Skip to main content
x

ለአከራይ ተከራይ ዕፎይታን የሚያሰፍን ሕግ ይውጣ! 

በ2009 በጀት ዓመት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የተለያዩ አዋጆችን አፅድቋል፡፡ እንደሚፀድቁ የሚጠበቁም ነበሩ፡፡ ለሚኒስትሮች ምክር ቤት የቀረቡ አዳዲስ ሕጎች እንደነበሩም እናስታውሳለን፡፡ ማሻሻያ ያስፈልጋቸዋል የተባሉ ሕጎችም በይደር ታልፈዋል፡፡

ባለፈው ዓመት በተለያዩ የመንግሥት ተቋማት ተደራጅተውና ተረቀው፣  በመጀመርያ ለሚኒስትሮች ምክር ቤት፣ ከዚያም ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ተልከው ይፀድቃሉ ከተባሉ ሕግጋት መካከል የቤት አከራይና ተከራይ ሕግና የአክሲዮን ኩባንያዎች ረቂቅ ሕጎች ይጠቀሳሉ፡፡  

በተለይ የቤት አከራይና ተከራይን የሚመለከተው ሕግ የብዙዎችን ቀልብ መሳቡ አያጠያይቅም፡፡ ቅጥ ያጣውን የኪራይ ዋጋና የአከራይ ተከራይ ግንኙነት ፈር እንደሚያሲይዝ ተስፋ የተደረገበት፣ ረቂቅ ሕጉ ይፀድቃል ተብሎ ሲጠበቅ ቢቆይም በይደር ወደ 2010 ዓ.ም. ተሸጋግሯል፡፡ ይህ ሕግ ለምን በይደር ቆየ የሚለውን እንተወውና ሕጉ በ2010 በጀት ዓመት ይፀድቅ ዘንድ ምኞታችን ነው፡፡ የሕጉ መፅደቅ በርካታ ጠቀሜታዎች እንዳሉት ይታመናል፡፡ በተከራይና አከራይ መካከል ያለውን ግንኙነት ሕጋዊ እንዲሆን ማድረግ አንዱ የአዋጁ ወሳኝ ሚና ነው፡፡ ለመኖሪያም ሆነ ለንግድ ቤቶች ኪራይ ዋጋን በማጦዝ ጣት የሚቀሰርባቸው ጉልበተኛ ደላሎችን አደብ እንደሚያስገዛ ስለሚታመን ረቂቅ የሕጉን መውጣት አጓጊ አድርጎታል፡፡

ምናለ ሕጉ ወጥቶ በገላገለን የምንልበት ሌላው ብርቱ ጉዳይ፣ ሁሉንም ወገን የሚዳኝ አሠራር እንዲዘረጋ በር ከፋች እንደሚሆን ስለሚታመንም ነው፡፡ በእርግጥም አከራይና ተከራይን የሚገዛ ሕግ አለመኖሩ የፈጠረውን ትርምስ ፈር እንዲይዝ ያደርጋል፡፡

አንዳንድ ጊዜ ተከራይ ፈጽሞ መብት የሌለው፣ እንደ ጭሰኛ እየተቆጠረ  በአከራይና በደላሎች የሚደርስበትን ጥምር ተፅዕኖ ለመግታት ያልተቻለበት ደረጃ ላይ መደረሱ ስንቶችን ፀጉር እያስነጨ እንደሚገኝ የአደባባይ ሚስጥር ነው፡፡ አከራይ እንደ ፍፁም ባለመብት የሚያሳርፈው ጫና ለስንቶቻችን መማረር ሰበብ መሆኑ በግልጽ የሚታይ ነው፡፡ አከራይ እንደ አገልግሎት ሰጪ ተከራይ እንደተገልጋይ መብትና ግዴታቸውን በውል የሚያሳይ ሕግ ካለ፣ በእነዚህ ወገኖች መካከል የሚታየው ችግር በሙሉ ባይፈታ እንኳ ሊቃለል ይችላል፡፡ አከራይና ተከራይን የሚዳኝ ሕግ የለም ባይባልም ወቅታዊ ሁኔታዎችን ያገናዘበ ባለመሆኑና አዳዲስ ለውጦች በመምጣታቸው ረቂቅ ሕጉ እንዲህ ያሉትን ክፍተቶች እንደሚቃኝ ይታመናል፡፡

ከረቂቅ ሕጉ አንኳር ድንጋጌዎች ውስጥ አንዱ የኪራይ ዋጋ ተመን ነው፡፡ ‹‹ኧረ ወዴት እያመራን ነው?›› የሚያሰኝ የተጋነነ የቤት ኪራይ ዋጋ፣ በተገቢው የገበያ ዋጋ መሠረት እንዲመራ የሚያስችሉ ነጥቦችን ማካተቱ እንዲተኮርበት፣ በአግባቡ ከተተገበረም ዕፎይታን እንደሚያስገኝ ስለሚጠበቅ ነው፡፡

ሽምጥ የሚጋልበውን የኪራይ ዋጋ ልጓም ለማስያዝ፣ ለመኖሪያ ቤቶች ኪራይ መጋለብ ዋነኛ ቆስቋሽ የሆኑትን ደላሎች ረዥም እጅ የሚያሳጥር እንደሚሆንም ይታመናል፡፡ የኪራይ ዋጋ በደላሎች ሳይሆን በገበያ ኃይሎች አማካይነት ዋጋ እንዲተመን ያደርጋል የተባለው ይህ ረቂቅ ሕግ፣ የቤት ኪራይ ዋጋ ከውል ውጪ በዘፈቀደ እንዳይጨምር የሚገድብ አሠራር ያስቀምጣል፡፡ ጭማሪ ሲደረግም ምክንያታዊ እንዲሆን ይጠይቃል፡፡ በረቂቅ ደረጃ የሚገኘው ሕግ፣ አከራይ የዋጋ ጭማሪ ማድረግ ሲፈልግ ከአሥር በመቶ በላይ በአንድ ጊዜ መጨመር እንደማይችል የሚያደርግ ነው፡፡ ምክንያታዊ የሚባለው ጭማሪና መጠኑ ምን ያህል እንደሚሆን ወደፊት ይፋ የሚደረግ ቢሆንም፣ ገደብ መቀመጡ ግን መልካም ጅምር ሊሆን ይችላል፡፡ በአከራይና ተከራይ መካከል እየገቡ ገበያውን የሚያጋግሉትን ያስቆማል የሚል ተስፋ ያጭራል፡፡

የተከራይና የአከራይን የውል ዘመን ከስድስት ወራት በላይ በማራዘም፣ የተሻለ ከፋይ አፈላልገው ነባሩ ተከራይ ያለወቅቱ እንዲወጣ በማስገደድ የሚፈጠሩትን ይሉኝታ ያጣ ተግባርም በሕግ እንደሚገራ ይጠበቃል፡፡

በአሁኑ ወቅት ቤት ለመከራየት የፈለገ ተከራይ የአንድ ወር ወይም የሁለት ወር ኪራይ ቅድሚያ ልክፈል ብሎ ቢል የሚሰማው የለም፡፡ የሚከራየውን ቤት ያገኘው በደላላ ከሆነም ደላሎቹ አከራዩን ከስድስት ወር በታች የኪራይ ሒሳብ እንዳይቀበል ተፅዕኖ ይሳድሩበታል፡፡ ይህ ሲሆን ደላሎች የሚያገኙት የኮሚሽን ገንዝብ ስለሚጨምር ተከራዩን ያለአቅሙ ይገፉታል፡፡ በደላሎች አስገዳጅነት ከስድስት ወር ያነሰ ጊዜ መክፈል የማይቻልበት ደረጃ ላይ ስለተደረሰ፣ ተከራይ ላይ ሲፈጠሩ የሚታዩት ቀውሶች የመንግሥት ያለህ ያሰኛሉ፡፡ ዜጎች በገቢያቸውና በኑሯቸው መጠን እንዳይኖሩ፣ በአቅማቸው ልክ ተከራይቶ የመኖር መብታቸው እንዲገፈፍ እየተደረገ ነው፡፡ አዲሱ ሕግ እንዲህ ያሉ ጉዳዮችን ለመደገብ እንደሚረዳ ይታመናል፡፡

ይህን ጉዳይ ካነሳን ዘንዳ ከኮንዶሚኒየም ባለንብረቶች ዕውቅና ውጪ ደላሎች እንዳሻቸው ጣልቃ እየገቡ፣ ከ1,500 እስከ 2,000 ብር ባለው የኪራይ ዋጋ መሠረት ስምምነት ያደረጉባቸውን የኪራይ ውሎች እያስፈረሱ በገዛ ሥልጣናቸው፣ ባለቤት ባልሆኑበት ቤት ላይ የራሳቸውን ዋጋ በማውጣት ሲፈጥሩ የሚታየውን ቀውስ በአዳዲሶቹ ኮንዶሚኒየም መንደሮች ውስጥ እያስተዋልን ነው፡፡

ይህ ጉልበተኝነታቸውን ያሳያል፡፡ ሽልንግ ባላወጡበት ቤት ላይ አዛዥ ሲሆኑበት የከላከላቸው የለም፡፡ ለነገሩ በርካታ አከራዮችም ቢሆኑ ደላሎች ያመጡትን ‹‹የተሻለ ዋጋ›› ተቀብለው የአከራይና የተከራይ ጉዳይ በደላሎች ብቻ እንዲወሰን ማድረጋቸውም ዋናው የዚህ ዓይነት አሠራር መንሰራፋት ሰበብ መሆኑ መዘንጋት የለብንም፡፡ ዋጋ በገበያ እንጂ አልጠግብ ባይ ደላሎች በጉልበት የሚተክሉት እንዳይሆን ሕጉ ድጋፍ ይሰጣል፡፡ ተከራይ መብትና ግዴታውን ሊያውቅ እንደሚገባ ግልጽ ነው፡፡ ይሉኝታ አልባ አከራይ እንዳለ ሁሉ ይሉኝታ ቢስ ተከራይ እንዳለም ግልጽ ነው፡፡  የተከራየውን ቤት ነገ ጥሎ እንደሚሄደው ተራ ዕቃ እያሰበ ቤት የሚያጎሳቁል ተከራይ ብዙ ነው፡፡ እንዲህ ያሉ ጉዳዮች የሕጉ አካል ቢሆኑ ሚዛናዊነት ይሰፍናል፡፡ ሕግ ሊጠይቃቸው የሚገቡ ግዴታዎችን በማስቀመጥ ተከራይና አከራይ ጤነኛ ግንኙነት እንዲኖራቸው ማድረግ ይገባል፡፡ አከራይ በሕግ ሊገደብ ይገባል ሲባል ተከራይም ግዴታ ሊጣልበት ይገባል፡፡

መልካም ተከራይና አከራይ እንዳለ ሁሉ መልካም ደላሎችም እንደሚኖሩ ማሰብ አይከፋም፡፡ እንዲህ ያሉትን በመደገፍ በአግባቡ እንዲሠሩ መንገዱ የተመቻቸላቸው፣ እንደሁሉም ዜጋ ግዴታቸውን የሚወጡ ደላሎች ቢኖሩን እንወዳለን፡፡ በጥቅሉ ሕጉ የሁላችንንም መብት ለማስከበር በሚያስችል መልኩ ቢወጣ ምኞታችን ነው፡፡ የተከራይ አከራይ ግዴታና መብት በአግባቡ ከታወቀ፣ በተዋዋዮች መካከል የሚኖረው አለመግባባት እየቀነሰ ይመጣል፡፡

የረቂቅ ሕጉ ጠቀሜታ እንደተጠበቀ ሆኖ፣ የቤት ኪራይ ዋጋ ተመን የሚሰላበት መንገድ ግን ጥንቃቄ የተሞላበትና ተቀባይነት ያለው አሠራር መከተል እንደሚገባ ለመንግሥት መምከር ከባለቤቱ በላይ አዋቂ አያሰኝም፡፡ ጉዳዩ ብዙዎችን የሚነካካ ከመሆኑ አንፃር፣ ከተለመደው ይልቅ የተለዩና አሳታፊ አሠራሮችን መተግበር ከመንግሥት ይጠበቃል፡፡

ኅብረተሰቡ በዚህ ረቂቅ ሕግ ላይ ተገቢው ዕውቀት ኖሮት ከመንግሥት ፈጻሚ አካል ያልተናነሰ ግንዛቤ እንዲኖረው ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ ስለሆነም ይህ ሕግ ከጠቀሜታው አንፃር በተገቢው ወቅት ቢፀድቅ በርካታ ችግሮችን ከማቃለሉም በላይ በአክሲዮን ኩባንያዎች ውስጥ የሚፈጠሩ ችግሮችን ቀድሞ ለመከላከል ያስችላል፡፡