚያረካ ፍትሕ መስጠት ይጠበቅባቸዋል፡፡ ሠራተኛውን ከሞቀ፣ ለድርጅቱ በተሻለ ከሚጠቅምበት ቦታ፣ ያለፈቃዱ በግዴታ በማዛወር የሚሳካ የኢንዱስትሪ ሰላም አለመኖሩን በመረዳት አንዳንድ አሠሪዎች ወደ ትክክለኛ አሠራር ሊመለሱ ይገባል፡፡
                
ከአዘጋጁ፡- ጸሐፊውን የሕግ ጠበቃና አማካሪ ሲሆኑ፣ በኢሜይል አድራሻቸው This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. ማግኘት ይቻላል፡፡