መነሻ ገጽ - ሌሎች አምዶች - ማህበራዊ ጉዳዮች - ማህበራዊ - ዲያሊስስ ምንድን ነው?
Buy Valtrex Online Buy Albuterol inhaler Online Buy Prinivil Online
07 April 2013 ተጻፈ በ 

ዲያሊስስ ምንድን ነው?

ዲያሊሲስ የሚለውን ጥሬ ቃል ከዛሬ 130 ዓመት በፊት የነበረ አንድ እንግሊዛዊ ኬሚስት ነው ወደ ሕክምና ሳይንስ የጨመረው፡፡

የመጀመሪያውን የዲያሊሲስ ፅንሰ ሀሳብ የፈጠረ ሰው ነው ተብሎም ይነገራል፡፡ የሟሙ ጠጣር ነገሮኝ ከፈሳሾች ለመለየት የተጠቀመበት ዘዴ ነው፡፡ ለምሳሌ አንድ ብርጭቆ ውኃ ውስጥ የሟሟ ከ8-9 ማንኪያ ስኳር ከውኃው ለመለየት የውኃው የተፈጥሮ ሁኔታ ሳይቀየር የተበጠበጠውን ጨው ከዚህ ውኃ ውስጥ ለማውጣትና ለማስወገድ ቢያስፈልግ የምንጠቀምበት ዘዴ ነው፡፡

መሣሪያው አገልግሎቱ ደምን ከሰውነት ይወስድና በተሰናዳ መሣሪያ ውስጥ ያልፋል፡፡ ከደም ውስጥ በሽንት መውጣት ያለበት ነገር ወጥቶ መቅረት ያለበት ነገር ተመልሶ ወደ ሰውነት ይመጣል፡፡ ይህ ሕክምና ለመጀመሪያ ጊዜ በሰው ላይ የተሞከረው በ1923 አካባቢ በጀርመን አገር ነው፡፡ በአጠቃላይ ዲያሊሲስ ማለት ከመጀመሪያው ጀምሮ የሟሙና ረቂቅ የሆኑ ነገሮችን ከፈሳሽ ነገሮች ውስጥ መለየት/ማስወገድ ነው፡፡ ወይም ሰውነት የማይፈልገውን ነገር ከሰውነት ውስጥ መጣል/ማስወገድና ሰውነት የሚፈልገውን ነገር ወደ ሰውነት የሚመልስና የሚለይ የሕክምና ዘዴ ነው፡፡

የዲያሊሲስ ዓይነቶች
ዲያሊሲስ በሁለት ይከፈላል፡፡ አንደኛው ኤሞ ዲያሊስስ የሚባለው ነው፡፡ ይሔ ደምን በቀጥታ ከሰውነት ይወስድና በአንድ ደም አቀባይ መሣሪያ ውስጥ እንዲያልፍ ያደርጋል፡፡ ኤሞ ዲያሊሲስስ በራሱ በሦስት ይከፈላል፡፡ አንድ ደም አቀባይ ማሽን አለ፡፡ ደም ከሰውነት ይወስድና አርቴፊሼያል ወደሆነ ኩላሊት ያቀብላል፡፡ ይህ መሣሪያ ደም ከሰውነት ይወስድና ከደም ውሰጥ ቆሻሻ በፈሳሽ መልክ ወደውጪ ይልካል፡፡ ንፁህ ሆኖ የተጣራው ደም ወደሰውነት እንዲገባ ይደረጋል፡፡

ፔሪቶኒያል ዲያሊሊሲስ (Peritonial dialysis) የሚባል ሕክምና አለ፡፡ በሆዳችን በአንጀታችንና በሆድ ጡንቻችን መካከል ድርብ ሞራ አለ፡፡ አንደኛው ሞራ በላይ በኩል ጡንቻውን በታች በኩል ደግሞ ሆድቃን ይሸፍናል፡፡ ፔሪቶኒያል ዲያሊሲስ በእነዚህ ሁለቱ ሞራዎች መካከል ፈሳሽ መሙላት ነው፡፡ እስከ ሁለት ሊትር የሚደርስ ፈሳሽ ይጨመርና የተወሰነ ሰዓት ይቆያል፡፡ ያኔ በደም ውስጥ ያለው ቆሻሻ በሙሉ ወደዚያ ፈሳሽ ውስጥ ይገባል፡፡ ከተወሰነ ጊዜ በኋላ ስናፈሰው ይህንን ነገር እየተመላለስን ስናደርግ የተጠራቀመውን ቆሻሻ ነገር ሰውነትን ሊጎዳ በማይችል ደረጃ እንቀንሰዋለን፡፡ በየጊዜው በማፍሰስም ቆሻሻውን እየቀነስን እንሔዳለን፡፡ ይሔ ፔራቶኒየል ዲያሊስስ ይባላል፡፡

ፔሪያቶኒያል ዲያሊሲስ በተለያየ መንገድ ይሠራል፡፡ አንድ ሰው የቢሮ ሠራተኛ ከሆነ ሆዳችን ውስጥ በቋሚነት የሚሰካና የሚቆይ መሣሪያ (permanent catatory) አለ፡፡ ፈሳሹ ተሞለቶ ግርግዳ ላይ ይሰቀላል፡፡ ሰውየው/ሴትየዋ ሥራውን ጨርሶ/ሳ ሲሔድ/ስትሔድ አፍስሶ ለመሔድና መልሶ ለመቀጠልም የሚያሰችል ነው፡፡ ይሔ እየሠሩ እየተንቀሳቀሱ የሚያደርጉት ፔርቶኒያል ዲያሊሲስ ነው፡፡

ቀን ብዙ ሥራ ያለባቸው ሰዎች ማታ በማሽን በሚደረግ የፔርቶኒያል ዲያሊሲስ መረዳት ይችላሉ፡፡ እነዚህ ሰዎች ማታ ሆዳቸው ላይ ያለውን ቱቦ ከማሽኑ ጋር ያገኛኙትና ይተኛሉ፡፡ ያ ማሽን የተወሰነውን ፈሳሽ ይሞላል፤ መልሶም ያወጣዋል፡፡ ተደጋጋሚነቱ ማሽኑ እንደተሞላበት ሰዓት ይለያያል፡፡

ኤሞ ዲያሊሲስ የሚደረገው በተለያየ ዓላማ ነው፡፡ ሕክምናው የሚሰጠው ሁለቱም ኩላሊታቸው በተለየ መንገድ ሥራ ላቆመባቸው ሰዎች ነው፡፡ ሁለቱም ኩላሊት በተለያዩ ምክንያቶች ሥራ ሊያቆም ይችላል፡፡ በአጣዳፊ ሕመም ምክንያት ሁለቱም ኩላሊታቸው የማይሠራ ሰዎች አሉ፡፡ ሁለተኛው ደግሞ በረጅም ጊዜ ኩላሊቱ እየደከመ ሔዶ ሊመለስና እንደገና ኩላሊቱን ለማስተካከል በማይቻል መንገድ ኩላሊቱ ላይሠራ ሲችል ነው፡፡

የኩላሊት ሕመም ዓይነቶች
እኛ አገር ብዙ ጊዜ የሚከሰቱት በአጣዳፊ ሕመም ምክንያት ኩላሊታቸው የሚጠቃ ሰዎች ናቸው፡፡ የማይመለስ የኩላሊት ሕመም ችግር ያለባቸውም አሉ፡፡ እስካሁን ባለኝ ተሞክሮ ዕድሜያቸው ከ18-25 ዓመት ያሉ ወጣት ሴቶች በዙህ በአጣዳፊ የኩላሊት ሕመም በብዛት ይጠቃሉ፡፡ ያልተፈለገ ጽንስን ለማስወረድ በሚደረግ ሙከራ ነው ይህ የሚከሰተው፡፡ ንጽህናው ባልተጠበቀ ቦታ ፅንስን ለማቋረጥ ሲሞክሩ ማህፀናቸው ኢንፌክትድ ይሆናል፡፡ በዚህም ሳቢያ ብዙዎች ኩላሊታቸው አልሠራ ይላል፡፡ ለዚህም ሕይወታቸውን ለመታደግ ወሳኙ ነገር ዲያሊሲስ ነው፡፡ በከተሞች ይሔ ዋነኛው ሲሆን ገጠር ውስጥ ደግሞ በፋልሲፋረም ፕላስሞዲየም (PF) የሚነደፉ ሰዎች ከኩላሊታቸው አልሠራ ይላል፡፡ ይህም ለብዙዎች ህልፈት ምክንያት ሆኗል፡፡

ሊመለሱ የማይችሉ የኩላሊት ሕመሞች በተለያየ ምክንያት ይከሰታሉ፡፡ በስኳር ሕመም፣ በደም ግፊት፣ በተፈጥሮ፣ በኢንፌክሽን ወዘተ ምክንያት ኩላሊት ቀስ እያለ ሥራ ያቆማል፡፡ ያን ጊዜ የግዴታ በዚህ ሕክምና መጠቀም አለባቸው፡፡ አንዳንዶች ዕድሜ ልካቸውን በዚህ መሣሪያ (dialysis machine) የሚጠቀሙ አሉ፡፡ እዚህ ደረጃ በሚደርሱበት ጊዜም አማራጮቹ ሁለት ናቸው፡፡ አንዱ ፔሪቶኒያል ወይም ኤሞ ዲያሊሲስ ላይ መቆየት ሲሆን ሁለተኛው የሌላ ሰው ኩላሊት መተካት ነው፡፡ በዚህም ጤነኛ ሆኖ ለብዙ ጊዜ መቆየት ይቻላል፡፡ መተካት የሚያስፈልገው አንዱን ኩላሊት ብቻ ነው፡፡ አሁን ባለው ቴክኖሎጂና ሕክምና በተተካ ኩላሊት እስከ 15 ዓመትና ከዚያም በላይ መኖር ተችሏል፡፡ የሌላ ሰው ኩላሊት እንዲተካላቸው የማይፈልጉ ሰዎች ደግሞ በዲያሌሲስ ብቻ መኖር ይችላሉ፡፡ ኩላሊታቸው ለማይሠሩ ሰዎች ያሏቸው አማራጮች እነዚህ ናቸው፡፡ ይህ እንግዲህ ኩላሊትን በተመለከተ ነው፡፡

ሌላው የዲያሊስስ ጠቀሜታ
ዲያሊሲስ ከኩላሊት ውጪ ያሉ ሕመሞችንም ሊጠቅም ይችላል፡፡ ለምሳሌ አንዳንድ ሰዎች ራሳቸውን ለማጥፋት፣ መርዝና ከልክ በላይ የሆኑ መድሃኒቶችን ይወስዳሉ፡፡ እንዲህ ላሉ ችግሮች በተለመደ ሕክምና መመለስ ሲያስቸግር የተለያዩ የዲያሊሲስ ዘዴዎችን በመጠቀም ይህንን መርዝ ከሰውነት ውስጥ በማስወገድ ይረዳል፡፡ በሰለጠኑት አገሮች ይህ ነገር እንዲታወቅ በደማቸው ውስጥ ያለው የመርዝ ዓይነትና መጠን እንደተለየ ወደ ዲያሊሲስ ሕክምና ክፍል ተወስደው በአጭር ጊዜ ውስጥ ራሳቸውን ያውቃሉ፡፡

ዲያሊሲስ ሌላም ጠቀሜታ አለው፡፡ አንዳንድ ምክንያታቸው ያልታወቁ ሕመሞች (Emological Diseases) አሉ፡፡ ሕመሙ ሰውነት ውስጥ ከተከሰተ በኋላ በደም ውስጥ የሚዘዋወሩና ሰውነትን የሚያጠቁ ነገሮች በደም ውስጥ እንዲፈጠር ያደርጋሉ፡፡ በዚህም የተለያዩ ሰውነት ክፍሎችን ያጠቃል፡፡

በዚህም ሳቢያ በአጭር ጊዜ ውስጥ ወደ ሞት የሚያደርስ አደገኛ ሁኔታ የሚፈጠርበት ጊዜ አለ፡፡ ይሀ ሲከሰትም ይህንን ደም የማጣራት ሥራ በዲያሊሲስ ይካሄዳል፡፡ አንደኛው በፔርቶኒያል ዲየሊሲስና በኤሞ ዲያሊሲስ ይደረጋል፡፡ ሁለተኛው ደም ውስጥ ያለው ፈሳሽ በሙሉ ይወጣና ሌላ ፈሳሽ ይተካል፡፡

በፅኑ ሕሙማን (Intensive Care Unit) ክፍል ውስጥ ለረጅም ጊዜ የሚቆዩ ሰዎች አንዳንድ ጊዜ ኩላሊታቸውም አብሮ አደጋ ላይ ሊወድቅ ይችላል፡፡ ለእነዚህም ሰውነታቸው የፈሳሽ መጠን ለማስተካከል የሰውነት ልብ ሊያንቀሳቅስ በሚችለው ልክ ተመጥኖ ለረጅም ሰዓት መሣሪያው ከሰውነታቸው ጋር ተገናኝቶ የሰውነታቸውን ፈሳሽ የሚያስተካክልና የኩላሊታቸውን ሥራ የሚያግዝ የሕክምና ዘዴ ሆኖ ይጠቀሙበታል፡፡ ዲያሊሲስ እነዚህን ነገሮች ሁሉ ለማስተካከል ዋነኛ መንገድ ሆኖ ያገለግላል፡፡
ዲያሊሲስ ለምን ያህል ጊዜ?
ዲያሊሲስ ለማድረግ የሚያስፈልገው መጠን እንደበሽታው ዓይነትና እንደሰውየው ያለበት ደረጃ ይለያያል፡፡ በሽተኛው ሁለቱ ኩላሊት የማይሠራለት ከሆነ በቋሚነት ይህንን ሕክምና እንደ አማራጭ ወስዶ ኤሞ ዲያሊሲስ ላይ ከሆነ በሳምንት ቢያንስ ለሦስት ቀናት ለተወሰኑ ሰዓቶች መደረግ አለበት፡፡ በሳምንት ከ9-12 ሰዓት ያስፈልገዋል፡፡ ፔሪቶኒያል ዲያሊሲስ ከሆነ ከፍ ብዬም እንደጠቀስኩት በቀን ውስጥ ሁለት ሦስት ጊዜ ሊያደርግ ይችላል፡፡ ሌሊት ሲተኛም ማሽኑን ከሆዱ ጋር አገናኝቶ ማሽኑ ሲሠራለት ያድርና ጠዋት ወደ ሥራ ሊሔድ ይችላል፡፡

ሕመም አለው?
ዲያሊሲስ ሕክምናው የሚያሰቃይ አይደለም፡፡ አሁን ኢትዮጵያ ውስጥ ያለው የዲያሊሲስ ሕክምና የተዘጋጀ ሕክምና አይደለም፡፡ አጣዳፊ ሕመም ላለባቸው (ያልተዘጋጀ) የዲያሊሲስ ሕክምና ነው፡፡ ከትልልቅ የደም ስሮች በአንዱ (በአንገት ሥር) የሚደረግ ነው፡፡ ያንን የደም ሥር ለማግኘት በሚደረግ ጊዜ ትንሽ ሊያም ይችላል፡፡ ከዚያ በተረፈ ግን ብዙ ሕመም የሰውም፡፡ ስቃይ የለውም፡፡ ፔርቶኒያል ዲያሊሲስ ላይ አንድ ሁለት ሊትር ፈሳሽ ወደሆድ በሚገባበት ጊዜ ትንሽ ሊከብድና ምቾት ሊነሳ ሊያስጨንቅ ይችል ይሆናል፡፡ ፈሳሹ መውጣት ሲጀምር ግን ምንም ሕመም አይኖርም፡፡ እየተለመደ ሲመጣም ወዲያው ይረሳል፡፡

በአገራችን ሕክምናው ያለበት ደረጃ (በ1990ዎቹ)
ይህ ዓይነት ሕክምና (ዲያሊሲስ) በአገራችን ውስጥ የለም ማለት ይቻላል፡፡ ከ67 ሚሊዮን በላይ ለሆነ ሕዝብ ያለውን ጠቅላላ የሕክምና መዋቅር አሉ የሚባሉ የዲያሊሲስ ሕክምናዎችን በምናይበት ጊዜ የለም ማለቱ ይቀላል፡፡ በ1983 ዓ.ም. ጥቁር አንበሳ ሆስፒታል ኩባውያን ሐኪሞች የጀመሩት የዲያሊሲስ ሕክምና ክፍል አለ፡፡ በዚያ ክፍል በነበረው አሮጌ የዲያሊሲስ መሣሪያ ሲሠራ ቆይቷል፡፡ አሁን በቅርቡ ደግሞ አንድ ሁለት አዳዲስ መሣሪያዎች መጥተዋል፡፡ አነዚህም አጣዳፊ የሆነ የኩላሊት ሕመም ላለባቸው ሰዎች ያገለግላሉ፡፡ [የ1990ዎቹ መረጃ ነው]

የኩላሊት በሽታን መከላከል
በእኛ አገር ለሚመለስና ለማይመለስ የኩላሊት ሕመም ምክንያት የሚሆኑ በርካታ ነገሮች አሉ፡፡ በገጠር አካባቢ ትልቁ ምክንያት ወባ ነው፡፡ ወባን እንዴት እንቆጣጠረው ማለት ራሱን የቻለ የመንግሥት ፖሊሲ ነው፡፡ የወባ ኪኒን እንኳ ለማግኘት አስቸጋሪ የሚሆንበት ሁኔታ አለ፡፡ የሽንቱ መጠን ሊቀንስ፣ ዓይኑ ቢጫ ሆኖ ሽንቱ ደም ሲመስልና ከዚያ ከዚያ ጋር የተዛመዱ ችግሮች በሚፈጠሩ ጊዜ በአስቸኳይ ወደሕክምና ለማድረስ አቅም ይጠይቃል፡፡ አመቺ በሆነበት ቦታ ግን ወዲያው ወደ ሕክምና ቢሔድ ወደከፋ ደረጃ ሳይደርስ ሊስተካከልላቸው ይችላል፡፡

በከተማም ላልተፈለገ እርግዝናና ፅንስን በማቋረጥ በኩል ያለችግር ለቤተሰብና ለወጣቶች ትምህርት ቢሰጥ እንደ ቅድመ ጥንቃቄ የሚታይ ነው፡፡ ልጆች የሚግባቡበትና የሚነጋገሩበትና እንዲህ ያለ አደጋ ከመድረሱ በፊት ተማክረው ሊወስኑ የሚችሉበት ሁኔታ ቢፈጠር ጥሩ ነው፡፡ መንግሥትም በዚህ ጉዳይ ማስተካከል የሚገባውን ነገሮች ማስተካከል ይገባዋል፡፡ በሕክምና ማዕከሎችም ውስጥ ይህ ሁኔታ የሚታይበትን መንገድ ማስተካከል ያስፈልጋል፡፡ አንዲት ወጣት ፅንስን ማቋረጥ ብትፈልግ በቤተሰብ በተቋም ደረጃ ሊያማክር የሚችል ነገር መመቻቸት አለበት፡፡ እነዚህ ሁኔታዎች ሁሉ በሰከነ መንፈስ ታይተው መስተካከል አለባቸው፡፡

የደም ግፊት ያለባቸው፣ የስኳር በሽተኞች ቢያንስ በዓመት አንድና ሁለት ጊዜ ኩላሊታቸውንና ሌሎች የሰውነት ክፍሎቻቸውን መመርመር አለባቸው፡፡ በተፈጥሮ የደም ግፊት ብዙውን ጊዜ ምልክት የለውም፡፡ ደም ግፊት ያለባቸው ሰዎች መድሃኒት ጀምሩ ሲባሉ ወዲያው መጀመር አለባቸው፡፡ ሳይጀምሩ የተወሰነ ጊዜ ካለፈ ኩላሊታቸው ይጠቃል፡፡ የማይመለስ የኩላሊት ሕመም ደረጃ ላይም ይደርሳሉ፡፡ የስኳር በሽተኞችም ስኳራቸው በተቻለ መጠን የተወሰነ ደረጃ ላይ መቆም አለበት፡፡ ከዚያ ካለፈ ኩላሊትን ብቻ ሳይሆን ሌሎች የሰውነትንም ክፍሎች ያናጋል፡፡ የኩላሊት ሕመም አለባችሁ ከተባሉም ያንን ሕመም በቋሚነት መከታተል አለባቸው፡፡

ከአዘጋጁ፡- ይህ ጽሑፍ ከዓመታት በፊት ሪፖርተር መጽሔት ስለዲያሊሲስ ሕክምና ከዶክተር ተስፋዬ ይልማ ጋራ ካደረገው ቆይታ የተወሰደ ነው፡፡