Monday, April 15, 2024
- Advertisment -
- Advertisment -

‹‹ይቅር ለአገር!›› – ‹‹እርቅ ያስቀደመ ድል!››

ክፍል ሁለት

በያሬድ ነጋሽ

ካለፈው እስከ ዛሬ ‹‹የዓድዋን ድል›› እንዳናየው፣ እንዳንረዳው፣ እንዳንኮራበት፣ እንዳንከብርበትና እንደ ይቅርታ ቀንነቱ ይቅር እንዳንባባልበት የተለያየ የተቀናጀ የማዳፈን ተግባር በሰፊው ሲተገበር ብናይም፣ ከክብሩ ማጉደል እንደማይቻል፣ ጊዜው ሲደርስ ከፍታው ላይ እንደሚቀመጥ፣ እኛ ባንፈልገው እንኳን መላው ጥቁር ሕዝብ ሞገሱ አድርጎ ተንከባክቦ እንደሚጠብቀው እናውቃለን። ነገር ግን በዘመናችንም ቢሆን ለክብሩ ባይመጥነው እንኳን በአቅማችን ልክ በሚገባው ሥፍራ ላይ እንዲቀመጥ እንፈልጋለን። በቀደመ ጊዜ በፍርድ ሸንጎ ፊት በልዩነት ለመቅረብ የፈለገ ከሳሽ ወይ ተከሳሽ ሞገስ እንዲሆነው ለዳኛው እጅመንሻ ያመጣውን ወይፈን ከጎኑ በማድረግ ‹‹መታያ›› አድርጎ ይጠቀምበት ነበር። ለእኛም እንዲሁ ነው፡፡

‹‹ዓድዋ›› በሄድንበት ሁሉ በልዩነት የሚያጎላን መታያችን እንዲሆን፣ መንግሥት በጎ የሆነ የፖለቲካው ማጠንጠኛው፣ የውጭ ግንኙነቱ አካሉና የአገሪቱ ቱሪዝም ምንጭ አድርጎ ሲቆጥረው ማየት እንፈልጋለን። ክብረ በዓሉን በተገቢው ሥፍራ በጠቅላይ ሚኒስትር ደረጃ ተገኝተውበት የሚዘከርና መንግሥት ለፍላጎታችን ያለውን ቁርጠኝነት ሲያሳይ ማየት እንፈልጋለን። ‹‹መስቀል በጉራጌ በዕለቱ ሳይሆን ከዕለቱ ቀደም ብሎ የሚጀመርና ካለፈም በኋላ የሚቀጥል ሰሞን ነው›› እንዳልነው፣ ‹‹ዓድዋም›› ዕለት ሳይሆን ሰሞን ሆኖ እንዲከበር እንፈልጋለን። በየአደባባዩ፣ በየቴአትርና ሲኒማ ቤቱ፣ በየግጥም ምሽቱና በተለያየ ሥፍራዎች ታሪኩን በሚዘክሩ የጥበብ ክዋኔዎች ታጅቦ፣ በታዳጊ ሕፃናት ኅብረ ዝማሬ፣ በአገሪቱ ድምፃውያን በሚዘጋጅ ታላላቅ ኮንሰርቶች ወዘተ ደምቆ ከዕለቱ ቀድሞ የሚጀመርና አልፎም የሚጠናቀቅ ብሔራዊ ክብረ በአል እንዲሆን እንፈልጋለን። ‹‹ዓድዋ ከመድረሱ ከሁለት ወር በፊት የተገናኘን፣ ሠርጌ ዓድዋ ካለፈ ከሁለት ወር በኋላ ነው፡፡ ለበዓሉ ስል ይቅር ብዬሃለሁ! ለበዓሉ ስትይ ይቅር በይኝ?›› እያልንና በተመሳሳይ መልኩ የንግግራችን ማጣፈጫና መነሻ ድንበር (Reference) እንዲሆን እንፈልጋን።

በቀድሞ የንጉሣዊ ሥርዓት ወቅት፣ በወሎ አካባቢ አዝማሪዎች በመንግሥት ሥልጣን ደረጃ ተሹመው እንደነበር ይነገራል። ዓላማውም አዝማሪውን ሕዝቡ የሚወደው ነውና መንግሥትም ሕዝቡ በሚወዳቸው የኪነ ጥበብ ባለሙያዎች አማካይነት የግብር አሰባሰብ ጥሪውን ለማስተላለፍ ዕቅድ በመያዙ ነበር።

 አሁን ላይ የዓድዋ ድል በዓል የሚናፈቅ ሕዝባዊ የድል፣ የዕርቅ፣ የአንድነት፣ ያለ ዘርና ሃይማኖት ልዩነት የሚከበር የኢትዮጵያውያን የጋራ በዓል ሆኖ እንዲከበርና በተለይም አሁን ላለው የመከፋፈል ስሜት ማርከሻ ሆኖ ሕዝቡን ወደ አንድ መንፈስ በመሰብሰብ ያገለግለን ዘንድ ኪነ ጥበብና በሕዝብ ዘንድ ተሰሚ የሆኑ ጥበበኞች ከፊት መቅደም ይጠበቅባቸዋል።

ከዚህ ቀደም፣ በዓሉን ለማድመቅ ከያኒያን የተለያየ ጥረት ቢያደርጉም፣ የዓድዋ ድል በዓል አከባበር ይዘት ላይ ግን ውስንነት እንደሚታይበት ላወሳ እወዳለሁ። አከባበሩ ላይ የሚስተዋለው ውስንነት ለማንሳት የሚያሸጋግረንን ሐሳብ ላስቀድም።

አንድ ማኅበረሰብ የአገሪቱ አንድ አካል ሆኖ አብሮን እየኖረ፣ ማኅበራዊም፣ ፖለቲካዊም ይሁን ኢኮኖሚያዊ አበርክቶችን ከማናችንም ባላነሰ መልኩ ጀባ እያለ፣ የኪነ ጥበብ ሰዎች አውቀውም ይሁን ሳያውቁ ሲያርቁትና እንዳራቁት የተሰማውም ማኅበረሰብ የቅርብ እሩቅ የመሆን ስሜትና ባይተዋርነት ሲያድርበት ልንመለከት እንችላለን። ምሳሌ ለማንሳት ያህል፣ በመላው ኢትዮጵያውያን ዘንድ ተወዳጅ በሆነውን በጉራጊኛ ሙዚቃ ድርሰት ውስጥ ለዘመናት የተረሱ በሚመስል መልኩ በጭራሽ አዳምጠናቸው የማናውቃቸው አካባቢያዊ የቋንቋ ለዛዎች ነበሩ። ሥፍራዎቹ በሰባት ቤት ጉራጌ ውስጥ ሆነው አንደኛው ‹‹እንደጋኝ›› ይባላል። የአካባቢው ሰው በተለየ የሚታወቀው፣ በማሽን እንኳን ለመፈልፈል የሚቸግረውን የጥርብ ድንጋይ ሥራ፣ በእጃቸው ማከናወንን የተካኑ በመሆናቸውና የዘመናዊ ቤቶችና የምንሳለማቸው የቤተ ክርስቲያን ግድግዳ ጥርብ ድንጋዮች የዚህ ማኅበረሰብ ብቻ የሚመስለው ነባር ዕውቀት ያረፈባቸው ናቸው። ሁለተኛው አካባቢ ‹‹ኤነር›› ይባላል። የዚህ አካባቢው ሰው በተለየ የሚታወቀው ደግሞ፣ የሥጋ ቤት ንግድ ጀማሪዎች የሆኑ፣ አሁንም በሥራ ላይ ያሉና ከዚህ አካባቢ ውጪ ያለን ሰዎች የሥጋ ቤት ንግድ ብንጀምርም እንኳን ‹‹ከኤነር›› አካባቢ ልጆች በቀር ሌላ ሥጋ ቆራጭ መቅጠር ትርፉ ለኪሳራ ነው። ምክንያቱም በመጨረሻ ላይ ጮማና አጥንት ታቅፈን እንዳንቀር፣ የቀይ ሥጋ፣ ጮማና አጥንት አመጣጥኖና አወራርዶ ተጠቃሚዎች ሳይፉፋ ማቅረብ ዕውቀት ስለሚጠይቅ ነው። የዚህ አካባቢ ልጆች ይህንን ሥራ ያለአንዳች ማሽን ዕገዛ በዓይን ዕይታና በቢላ ዕርዳታ ብቻ በብቃት መወጣቱን ታድለውታል።

ታዲያ እንዲህ ቅርባችን ሆነው ነገር ግን በጉራጊኛ ሙዚቃ ሥራ ውስጥ ይህንን አካባቢ በጥበብ ሥራው የሚዳስስ አለመገኘቱ ብዙዎችን ያስቆጭና የባይተዋርነት ስሜትን ያሳድር ነበር። አንጋፋው የጉራጊኛ ሙዚቀኛ ጀማል አህመድ የቀድሞ ውስንነት ተሻግሮ ከላይ ያየናቸውን ሁለት አካባቢዎች፣ አካባቢያዊ የቋንቋ ለዛ ይዞ በቀረበበት ወቅት በማኅበረሰቡ ዘንድ የፈጠረውን ደስታና የአለኝታነት ስሜት ከቅርብ ሆኜ ለመታዘብ ችያለሁ። የዓድዋ ድል በዓል አከባበር ላይ የሚታየውን ውስንነት ከላይ ካየነው ጋር የሚመሳሰል ነው። 

‹‹ዓድዋ የሰውነት ማኅተም›› በሚል መሪ ሐሳብ የዓድዋን ታሪክ ለመዘከር ከየካቲት 16 ቀን 2011 ዓ.ም. ጀምሮ በተዘጋጀውና የክብረ ዓድዋ አካል የሆነው ጉባዔ በብሔራዊ ቤተመዛግብትና ቤተመጻሕፍት ኤጀንሲ በተካሄደበት ወቅት የታሪክ ምሁራኑ፡ ‹‹በዓድዋ በጣሊያን ላይ የተገኘው ድል ሲመዘገብ በጦርነቱ ላይ የተሳተፈው ሠራዊት ሁሉንም ኢትዮጵያዊ የሚወክል ኅብረ ብሔራዊ ነበር፤›› በማለት  የዓድዋ ጦርነት ላይ ያልነበረ፣ ደሙን ያልገበረና ከድሉ ተቋዳሽ ያልሆነ ኢትዮጵያዊ እንዳልነበር ወይም ድሉ የመላው ኢትዮጵያውያን ድል እንደነበር አስገንዝበዋል። በድሉ ወቅት፣ እውነት ነው የወቅቱ ንጉሠ ነገሥት ዳግማዊ ምኒልክ ከእነ ንግሥት ባለቤታቸው እቴጌ ጣይቱ ጋር ያሳዩት ብልኃት፣ የወቅቱ የጦር መሪዎች የአመራር ብቃት ወደር አይገኝለትም። እውነት ነው ነጋሪቱ ተጎስሞ ክተት ታውጇል።

እውነት ነው በሰሜኑ አካባቢ የሚዘወተረው የሽለላ ድምፅ በወታደሩ ዘንድ ወኔ ቀስቃሽ ነበር። እውነት ነው አዝማሪው ከነመሰንቆው፣ ወ/ሮ ጣዲቄን ከነዜማ እንጉርጉሮዋ ከኋላ ደጀን ነበሩ። እውነት ነው ቀሳውስት ታቦት ተሸክመው ከግንባር ውለዋል። ይህ ሁሉ እውነት ለድሉ ጉልህ ሚና ተወጥቷል። ድሉን የሚዘክር ትዕይንት፣ ያስቀመጥናቸውን እውነታ ተከትለው በዓድዋ ድል ማክበሪያ ቦታ በሆነው አራዳ ጊዮርጊስ፣ በየግጥም ምሽት ዝግጅቱ፣ በቴአትር ቤቱ፣ በዩኒቨርሲቲ የቴአትሪካል አርት ተማሪዎች የተዘጋጀ ዝክር፣ በየባህል ማዕከላት መድረኮችና በፎኩለር ጥናቶች ሳይቀር ሲስተናገድ ከዓመት ዓመት እንመለከታለን። እንዲህ መከበሩም ምንም ስህተት የለውም።

ነገር ግን በወቅቱ ወደ ጦርነቱ የዘመተው ኅብረ ብሔራዊ የሆነው መላ ኢትዮጵያዊ  ምስሉ ምን ይመስላል? የሙስሊም አገረ ገዥ ጦር አልባሳቱ ምን ዓይነት ነበር? መፈክራቸው ምን ነበር? ከቁራን ይጠቅሳሉ? ሐዲሱን ያስቀድማሉ? መንዙማ ወይ ነሺዳ አሰምተው ይጀምራሉ? ከከፋ የተንቀሳቀሰው ጦረኛ እንዴት ያቅራራ ነበር? የወላይታውስ ሽለላው ምን ነበር? ለኢትዮጵያ የጋሻ ምከታ የጦርነት ሥልት ሥራ ላይ ያዋለው፣ ፈረሰኛውና በተጨማሪም ሉባ የጦርነት ስልት (ደፈጣ) የሚጠቀመው የኦሮሞው ጦረኛ ወኔውን የሚቀሰቅሰው እንዴት ነበር? ፈረሱ ላይ እንዴት ያደርገው ነበር? (ፕሮፌሰር ላጲሶ ጌ ዴሌቦ የኢትዮጵያ ታሪክ ከዳማት እስከ አዲስ አበባ በሚል መጽሐፋቸው ገጽ 195 ላይ በመካከለኛው ዘመን ላይ የኦሮሞ ጦር ጋሻን መጠቀም እንደ ጀመረና የወቅቱ የድል ማግኛው ዋነኛ ሥልት እንደነበር ያወሳሉ)፣ ይህንን መሰል ጥያቄዎችን ለመመለስ የሚያስችል የአከባበር ሒደት በከያንያን ዘንድ ሲሰናዳ አልተመለከትንም ወይም አከባበሩ የዓድዋ ድል በዓል የሰሜናዊው ኢትዮጵያ ማኅበረሰብን ስሜት በሚያጎላ መልኩ ብቻ የሚደረግ ነው። ይሄ ነው ውስንነቱ።

‹‹በዚህ መልኩ እንዴት ይከበራል›› ማለታችን ባይሆንም በውስንነቱ ሳቢያ ድሉ የሱ የማይመስለው ኢትዮጵያዊ እልፍ ነው፡፡ በመንደር ጠብ ደረጃ አቅልሎ የሚያየው ለጉድ ነው። ‹‹በቅኝ ተይዘን ቢሆን መልካም ነበር›› ባዩ ብዙ ነው። ለተመሳሳይ ዓላማ ነገር ግን የአራዳው ጊዮርጊሱ የአማራ፣ የመስቀል አደባባዩ የኦሮሞ የዓድዋ ድል በዓል አከባበር መልክ የያዘው ምክንያቱ ይሄ ሊሆን እንደሚችል መገመት ይቻላል። (የአከባበር ውስንነቱ መነሻ፣ ወጣቱ ስለድሉ ታሪክ በሚዲያም ሆነ በመጽሐፍ መልክ ተሰናድቶ ተደጋግሞ በተነገረው መልክ፣ ተፅዕኖ ውስጥ ወድቆ እንደሆነ እንገነዘባለን)፡፡

ይህንን ውስንነት ለመቅረፍ ከላይ በጉራግኛ ሙዚቃ ሳቢያ የተገለለ የሚመስለው ማኅበረሰብን ተደራሽ ለማድረግ ጀማል አህመድ የተጓዘው ርቀትና በማኅበረሰቡ ዘንድም የፈጠረው ደስታ አይተናል። እንዲሁ በጥናት ምርምር ተደግፎ፣ በጦርነቱ ተሳታፊ የነበሩ የመላ ኢትዮጵያ ልጆች የጦርነቱ ወቅት ገጽታ ለይቶ አውጥቶ፣ የክብረ በዓሉ አካል ማድረግ ጠቀሜታው እጅግ ያይላል። ያስተሳስረናል። ክብረ በዓሉን ተናፍቆ የሚመጣ ያደርገዋል። ‹‹ክብረ በዓሉን ለማክበር ከመንግሥት አካል በኩል ፍላጎት ያንሳል›› በሚል የሚነሳውን ትችት ያስቀራል ወይም መንግሥት በተቀጣጠለው አገራዊ ስሜት ተገዶ በተፈለገው መልኩ በዓሉን በበጀት እስከመደገፍ ድረስ ያስገድደዋል። ይህንን ማድረግ ከተቻለ፣ በየዓመቱ እየመጣ መንፈሳችንን እያደሰ፣ ዕርቅ እያወረደ፣ መግባባትን እያጎለበተ፣ አብሮነት እያጠነከረ የሚያልፍና ከሩቅ የሚናፈቅ አኩሪና የመላ ኢትዮጵያን የድል በዓላችን መሆን ያስችለዋል። ከዚህም ሲያልፍ ከፍተኛ ዓለም አቀፍ ንቅናቄን በመፍጠር፣ ድሉ የእነሱም ጭምር እንደሆነ የሚሰማው በተለያየ ሥፍራ የሚገኘው የጥቁር ሕዝብ የድል በዓል የሚሆንበት፣ አገራችን ድረስ መጥተው የሚያከብሩበትና የቱሪስት መስህብ ሊሆን የሚችልበት አጋጣሚ ሰፊ ነው።

በመጨረሻም የዓድዋ ድል ታሪክ የሰነድ አያያዝና ለትውልድ የማስተላለፉ ሒደት ላይ በጉልህ ባለመነሳቱ ሳቢያ ተሳታፊ የነበረ የማይመስለን የኢትዮጵያ ሙስሊም ሠራዊትን ለአብነት አድርገንና ድሉ በመላው የጥቁር ሕዝብ ውስጥ  ያለውን ታሪካዊ ሥፍራ አንስተን እናብቃ።

‹‹በርካታ ሙስሊሞች በጦር አበጋዝነትና በተራ ተዋጊነት የተሳተፉት በራስ ሚካኤል አሊ በሚመራው የወሎ ጦርና በራስ ወሌ ብጡል በሚመራው የየጁ፣ የራያ፣ ዋድላ ደላንታና የላስታ ጦር ውስጥ ነበር። በዋናው የዓድዋ ጦርነት ዕለት ጄኔራል አልበርቶኒን ሊረዳ የመጣውን በጄኔራል ዳቦርሜዳ የሚመራውን ሙሉ ብርጌድ የጠላት ጦር ለወሬ ነጋሪ ሳያስቀር የደመሰሰው ይኼው ፈረሰኛ ሠራዊት ነው። በጦርነቱ የጄነራል ዳቦርሜዳ ሬሳ እንኳን አልተገኘም፡፡ ምንም ምርኮኛም አልነበረም።

ኬነዲ ሒክማን First Italo-Ethiopian War: Battle of Adwa በሚለው ሐተታው ‹‹በራስ ሚካኤል የሚመራው ታዋቂው የወሎ ፈረሰኛ ጦር እየፎከረና እየሸለለ ያዘው፣ እጨደው፣ ፍጀው› የሚል የፉከራ ድምፅ እያስተጋባ የጣልያንን ጦር ፈጀው። እህል በማጭድ እንደሚያጭድ ገበሬ የጣሊያንን ወታደር አንገት በጎራዴ አጨደው። እንዲህ ባለ ሁኔታ የራስ አሉላና የራስ ሚካኤል ጦር የጠላትን ጦር ደምስሶ ጄኔራል ዳቦርሜዳን ገድሏል፤›› በማለት ጽፏል። ከዚህ ፈረሰኛና እግረኛ በአብዛኛው ሙስሊም ከሆነ ብርጌድ ጋር በጦርነቱ አብሮ የዘመተውና የራስ ሚካኤል (በኋላ ንጉሥ) ገጣሚ (አዝማሪ) የነበረው ሐሰን አማኑ በርካታ ስንኞችን ቋጥሮ ጀግኖችን አወድሷል፡፡ አነቃቅቷል። ዓይነ በሲሩ (ሥውር) ሐሰን አማኑ ዛሬ ድረስ የምንሰማቸውን አብዛኛዎቹን የዓድዋ ግጥሞች ያዘመረ ነው።

ራስ ወሌ ከየጁ፣ ከላስታ፣ ከራያ፣ ከዋድላና ደላንታ የተውጣጣ ከ6,000 በላይ ጦር ያሠለፉ ሲሆን፣ ከዚህም ውስጥ ከራያና ከየጁ የተሰባሰበው በአብዛኛው ሙስሊም ነበር። በዚህ በእሳቸው ብርጌድ በልጃቸው በራስ ጉግሳ ወሌ ሥር ሆነው የሙስሊሙን ጦር የመሩት ሙስሊሞቹ የጦር አበጋዞች ሚና የማይናቅ ነበር። ከእነዚህ ሙስሊም አበጋዞች መካከል ቀኝ አዝማች ሐምዛ አበጋዝ፣ ቀኝ አዝማች ሞሐመድ በረንቶ፣ ባላምባራስ ይማም አምቡሎ፣ ፊታውራሪ ዓሊ ይማም፣ ሼኽ ሞሐመድ ሚአዋ ወዘተ የሚጠቀሱ ናቸው (የዓድዋ ጦርነት፣ ሙስሊም የጦር አበጋዞችና ተዋጊዎች፣ በብሩክ አበጋዝ)፡፡

ለጣሊያኑ ወገንተኝነቱን የሚሳየው ጆርጅ በርክሌ ድሉ በጥቁር ሕዝብ ዘንድ ያለውን ታሪካዊ ሥፍራ ሲያስቀምጥ ‹‹ከሰፊው የፖለቲካ ትንታኔ አኳያ የዓድዋ ጦርነት በአፍሪካ ምድር አዲስ ኃይል መነሳቱን የሚያበስር ይመስላል። የዚያች አኅጉር ተወላጆች የማይናቅ ወታደራዊ ኃይል ሊሆኑ፣ እንደሚነሱ እንድናሰላስል ተገደናል። እንዲያውም አሁን ነገሩ አስቂኝ ቢመስልም፣ ይህ ሁኔታ (ዓድዋ) ጨለማዪቱ አኅጉር በላይዋ ላይ ሥልጣኗን ባንሰራፋችው በአውሮፓ ላይ የምታደርገው አመፅ የመጀመርያው ምዕራፍ ነው፤›› ሲል ይገልጸዋል።

ለመላው ኢትዮጵያውያን እንኳን ለ127ኛው እና ይቅር መባባልን ላስቀደመው የዓድዋ ድል በዓል በሰላም አደረሰን፣ አደረሳችሁ እላለሁ።

ከአዘጋጁ፡- ጽሑፉ የጸሐፊውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ መሆኑን እየገለጽን፣ በኢሜይል [email protected] አድራሻቸው  ማግኘት ይቻላል፡፡

spot_imgspot_img
- Advertisment -

በብዛት የተነበቡ ፅሁፎች

Related Articles