መነሻ ገጽ - ሌሎች አምዶች - ሕግ እና ፖለቲካ - በህግ አምላክ - ጋብቻ ሴቶችና ንብረት …
Buy Valtrex Online Buy Albuterol inhaler Online Buy Prinivil Online
01 September 2013 ተጻፈ በ 

ጋብቻ ሴቶችና ንብረት …

መነሻ ነገር

ለዚህ ጽሑፍ መነሻ የሆነኝ  የሁለት ሴቶች ታሪክ ነው፡፡ ጠባያቸው  የተለያየ፣ ስለጋብቻ ያላቸውም አመለካከት እንደዚሁ ለየቅል የሆነ ነው፡፡

የሚያመሳስላቸው ሁለቱም በጋብቻ ውስጥ መኖራቸውና የጋብቻ ተቋማቸው ያልተመቻቸው መሆኑ ነው፡፡ ለፍቺ በሚያደርጉት ጉዞ ስለንብረት የነበራቸው አመለካከት የጎዳቸው  መሆኑን በማሰቤ  ይህን ጽሑፍ ለመጻፍ ተነሳሳሁ፡፡ ለጽሑፉ እንዲረዳ ስማቸውን ቀይረን ታሪካቸውን በአጭሩ እናውጋ፡፡

ዘቢዳር የዋህና ትሁት የቤት እመቤት ናት፡፡ ከባሏ ጋር ከልጅነት ጀምራ ትዳር ከመሠረተች አሁን 15ኛ ዓመቷ ነው፡፡ በጋብቻው አራት ልጆችን አፍርታለች፡፡ በትዳር ምክንያት ትምህርቷን ያቋረጠች በመሆኗ በቤት ውስጥ ያላት ድርሻ ልጆችን በማሳደግ ብቻ የተወሰነ ነው፡፡ ባል የቤቱ የገቢ ምንጭ በመሆኑ የተነሳ ንብረት ነክ ጉዳዮች ላይ  የሚወስነው  እርሱ ነው፡፡ በየወሩ ለቤት አስቤዛ ከሚሰጠው ውጭ ገንዘቡ የት እንደሚገባ ዘቢዳርም አታውቅም፡፡ ከጋብቻ በፊት አንድ መኖርያ ቤት በግሉ የነበረው ቢሆንም እርሷን ካገባ በኋላ ቤቱን ሸጦ ሌላ የተሻለ  ቤት ገዝቷል፡፡ ባሏ እንደ ሚስቱ ሳይሆን እንደ ልጁ ስለሚቆጥራት ይቆጣታል፤ አልፎ አልፎም ይመታታል፡፡   በልጅነቷ ወቅት የነበራት ትዕግሥት አሁን ስለሌለ የባሏን አገባብና አወጣጥ ለማወቅ በፈለጓ ጭቅጭቅ ተጀምሯል፡፡ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ደግሞ በመጠጥ ተመርዞ በእኩለ ሌሊት መግባበት መጀመሩ፣ ለጋብቻው መፍረስ ምክንያት ወደመሆኑ ቀርቧል፡፡ የዘቢዳር ስጋት ባሏን ለመፍታት ድፍረት ብታገኝ እንኳ ስለንብረት በኩል ሊኖራት የሚችለው ድርሻ ምን ሊሆን እንደሚችል በጽሑፍ የምንመለከተው ነው፡፡  

ሁለተኛዋ ምዕራፍ ናት፡፡ የምዕራፍ ጥያቄ ከዘቢዳር ጋር ተመሳሳይ ቢሆንም፣ ጋብቻውን ለማፍረስ የወሰነችው ከባሏ በሚደርስባት ጥቃት ምክንያት አይደለም፡፡ ባሏን ያገባችው ለንብረታቸው ብላ ነው፡፡ ጋብቻው  ያለአቻ ጋብቻ መሆኑን ብታውቅም፣ ዓላማዋ ከሰውየው የንብረት ድርሻዋን ማግኘት በመሆኑ የኅብረተሰቡን ትችት ችላ እየኖረች ነበር፡፡ ባለቤቷ እርሷን ከማግባታቸው በፊት የአንድ ዘመናዊ ሕንፃና መኪኖች ባለቤት ድርጅትም አላቸው፡፡ ምዕራፍ እርሳቸውን ለማግባት የወሰነችውም እነዚህ ንብረቶች ሲሆኑ አማልለዋት ነው፡፡ ከአራት ዓመት በፊት ከገባችበት ጋብቻ ያለጥቅም ላለመውጣት መፍትሔ ፈልጋለች፡፡ የልጅነት ጓደኛ (Boy Friend) ስላላት፣ ለሕጋዊ ጓዝ የመውሰድ በጋብቻ ውስጥ ለመውለድ ሐሳብ እንዳልነበራት ትናገራለች፡፡ ብትወልድ ትምህርቷ ላይ ተፅዕኖ እንደማያመጣ ለባሏ አጉልታ ትነግራቸዋለች፡፡ ሕጉን መሠረት አድርጎ ስለጉዳዩ መምከር ምዕራፍ እንዳትሞኝ መጥቀሙ አይቀርም፡፡ 

እንደሚታወቀው ሕግ ጥበቃ ከሚያደርግላቸው ተቋማት አንዱ ጋብቻ ነው፡፡ ጋብቻ በሕጉ ጥበቃ የሚደረግለት ቤተሰብ የኅብረተሰብ የተፈጥሮ መነሻ በመሆኑ እንደሆነ የቤተሰብ ሕግጋቱ በመግቢያቸው ይገልጻሉ፡፡  ጋብቻ አንድ ወንድና አንዲት ሴት በዘላቂነት ለመኖርና ቤተሰብ ለመመሥረት የሚያደርጉት ሕጋዊ ጥምረት ነው፡፡ በሕገ መንግሥቱ ጋብቻ (ቤተሰብ) እንደ ማኅበራዊ ተቋም ጥበቃ የሚደረግለት ከመሆኑ በተጨማሪ፣ ጋብቻ የሚመሠርቱት ጥንዶች መብቶቻቸው እንዲጠበቁ የሕግ መሠረት ተቀምጧል፡፡ በተለይ ሴቶች በባሕልና በልማድ ሰበብ በጋብቻ ውስጥ ያላቸው መብቶች እንዳይሸረሸሩ ሕገ መንግሥቱ ጋብቻ እኩልነትን መሠረት ያደረገ ጥምረት እንዲሆን ዝርዝር ድንጋጌዎችን ይዟል፡፡ የሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 34 በሕግ በተወሰነው የጋብቻ ዕድሜ ላይ የደረሱ ወንዶችና ሴቶች፣ የማግባትና ቤተሰብ የመመሥረት መብታቸውን በመጠበቅ ‹‹በጋብቻ አፈጻጸም፣ በጋብቻው ዘመንና በፍቺ ጊዜ እኩል መብት አላቸው፤›› በማለት ሴቶች በጋብቻ ውስጥ ስላላቸው የእኩልነት መብት በአግባቡ ዋስትና ሰጥቷል፡፡

ይህን የሕገ መንግሥቱን ድንጋጌ መሠረት በማድረግ ቀደም ሲል ሴቶች ቤተሰብ የመምራት፣ የሚኖሩበትን ቦታ የመወሰን፣ ሙያቸውን የመምረጥ መብታቸውን ሳይቀር የሚገድበው፣ በፍትሐ ብሔር ሕጉ የተካተተው የቤተሰብ ሕግ ተሽሮ፣ በአዲስ የቤተሰብ ሕግ ከተተካ ሙሉ አሥር ዓመት አለፈው፡፡ በዚህ ረገድ በፌዴራል ደረጃ ተፈጻሚ የሆነው የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ፣ ሴቷ በጋብቻ ውስጥ ያላትን መብት የእኩልነት መርህ በመደንገግ ቀዳሚው ነው፡፡ በዚህ ጽሑፍ የቤተሰብ ሕጉን ሙሉ ይዘት ለመቃኘት ሐሳብ የለም፡፡  ሴቶች መብቶቻቸውን በተግባር በማወቅም ሆነ አውቆ በመፈጸም ረገድ ክፍተት የሚታይበትን ጋብቻ፣ በንብረት በኩል የሚኖረውን ውጤት ከሴቷ መብት አንፃር ለመተንተን ሙከራ ተደርጓል፡፡ዘቢዳርና ምዕራፍን የመሰሉ ሴቶች በሕጉ ያላቸውን ጥበቃና ስለ ንብረት ሕጉ የሚለውን እንዲረዱ መነሻውን ጉዳይ ለመተንተንም ተሞክሯል፡፡

መርሆቹ ከምን ይመነጫሉ?

ንብረት /ገንዘብ/ ነክ የጋብቻ ውጤቶችን የተመለከቱ የባልና የሚስት መብቶችና ግዴታዎች ሊመነጩ የሚችሉት፣ ከውል ወይም ከሕግ ነው፡፡ የቤተሰብ ሕጉ ባልና ሚስት ንብረታቸውን በተመለከተ  ‹‹የጋብቻ ውል›› አዘጋጅተው ከተፈራረሙና የጋብቻ ውሉ በሕግ ፊት ዋጋ ያለው (Valid) እስከሆነ ድረስ ቅድሚያ ተፈጻሚ እንደሚሆን ይገልጻል፡፡ ባልና ሚስቱ የጋብቻ ውል ካላደረጉ ወይም ያደረጉት የጋብቻ ውል በሕግ በኩል ግድፈት ካለው ወይም ያደረጉት የጋብቻ ውል ክፍተት ካለው ብቻ በሕጉ ስለ ‹‹ጋብቻ በንብረት በኩል የሚኖረው  ውጤት›› ድንጋጌዎች ተፈጻሚ ይሆናሉ፡፡

የጋብቻ ውል ማለት ‹‹ተጋቢዎቹ ጋብቻቸው ንብረታቸውን በተመለከተ ስለሚያስከትለው ውጤት ጋብቻቸውን ከመፈጸማቸው በፊት ወይም እጅግ ቢዘገይ ጋብቻቸውን በሚፈጽሙበት ዕለት የሚያደርጉት ስምምነት ነው፡፡›› የጋብቻ ውል የተጋቢዎች ግላዊ ግንኙነትንም በተመለከተ ቢሆን ሊገዛ ይቻላል፡፡ የጋብቻ ውል እንደማንኛውም ውል  (ሽያጭ፣ ኪራይ፣ ስጦታ ወዘተ.) ችሎታ ያላቸው ተጋቢዎች ንብረታቸውን በተመለከተ በነፃ ፈቃዳቸው የሚፈጽሙት ስምምነት ነው፡፡ በተለምዶ የጋብቻ ውልና የጋብቻ የምስክር ወረቀት አንድ እንደሆኑ የሚታሰብበት ሁኔታ አለ፡፡ ሆኖም ሁለቱ የተለያዩ ሰነዶች ሲሆኑ በሕግ ፊት ያላቸው ውጤትም የሚለያይ ነው፡፡ የጋብቻ የምስክር ወረቀት በማንኛውም ዓይነት ሥርዓት የተፈጸመ ጋብቻን (በክብር መዝገብ ሹም ፊት፣ በሃይማኖት ወይም በባህል ሥርዓት የተፈጸመ ጋብቻን) ለማስረዳት የሚረዳ ሰነድ ነው፡፡ ዋና ዓላማው ‹‹እከሌና እከሊት ከዚህ ጊዜ ጀምሮ ባልና ሚስት ሆነው ጋብቻ ፈጽመዋል፤›› የሚል ምስክርነት (ማስረጃ) መስጠት ነው፡፡ የጋብቻ ውል ግን ሁለቱ ተጋቢዎች ዝርዝር የውል ቃላትን በማስፈር ንብረታቸውን በተመለከተ ‹‹ቤቱ የጋራ፣›› ‹‹መኪናው የግል›› ወዘተ. እያሉ ስለግልና የጋራ ንብረት እንዲሁም ስለአስተዳደሩ ስምምነት የሚፈጽሙበት ነው፡፡

የጋብቻ ውል በሕግ ፊት ዋጋ እንዲኖረው በተዋዋዮቹ ነፃ ፈቃድ በጽሑፍ ሊደረግና አራት ምስክሮች (ሁለት በባል ወገን ሁለት በሚስት ወገን) እማኝነት ሊፈረምበት ይገባል፡፡ በተጨማሪም የጋብቻ ውሉ አንድ ቅጂ በፍርድ ቤት ወይም በክብር መዝገብ ሹም ዘንድ ሊቀመጥ ይገባል፡፡ ከዚህ አንጻር ሴቶች ጋብቻ ሲፈጽሙ ንብረታቸውን በተመለከተ በሕጉ መሠረት የጋብቻ ውል ቢያደርጉ መብታቸውን በተሻለ መንገድ ማስጠበቅ ይችላሉ፡፡ ከሕግና ከሞራል ጋር እስካልተቃረነ ድረስ ፍርድ ቤትም የሚያስፈጽመው ይሆናል፡፡ በልማድ ‹‹ሀብትሽ በሀብቴ›› የሚለው መሀላ በዚህ ረገድ በግልጽ የጋራና የግል የሆኑ ንብረቶችን የማያመለክት በመሆኑ፣ በአብዛኛው ከባል ወገን በሁለት ከሚስት ወገን በሁለት ምስክሮች የማይፈረምና በፍርድ ቤት ወይም በክብር መዝገብ ሹም ዘንድ የማይቀመጥ በመሆኑ በፍርድ ቤት ሕጋዊ ውጤት ሲሰጠው አይስተዋልም፡፡ በሌላ በኩል አንዳንድ ሴቶች የባላቸው ሀብትና ንብረት (ከጋብቻ በፊት ያፈራው) የእነርሱ እንደሚሆን በማሰብ ጋብቻ የሚመሠርቱበት አጋጣሚም አለ፡፡ ይህ የተሳሳተ ነው፡፡ ሴቶች ማድረግ የሚገባቸው የባላቸው ንብረት የእነርሱም ጭምር እንዲሆን በሕጉ መሠረት ግልጽና ዝርዝር የጋብቻ ውል መፈረም ነው፡፡ በጋብቻ ውል ንብረቱ የጋራ ባልሆነበት ሁኔታ ግን፣ ጋብቻው በፍቺ ወይም በሌላ ሁኔታ ሲፈርስ ሚስት ከጋብቻ በፊት ከተፈራው ንብረት የምትካፈልበት መንገድ አይኖርም፡፡

የምዕራፍ ጉዳይ ለዚህ ጥሩ ማሳያ ሊሆን ይችላል፡፡ ሰውየው ከጋብቻ በፊት ያፈሩትን ንብረት ለመጋራት ሐሳብ በማድረግ ጋብቻ ስትመሠርት፣ ልትጠነቀቀው የሚገባ ነጥብ ነበር፡፡ ማኅበራዊ ውግዘት ቢኖረውም ሕጉ ጉዳዩን ለማስተናገድ ቦታ አያጣም፡፡ ምዕራፍ ጋብቻ ስትመሠረት የሰውየውን ንብረት ዓይነት በጋብቻ ውሉ በመዘርዘር የጋራ እንዲሆን እንዲስማማ  ማድረግ በቻለች ነበር፡፡ እንዲህ ዓይነት ሐሳብ ደግሞ በጋብቻ የሚኖረውን ግንኙነት የማሻከር ውጤት ስለሚኖረው  ሴቶቻችን ጥያቄውን ለማንሳት እንደሚቸገሩ ይታመናል፡፡ እንደ ምዕራፍ ጉዳዩን የምር ለያዙት ግን ፍላጎታቸውን ሕጉ በሚያስቀምጠው መስፈርት ልክ በማውረድ ማስፈፀም፣ ካልሆነም ፍላጎታቸውን (Expectation) በመወሰን ሕጉ እንደማይጠቅማቸው ሊያስቡ ይገባል፡፡

የጋብቻ ውል ሲመሠረት ከሕግና ከሞራል ተቃራኒ ከሆነ ተፈጻሚ  እንደማይሆን ሊታወቅ ይገባል፡፡ አንዳንድ ወንዶች በማኅበረሰቡ ባህልና በሴትና በወንድ መካከል ባለው  የኢኮኖሚ  ሁኔታ ልዩነት፣ የጋብቻ ውሉ ይዘት ላይ ተፅዕኖ በማድረግ ለሴቶች የሚጎዳ ሆኖ እዲረቀቅ የሚያደርጉበት አጋጣሚ አለ፡፡ እንዲህ ዓይነት የጋብቻ ውል ባጋጠማቸው ጊዜ፣ ሴቶች ከሕጉ ተቃራኒ የመሆኑን ነገር በማንሳት እንዲስተካከል ማድረግ ይጠበቅባቸዋል፡፡ በአንድ የፍርድ ቤት ጉዳይ ያጋጠመውን እናንሳ፡፡ ጉዳዩ የተጀመረው  በአማራ ክልል ለጃቢ ጠህናን ወረዳ ነው፡፡ ሚስት ከባሏ ጋር ያላት ጋብቻ እንዲፈርስ ስትጠይቅ የጋራ መኖሪያ ቤታቸውን እኩል እንድትካፈል  ትጠይቃለች፡፡ ባል ለክሱ መልስ ሲሰጥ፣  በጋብቻ ውሉ መሠረት አመልካችን ያገባኋት በዓመት 120 ብር ልከፍላት ፣ልብስ ከዚያው ከደመወዟ ሊታሰብ ፣የሕክምና ወጪ ልሸፍን እንጂ በእኩል ባለመብት እንድትሆን አልተስማማንም አለ፡፡ የወረዳው  ፍርድ ቤት የጋብቻ ውሉ ሕጋዊ አይደለም  ብሎ እኩል እንድትካፈል ወሰነ፡፡ ከፍተኛው  ፍርድ ቤትም  አፀናው፡፡ የክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ግን የጋብቻ ውሉ ሕጋዊ በመሆኑ ከ120 ብሩ ሌላ ከመኖሪያ ቤቱ እኩል ልታካፍል አይገባም አለ፡፡ በመጨረሻ ጉዳዩ ለፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ቀረበ፡፡ ችሎቱ የግራ ቀኙን ክርክር ካዳመጠ በኋላ በሰበር መዝገብ ቁጥር 31946 ግንቦት 14 ቀን 2000 ዓ.ም. በሰጠው  ፍርድ፣ ‹‹ተጋቢዎች የንብረት ግንኙነታቸውን በመሰላቸው መንገድ መወሰን ይችላሉ፡፡ ነገር ግን ስምምነቱን በሚወስኑበት ጊዜ (በሕገ መንግሥቱ የተቀመጠውን) የእኩልነት  መብትን ሊጥስ አይገባውም፤›› በማለት የጋብቻ ውሉ ፈራሽ መሆኑን በመግለጽ ሴቲቱ ከንብረቱ እኩል እንድትካፈል ፍርድ ሰጥቷል፡፡ ይህን መነሻ በማድረግ በወንዶች ያልተገባ ተፅዕኖ ከሕግ ወይም ከሞራል ተቃራኒ የጋብቻ ውል የፈረሙ  ሚስቶች የጋብቻ ውሉን ለማስፈረስ እንደሚችሉ ግንዛቤ ሊወሰድ ይገባል፡፡ 

ጋብቻ በንብረት በኩል ያለው ውጤት 

የቤተሰብ ሕጉ የባልና ሚስትን የግልና የጋራ ንብረቶች በመለየት ይዘረዝራል፡፡ በዚህ ረገድ ባልና ሚስት ጋብቻቸውን በሚፈጽሙበት ጊዜ በየግል የነበሯቸው ንብረቶች ወይም ከጋብቻ በኋላ በውርስ ወይም በስጦታ በየግላቸው ያገኙዋቸው ንብረቶች የግል ንብረቶቻቸው ሆነው የሚቀሩ ሲሆን፣ ባልና ሚስት ከተጋቡ በኋላ አንዱ የግል ሀብቱ በሆነ ንብረት ለውጥ ያገኘው ወይም በግል ገንዘቡ የገዛቸው ወይም የግል ንብረቱን ሽጦ የሚያገኘው ገንዘብ የግል ሀብቱ ይሆናል፡፡ ሆኖም በግብይት የተገኘው ንብረት ‹‹የግል ይባልልኝ›› ብሎ አንደኛው ወገን በፍርድ ቤት ጥያቄ አቅርቦ ካላጸደቀ፣ የግል መሆኑ ይቀራል፡፡ ይህንን ነጥብ ጥቂት ለማብራራት እንሞክር፡፡ ባል ከጋብቻ በፊት አንድ መኪና ቢኖረው ጋብቻ ሲመሠርት በጋብቻ ውል የጋራ እንዲሆን ካልተስማማ የግል ንብረቱ ሆኖ ይቀራል፡፡ ሆኖም ካገባ በኋላ ይህን መኪና ለሦስተኛ ወገን በሽያጭ መልክ ቢያስተላልፍና ሌላ መኪና ቢገዛ አዲሱ መኪና የግሉ የሚሆነው በፍርድ ቤት ‹‹የግል ይባልልኝ›› በማለት ጠይቆ ሲፀድቅለት ብቻ ነው፡፡ በፍርድ ቤት ካላፀደቀ ግን አዲሱ መኪና የባልና የሚስቱ የጋራ ሀብት ይሆናል፡፡

ስለዚህ ሴቶች በትዳርም ውስጥ ሆኖ የግል ሀብት ሊኖር እንደሚችል ሊገነዘቡ ይገባል፡፡ ይህም የሚሆነው ከጋብቻ በፊት የተፈራ ሲሆን፣ ወይም በውርስ ወይም በስጦታ ለግል የተላለፈ፣ ከጋብቻ ውል የተገለለ ወይም በፍርድ ቤት እንዲገለል የተደረገ ሀብት ነው፡፡ ሴቶች ንብረቶቻቸው የግል የሚሆኑበት ሁኔታ መኖሩን ካወቁ፣ የግል ንብረታቸውን በትዳር ዘመን ለሦስተኛ ወገን ሲያስተላልፉ ግብይቱ የግል ሆኖ እንዲጸድቅ ለፍርድ ቤት ማመልከት አለባቸው፡፡  በሌላ በኩል ባል ከጋብቻ በፊት የነበረውን የግል ሀብቱን ሽጦ ያገኘውን ገንዘብ ለውጦ ወይም በግል ገንዘብ የገዛቸው ንብረቶች በፍርድ ቤት ካልፀደቁ፣ ንብረቶቹ የጋራ ስለሚሆኑ በፍቺ ጊዜ ሚስት ከጋራ ንብረቱ እንድትካፈል ልትጠይቅ ይገባል፡፡

የዘቢዳር ጉዳይ ይህን ጉዳይ በተጨባጭ የማስረዳት አቅም አለው፡፡ ባሏ ከጋብቻ በፊት የነበረውን መኖሪያ ቤት በጋብቻ ጊዜ ለሦስተኛ ወገን ሲሸጥ ‹‹የግል ይባልልኝ›› በሚል በፍርድ ቤት አልጠየቀም፡፡ ይህንን አለማድረጉ ደግሞ ንብረቱ የግል መሆኑ ቀርቶ የጋራ ስለሚሆን ዘቢዳር ከመኖሪያ ቤቱ የመካፈል መብት ይኖራታል ማለት ነው፡፡ሰበር ችሎት ከዚህ ጋር ተመሳሳይ ጉዳይ በሰበር መዝገብ ቁጥር 37275  ጥቅምት 18 ቀን 2001 ዓ.ም በሰጠው ፍርድ ተንትኖ  ገዥ ፍርድ ሰጥቷል፡፡

የግል ሀብት አስተዳዳርን በተመለከተ የቤተሰብ ሕጉ ኑሮው በትዳር ውስጥ ቢሆንም ሀብቱ የግል እስከሆነ ድረስ የሚተዳደረው በግል እንደሆነ ይገልጻል፡፡ ባለሀብቱ በዚሁ ሀብት አስተዳደር ላይ ሙሉ ነፃነት አለው፡፡ ከዚህም አልፎ የዚህ ሀብት አስተዳደር በሙሉ ወይም በከፊል ሌላኛው ተጋቢ ያከናውን ዘንድ በጋብቻ ውል ወይም በውክልና ማስተላለፍ ይቻላል፡፡

የባልና ሚስት የጋራ ሀብትን በተመለከተ የቤተሰብ ሕጉ ከአንቀጽ 62 እስከ 66 በግልጽ ደንግጓል፡፡ በዚሁ መሠረት ባልና ሚስት ከግል ጥረታቸውና ከግል ወይም ከጋራ ንብረታቸው የሚያገኟቸው ገቢዎች ሁሉ የጋራ ሀብቶች ይሆናሉ፡፡ በፍርድ ቤት የአንደኛው ተጋቢ የግል ሀብት ነው ካልተባለ በስተቀር ባልና ሚስት ከተጋቡ በኋላ በግብይት የሚያገኙት ንብረት ሁሉ የጋራ ሀብታቸው ይሆናል፡፡ በተጨማሪም በስጦታ ወይም በኑዛዜ በጥቅሉ ለተጋቢዎች የተሰጧቸው ንብረቶች ሁሉ የጋራ ሀብቶቻቸው ይሆናሉ፡፡ ስለዚህ በዚህ መሠረት ለባልና ሚስቱ ተብለው የተሰጡ ስጦታዎች እንዲሁም ባል ከጋብቻ በፊት የነበረችው መኪና የንግድ ብትሆን፣ በጋብቻው ዘመን ገቢው የጋራ ይሆናል ማለት ነው፡፡ ደመወዝ የተለመደ ገቢ ሲሆን፣ የባልና የሚስቱ የጋራ ሀብት ነው፡፡ 

አቶ መሐሪ ረዳኢ ከግል ጥረትና ሀብት የሚገኝ ገቢን የጋራ ሀብት አድርጎ ለመቁጠር ያነሳሱ ምክንያቶችን ሲገልጹ፣ ‹‹በሕጉ እምነት ከዚህ መሰሉ ምንጭ የሚገኙት ገቢዎች የጋራ ሀብት እንዲሆኑ ካልተደረገ ሌላው ይቅርና የትዳር ወጪን ለመሸፈን እንኳ እንደሚያስቸግር ስጋት አለ፡፡ ከዚህም አልፎ ‹ተጋቢዎች የትዳራቸውን ወጪ ለመሸፈን እያንዳንዳቸው እንደየአቅማቸውና ችሎታቸው አስተዋፅኦ ማድረግ አለባቸው፤› የሚለውን ሕጋዊ ግዴታ ማስፈጸምም ያስቸግራል፡፡ በመጨረሻም በገቢው መፈጠር በቀጥታ ወይም በተዘዋዋሪ መንገድ ሌላው ተጋቢም አስተዋጽኦ አለው ተብሎ ስለሚታመን ይህ ገቢ የጋራ ሀብት መደረጉ አግባብ ነው ተብሎ ይታመናል፤›› ይላሉ፡፡

ስለ ጋራ ንብረት ሲነሳ መወሳት ያለበት ሌላው ጉዳይ ንብረቱ የጋራ ሆኖ የተመዘገበው በአንደኛው ተጋቢ ስም ከሆነ ውጤቱ ምን እንደሚሆን የመወሰን ጉዳይ ነው፡፡ አንዳንድ ጊዜ ሚስት በትዳር ዘመን የተፈራ ቤት ወይም መኪና ስመ ንብረቱ ወይም የባለቤትነት የምስክር ወረቀት በባል ስም ብቻ መመዝገቡ እሷ በንብረቱ ላይ ምንም መብት የሌላት አድርጋ የምትወስድበት አጋጣሚ አለ፡፡ ይህን መሰል ጉዳይ እልባት ለመስጠት የቤተሰብ ሕጉ በአንቀጽ 63 ‹‹አንደኛው ተጋቢ የግል ሀብቱ መሆኑን ካላስረዳ በስተቀር ማንኛውም ንብረት በአንደኛው ተጋቢ ስም ብቻ የተመዘገበ ቢሆን እንኳ የጋራ ሀብት እንደሆነ ይቆጠራል፤›› ብሎ ደንግጓል፡፡ ስለዚህ ሴቶች የጋራ ንብረቶች ምዝገባ የሚያስፈልጋቸው ከሆነ በባልና ሚስቱ ስም በጋራ እንዲመዘገቡ ቢያደርጉ የተሻለ ሲሆን፣ ባሎች በስማቸው ያስመዘገቡት ቤት ወይም መኪና ቢኖር እንኳ በጋብቻ ወቅት እስከተፈራ ድረስ የእነርሱም እንደሆነ ተገንዝበው መብታቸውን ሊያስከብሩ ይገባል፡፡

የጋራ ሀብት አስተዳደር በባልና በሚስት በጋራ የሚከናወን ሲሆን፣ በስምምነት ወይም አንዱ ተጋቢ ችሎታ የለውም ተብሎ ከተወሰነ ወይም ንብረት የማስተዳደር መብቱ ከተገፈፈ፣ ሌላኛው ተጋቢ የጋራ ሀብቱን የማስተዳደሩን ተግባር ያከናውናል፡፡ ሆኖም የሚያስተዳድረው ተጋቢ የሀብቱን አስተዳደር በተመለከተ ለሌላኛው ተጋቢ መረጃ የመስጠት ግዴታ አለበት፡፡ ገቢዎቻቸውን በተመለከተ ባልና ሚስት እያንዳንዳቸው በየራሳቸው በመቀበል የግል ወይም የጋራ የባንክ ሒሳብ በመክፈት ሊያስቀምጡ ይችላሉ፡፡ ከባልና ከሚስት አንደኛው ሲጠይቅ ግን ሌላኛው ተጋቢ ያገኘውን የገቢ መጠን ማሳወቅ ግዴታ አለበት፡፡

የጋራ ውሳኔ የሚፈልጉ ጉዳዮች 

የቤተሰብ ሕጉ አንቀጽ 68 (1) በሌላ ሕግ በተለየ ሁኔታ ካልተደነገገ በስተቀር በተወሰኑ ጉዳዮች ላይ የተጋቢዎቹ ስምምነት አስፈላጊ መሆኑን ያስቀምጣል፡፡ በሕጉ መሠረት የጋራ የሆነውን የማይንቀሳቀስ ንብረት ለመሸጥ፣ ለመለወጥ፣ ለማከራየት ወይም በዋስትና ለመስጠት፣ ዋጋቸው ከብር 500 በላይ የሆኑ የሚንቀሳቀሱ ንብረቶችን ወይም የገንዘብ ሰነዶችን ለመሸጥ፣ ለመለወጥ በመያዣ ወይም በዋስትና ለመስጠት፣ ከብር 100 በላይ ዋጋ ያለው የጋራ ንብረት ወይም ገንዘብ ለሌላ ሰው በስጦታ ለማስተላለፍ፣ ከብር 500 በላይ ለመበደር ወይም ለማበደር ወይም ለሌላ ሰው ዋስ ለመሆን የባልና የሚስት የጋራ ስምምነት አስፈላጊ ነው፡፡ ብዙ ጊዜ በተግባር የሚያስተዋለው ግን ባሎች ያለሚስት ፈቃድ በሕጉ ከተፈቀደው ውጭ ብድር ይወስዳሉ፣ ስጦታ ይሰጣሉ እንዲሁም የጋራ ንብረትን በመያዣ ያስይዛሉ፡፡ እንዲህ በሆነ ጊዜ ሚስት በፍርድ ቤት ክስ በመመሥረት ባል የገባው የብድር፣ የስጦታ ወይም የመያዣ ውል ፈራሽ እንዲሆን መጠየቅ ትችላለች፡፡ ሆኖም ይህ የሚስት መብት ሁለት ክፍተቶች ወይም ጥንቃቄ የሚሹ ነጥቦችን ያስነሳል፡፡

የመጀመሪያው የሚስት ስምምነት አስፈላጊ የሆኑባቸው ከላይ የተዘረዘሩት ጉዳዮች ተፈጻሚ የሚሆኑት ‹‹በሌላ ሕግ በተለየ ሁኔታ ካልተደነገገ በስተቀር›› ነው፡፡ በዚህ ረገድ የንግድ ሕግ ባልና ሚስት ነጋዴዎችን በተመለከተ የተለየ ድንጋጌ ያስቀምጣል፡፡ የንግድ ሕጉ ከአንቀጽ 16 እስከ 21 ባሉት ድንጋጌዎች፣ የተጋቡ ሰዎች ስለሚያደርጉት የንግድ ሥራ ይዘረዝራል፡፡ በዚሁ መሠረት ባል ወይም ሚስት ካልተቃወመ በቀር ያላገባ ሰው የንግድ ሥራ መሥራት እንደሚቻለው ሁሉ ያገባም ሰው የንግድ ሥራ መሥራት ይችላል፡፡ ስለዚህ ሚስት ባል ነጋዴ እንዳይሆን የምትቃወም ከሆነ በንግድ ምዝገባ ላይ ተቃውሞዋ እንዲሰፍር መጠየቅ ይገባታል፡፡ እንዲህ ዓይነት ተቃውሞ ካልተመዘገበ ግን የሚነግደው ባል የተዋዋለው ዕዳ እንደ ባልና ሚስት ዕዳ ስለሚቆጠር፣ ስምምነቷን ባትገልጽ እንኳ ከግል ንብረቷና ከጋራ ንብረታቸው እንዲከፈል ሊጠየቅ ይችላል፡፡ የንግድ መዝገብ ላይ ሚስት መቃወሚያ ካስመዘገበች ግን የሚነግደውን ባል ዕዳ ለመጠየቅ የሚቻለው ከባልየው የግል ሀብት ብቻ ይሆናል፡፡ ስለዚህ ሚስት ባሏ ነጋዴ እንዲሆን ከፈቀደች፣ ባሏ ያለ ስምምነቷ የገባውን የብድርና የዋስትና ውል ፈራሽ ለማድረግ ክስ ብታቀርብ በፍርድ ቤት ተቀባይነት አይኖረውም፡፡ ነጋዴ ሴቶች ላይ እንዲህ ዓይነት ገደብ መጣል ያስፈልገው የንግድ እንቅስቃሴ ሰላማዊ ፍሰትን ላለማደናቀፍ፣ አንድም በእያንዳንዷ የንግድ  እንቅስቃሴ የሁለቱንም ፈቃድ በመጠየቅ ዋና መተዳደሪያቸውን ላለማጥበብ ታስቦ ይመስላል፡፡

ሁለተኛው ሊታይ የሚገባው ነጥብ ነጋዴ፣ ያልሆነች ሚስት ብትሆን ባል ያለስምምነቷ የገባውን የብድርና የመያዣ ውል እንዲፈርስ የምታቀርበው ጥያቄ ግዴታ መገባቱን ካወቀችበት ቀን ጀምሮ ከስድስት ወር በኋላ ወይም በሌላ በማናቸውም ሁኔታ ግዴታው ከተገባ ከሁለት ዓመት በኋላ ሊቀርብ እንደማይችል መደንገጉ ነው፡፡ ይህ የይርጋ ደንብ የሚስትን መብት በእጅጉ የሚያጣብብ ነው፡፡ አሁን ባለው ነባራዊ ሁኔታ በባንኮች የሚሰጠው አነስተኛ የብድር ዘመን በአብዛኛው ሁለት ዓመት ነው፡፡ በዚህ የሁለት ዓመት ጊዜ ውስጥ ሚስት ባል ያለስምምነቷ ለማወቅ የሚኖራት አጋጣሚ በጣም ውስን ነው፡፡ ሚስት ብድሩን ልታውቅ የምትችለው ባሏ የወሰደውን ብድር ሳይከፍል ቀርቶ ባንኩ በመያዣ የተሰጠውን የጋራ ንብረት ለመሸጥ በሚንቀሳቀስበት ወቅት ነው፡፡ በዚህ ጊዜ ደግሞ ሚስት ፍርድ ቤት ሄዳ የብድሩና የመያዣው ውል ፈራሽ እንዲሆን የምታቀርበው ክስ ሁለት ዓመት ስለሚያልፈው ጥያቄዋ በይርጋ ቀሪ የሚሆንበት አጋጣሚ ሰፊ ነው፡፡ ይህ የይርጋ ደንብ ጾታን መሠረት አድርጎ የተቀረጸ ባይሆንም፣ በተግባር ካለው ተሞክሮ አንፃር ሴቶችን እጅግ የሚጎዳ ነው፡፡ ስለዚህ ለሴቶች መብት መከበር የሚሠሩ ድርጅቶች ይህ ድንጋጌ እንዲሻሻል ያላሰለሰ ጥረት ማድረግ ይጠበቅባቸዋል፡፡ ሴቶችም በጋብቻ ውስጥ እስካሉ ድረስ ባሎች የሚያደረጉትን ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ (Social-economic Transaction) በባልና በሚስት መካከል ያለውን መተማመን በማይንድ መልኩ የቅርብ ክትትል ሊያደርጉበት ይገባል፡፡

የጋራ ዕዳ አከፋፈል 

የቤተሰብ ሕጉ በጋብቻ ዘመን የሚጠየቅ የሦስተኛ ወገን ዕዳን የግል ዕዳና የጋራ ዕዳ በማለት ከፍሎ ውጤቱንም እንዲሁ የተለያየ እንዲሆን አድርጓል፡፡ የቤተሰብ ሕጉ ድንጋጌዎች በባልና ሚስት መካከል ያለውን የመተጋገዝ ግዴታ በአንድ ወገን፣ ግለሰቦቹ ለግል ጥቅማቸው የገቧቸውን ግዴታዎች ደግሞ በሌላ ወገን በማድረግ የማስታረቂያ ድንጋጌዎችን አስቀምጧል፡፡

በዚሁ መሠረት ከባል ወይም ከሚስት በግል የሚጠይቅ ዕዳ ከባለዕዳው ተጋቢ የግል ሀብት የግል ሀብቱ ዕዳውን ለመሸፈን በቂ በማይሆንበት ጊዜ ከጋራ ሀብታቸው ይከፈላል፡፡ በሌላ በኩል ዕዳው የመጣው ለትዳራቸው ጥቅም ከሆነ ከጋራ ሀብታቸው ዕዳውን ለመሸፈን በቂ በማይሆንበት ጊዜ ከባል ወይም ከሚስት የግል ሀብት ይከፈላል፡፡ ለትዳር ጥቅም እንደተደረጉ የሚቆጠሩ ዕዳዎች ለባልና ለሚስት እንዲሁም ለልጆቻቸው የዕለት ኑሮ አስፈላጊ የሆኑትን ነገሮች ለማሟላት፣ ባል ወይም ሚስት ቀለብ በመስጠት ያለባቸውን ግዴታ ለመወጣት የተደረጉ ወጪዎችና ከባልና ከሚስት በአንደኛው ወይም በዕዳ ጠያቂው አመልካችነት ለትዳር ጥቅም ስለመዋሉ ፍርድ ቤት የተቀበለው ሌላ ዕዳን ሁሉ ያጠቃልላል፡፡ ስለዚህ በጋብቻ ውስጥ ያሉ ሴቶች ባል በግል የገባው ዕዳ ካለ ከግል ንብረቱ እንዲከፈል እነርሱም ለልጆች ጥቅም የሚያውሉት ዕዳ ካለ ከጋራ ሀብት የሚከፈል መሆኑን በመገንዘብ በተለይ በፍቺ ጊዜ ወይም ከዚያ በኋላ የሚነሱ ዕዳዎችን በጥንቃቄ ሊመረምሩዋቸው ይገባል፡፡

በአጠቃላይ የቤተሰብ ሕጉ ድንጋጌዎች ከዚህ በላይ የተገለጹትን የጋብቻ የንብረት ውጤቶች የሚገዙ ሲሆን፣ አፈጻጸሙ ግን እጅግ ውስብስብ ነው፡፡ በፍርድ ቤት መዛግብት የሚስተዋሉት ክርክሮች በሕጉ የተቀመጡት መርሆች በአፈጻጸም የትርጉም ልዩነት የሚያስከትሉ መሆናቸውን ነው፡፡ መኖርያ ቤት ያረፈበት ቦታ፣ ጡረታ፣ በድጎማ መልክ የተሰጠ ገንዘብ የጋራ ወይስ የግል? የሚሉት ጭብጦች አከራካሪ ሆነው ብዙ ሴቶችን በፍርድ አደባባይ አውለዋል፡፡ ከጋብቻ በፊት ተጀምሮ ከጋብቻ በኋላ የተጠናቀቀ ቤትና ለቤቱ መሥርያ የተወሰደ ብድር ከጋብቻ በኋላ ከተከፈለ ቤቱ የጋራ ይሆናል ወይስ የግል? የሚሉት ክርክሮች በፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት ገዥ ፍርድ /Precedent/ ስለተሰጠባቸው አንባቢያን ከፍርዶቹ ሊመለከትዋቸው ይችላሉ፡፡ ከተቻለም ወደፊት እናያቸዋለን፡፡ ይህ ጽሑፍ በፌዴራል የቤተሰብ ሕግ መሠረት የተጻፈ ቢሆንም፣ መርሆቹ በክልሎች ሕግጋት ጋብቻቸውን ለፈጸሙ ተጋቢዎችም ሊጠቅሙ ይችላሉ፡፡ በአዲሱ ዓመት ለመጋባት ዕቅድ ለያዙ ሁሉ ጋብቻቸው እኩልነትን መሠረት ያደረገ እንዲሆንላቸው እመኛለሁ!! 

ከአዘጋጁ፡- ጸሐፊው ጠበቃና የሕግ አማካሪ ሲሆኑ በበኢሜይል አድራሻቸው   This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. ማግኘት ትችላላችሁ፡፡