Tuesday, May 28, 2024
- Advertisment -
- Advertisment -

የም እና መስህቦቿ

በቱባ ሀገሬ

የም በማዕከላዊ ኢትዮጵያ የሚገኝ ሲሆን ከአዲስ አበባ በ239 ኪሎ ሜትር፣ ከሐዋሳ በቡታጅራ በኩል 333 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ ይገኛል፡፡ የየም ብሔረሰብ በዋናነት የሚኖረው በየም ዞን ውስጥ ሲሆን ከዞኑ ውጭ በተለያዩ አካባቢዎች በብዛት ይኖራል፡፡  

የም እና መስህቦቿ | Ethiopian Reporter | ሪፖርተር
የብርብርሳ ፏፏቴ

የዞኑ ርዕሰ ከተማ ሳጃ ነው፡፡ ከተማውን ከአዲስ አበባ ጅማ በሚወስደው ዋና የአስፋልት መንገድ የሚያቋርጠው ሲሆን ለግብርና፣ ለንግድና ለሆቴል ኢንቨስትመንት ምቹና የተሟላ መሠረተ ልማት ያለው ነው፡፡ የየም ብሔረሰብ ራሱን የም ወይም የማ ብሎ ይጠራል፡፡ የሚጠቀምበትም ቋንቋ የምሳ ይባላል፡፡

ከ89.6 በመቶ በላይ የሚሆነው የዞኑ ሕዝብ በግብርና የሚተዳደር ሲሆን እንደ ገብስ፣ ጤፍ፣ ስንዴ፣ በቆሎ፣ ያሉና የተለያዩ የአገዳና የመኽር ሰብሎች፣ ፍራፍሬና አትክልት በሰፊው ይመረታል፡፡

መልክዓ ምድራዊ አቀማመጥ ተራራማና ኮረብታማ ሲሆን ከባህር ወለል በላይ 930 እስከ 2939 ሜትር ከፍታ ያላቸው አካባቢዎችን ይሸፍናል፡፡  የአየር ንብረቱ ደጋ 16 በመቶ፣ ወይናደጋ 73 በመቶ እና ቆላ 11 በመቶ ነው፡፡ ዓመታዊ የዝናብ መጠኑ ከ801-1400 ሚሊ ሜትርና ዓመታዊ አማካይ የሙቀት መጠኑ ከ12 እስከ 30 ዲግሪ ሴንቲግሬድ መካከል ነው፡፡ የመሬት አቀማመጡ 20 በመቶ ተራራማ 3 በመቶ ሜዳ 12 በመቶ ደግሞ ተዳፋትሲሆን ቀሪው 65 በመቶ ኮረብታማ፣  ሰንሰለታማና ወጣገብ የሆነ ቶፖግራፊን የያዘ ነው፡፡ የአፈሩ ዓይነት ቡናማ 25 በመቶ ቀይ አፈር 60 በመቶቀሪው 15 በመቶ ደግሞ ጥቁር አፈር እንደሆነ ይገመታል፡፡

የየም መስህቦች

የየም ብሔረሰብ የራሱን የአስተዳደር መዋቅር መሥርቶ በንጉሡ /ታቶ/ይተዳደር ነበር፡፡ ሕዝቡን ሦስት ሥርወ መንግሥታት ተፈራርቀው አስተዳድረውታል፡፡ የመጀመሪያው የጋማ ሥርወ መንግሥት ማዕከላዊ መቀመጫውን ዝማር-ማ /ኦያ አካባቢ/ በሚባል ሥፍራ በማድረግ፣ ሁለተኛው የጌሜሎ ሥርወ መንግሥት የሥርወ መንግሥቱን ማዕከላዊ መቀመጫ ካንፎቻ/ፎፋ መድኃኔ ዓለም ቤተ ክርስቲያን በስተጀርባ/ እና የሞዋ ሥርወ መንግሥት ማዕከላዊ መቀመጫውን አንገሪ በማድረግ ብሔረሰቡን አስተዳድረዋል፡፡ የአንገሪ ቤተ መንግሥት ከ13ኛው ክፍለ ዘመን 2ኛ አጋማሽ አንስቶ የየም ግዛት በማዕከላዊ ግዛት ውስጥ እስኪገባ ድረስ የሞዋ ሥርወ መንግሥት መቀመጫና መናገሻ በመሆን አገልግሏል፡፡ ቤተ መንግሥቱ ከዞኑ ርዕሰ ከተማ ሳጃ 27.8 ኪሎ ሜትር በደቡባዊ ምሥራቅ አቅጣጫ በጎሩምና አንገሪ ቀበሌ ሲገኝ፣ ዛሬም ድረስ በስፍራው የሚገኙት በርካታ ታሪካዊ ሥነ ሥርዓትና ክዋኔዎች የተፈፀመባቸው  ቦታዎች፣ እንዲሁም ግርማ ሞገስ ያላቸው ዕድሜን ያስቆጠሩ አገር በቀል ዛፎች ለጥንታዊነቱ ህያው ምስክሮች ናቸው፡፡

የም እና መስህቦቿ | Ethiopian Reporter | ሪፖርተር
የአንገሪ ቤተ መንግሥት – ፎቶ ሀገሬ

ጥንታዊ በሆኑ አገር በቀልና ከባህር ማዶ በመጡ ዕድሜ ጠገብ ዛፎች የተከበበው የፎፋ ደብረ መድኃኒት መድኃኔ ዓለም ቤተ ክርስቲያን ከሳጃ በ26 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ በፎፋ ከተማ ውስጥ ይገኛል፡፡ ቤተ ክርስቲያኑ በ1888 ዓ.ም. በየም ብሔረሰብ ሦስተኛው ሥርወ መንግሥት ንጉሥ በሆኑት ጌራኖ (ፈታውራሪ ገብረ መድኅን) ዘመን እንደተቋቋመ መረጃዎች ያመለክታሉ፡፡ በቤተ ክርስቲያኑ ውስጥ በአካባቢው ባለሙያዎች ጥበብ በቀለማት የተቀለሙ ከእሽኮኮና ከፍየል ቆዳ ተፍቀው የተዘጋጁ የተለያዩ የብራና ቅዱሳት መጻሕፍት፣ ጥንታዊ አልባሳት ሎና ከእንጨት፣ ከእምነ በረድና ከነሐስ የተሠሩ መስቀሎች ይገኙበታል፡፡

የብርብርሳ  ፏፏቴ

ከአዲስ አበባ ጅማ በሚወስደው ዋና መንገድ 600 ሜትር ገባ ብሎ በዋና ከተማ ሳጃ ውስጥ የሚገኘው የብርብርሳ ፏፏቴ መጠሪያውን ያገኘው ዛቤ በመባል የሚጠራ ወንዝ ወደ ፏፏቴ ተቀይሮ መፍሰስ በሚጀምርበት ቦታ ላይ በሚገኝ ዛፍ ስም ነው። ዛፉ በእርጅና ምክንያት መውደቁን የአካባቢው ነዋሪዎች ይናገራሉ፡፡ የብርብርሳ ፏፏቴ ከትግር ቀበሌ መንጭቶ የሚነሳ የምንጭ ውሃና የዛቤ ወንዝ ውህድ ነው፡፡ ከፏፏቴው ጀርባ በተወሰነ ቁመትና ውፍረት የተደረደሩት በሰው እጅ የተጠረቡ እንጂ ተፈጥሮ ያበጀቻቸው የማይመስሉት አለቶች እንዲሁም ፏፏቴውን ያጀቡት ቋጥኞች የፏፏቴውን ውበት አጉልተውታል፡፡

የዞፍካር ትክል ድንጋይ

የዞፍካር ትክል ድንጋይ በቀድሞው ርዕሰ ከተማ ፎፋ ውስጥ ከአሁኑ ርዕሰ ከተማ ሳጃ በ26.3 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ የሚገኝ ታሪካዊ መስህብ ነው፡፡ በሥፍራው ላይ ከ1888 ዓ.ም. በፊት በብሔረሰቡ ዘንድ በዘመኑ ታላላቅና ታዋቂ የሚባሉት የእምነት ተቋማት ከመፈጠራቸው አስቀድሞ ቀብር ይፈፀምበት ነበር፡፡ በወቅቱም እንደ ሐውልት ይመለኩ እንደነበር እንዲሁም በቦታው ላይ በብዛት ይቀበሩ የነበሩት የሞዋ ጎሳዎች ቢሆኑም ሌሎችም በዚህ ሥፍራ ይቀበሩ እንደነበር ይነገራል፡፡ በዚህ ሥፍራ ላይ ከሚገኙ ትክል ድንጋዮች መካከል በቁመት ትልቁ 2.63 ሜትር የሚረዝም ሲሆን ትንሹ 51 ሴንቲ ሜትር ቁመት አለው፡፡ በአጠቃላይ  በሥፍራው ከ211 በላይ ቁጥር ያላቸው ትክል ድንጋዮች ይገኛሉ፡፡

የሰሙ አዋሾ ሰው ሠራሽ ዋሻዎች

በዞኑ ከሚገኙ ሰው ሠራሽ ዋሻዎች መካከል አብዛኛዎቹ ዋሻዎች የሚገኙት ከሳጃ በ43 ኪሎ ሜትር ርቀት  በሚገኘው ሰሙ አዋሾ ቀበሌ ውስጥ ነው፡፡ ዋሻዎቹን የአጎራባች ገዥዎች ግዛታቸውንና ሃይማኖታቸውን ለማስፋፋት በሚያነሱት ግጭት ጠላትን ለመከላከልና ለማጥቃት ራሳቸውንም፣ ልጆቻቸውንም እንዲሁም ንብረቶቻቸውን ለመሸሸግ ይጠቀሙበት ነበር፡፡ በወቅቱ ከ150-300 ዋሻዎች የተቆፈሩ ቢሆንም በናዳ፣ በጎርፍና በተለያዩ እንቅስቃሴዎች አሁን ላይ ቁጥራቸው ከበፊቱ ቀንሷል፡፡ ሁሉም ዋሻዎች የተለያየ መጠን አላቸው፡፡ መግቢያቸው እንዲሁም ውስጣቸው ጠባብና ሰፊ የሆኑ ዋሻዎችም ይገኛሉ፡፡ አንዳንዶቹ ዋሻዎች ባለ አንድ ክፍል ሲሆኑ ሌሎቹ ደግሞ ባለ ሁለት ክፍል ዋሻዎች ናቸው፡፡   ባለ ሁለት ክፍል ዋሻዎችን ሰንመለከት አንዱ የከብቶች ማደሪያ ሌላው ደግሞ የሰውና የቁሳቁስ ማስቀመጫ በመሆን ያገለግሉ ነበር፡፡ በዋሻዎቹ ውስጥ የመኝታ መደብ ለመቀመጫነትና ግርግዳው ተቦርብሮ ለዕቃ መደርደሪያነት መዘጋጀቱ እጅግ ድንቅ የሚያስብልና ግርምትን የሚፈጥር ነው፡፡ 

የቦር ተራራና ባህላዊ የመድኃኒት ለቀማ /ጥቅምት 17/

የቦር ተራራ ከሳጃ በ32 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ ሲገኝ አራት ቀበሌዎችን ማለትም ሾሸርና አልማማ፣ ሰሙ አዋሾ፣ ላይኛው ከሸሉንና ሸሞና መተሎን ያዋስናል፡፡ ከባህር ወለል በላይ 2939 ሜትር  ከፍታ  ያለው ቦር ተራራ በልዩ ወረዳው ከሚገኙ ተራሮች ትልቁ ነው፡፡ የተራራው አናት በአራቱም አቅጣጫ ያሉ አጎራባች ዞኖችን ማለትም የጉራጌን፣ የሀዲያንና የከምባታ ጠንባሮ ዞኖችን እንዲሁም የጅማ ዞንን በርካታ ሥፍራዎች በተጨማሪም ግልገል ግቤ ቁጥር 1 ሐይድሮ  ኤሌክትሪክ ኃይል ማመንጫ ግድብንና ሌሎች ሥፍራዎችን እንደ ልብ ያሳያል፡፡

የብሔረሰቡ አባላት በአንድነት ወጥተው ከተለያዩ ዕፀዋት መድኃኒት የሚለቅሙበት ዓመታዊ የመድኃኒት ለቀማ የሚከናወነው በዚሁ የቦር ተራራ ላይ መሆኑ ልዩ ያደርገዋል፡፡ ይህ መድኃኒት ለቀማ በየዓመቱ ጥቅምት 17 ይከናወናል፡፡ አብዛኛው ማኅበረሰብ ለመድኃኒት የሚጠቀምበትን ዕፀዋት የሚለቅመው ከዚህ ተራራ ሲሆን፣ ይህ የሆነበት ምክንያት ተደርጎ የሚቀርበውም የመጀመርያው የማለዳ ፀሐይ የሚያገኘው በዚህ ሥፍራ ላይ በመሆኑ በተራራው ላይ የሚገኙት መድኃኒቶች የመፈወስ አቅማቸው ከፍተኛ ነው ተብሎ ስለሚታመንበት ነው፡፡  በዓመቱ ተለቅሞ የሚቀመመው መድኃኒት በአካባቢው አጠራር ‹‹ሳሞ ኤታ›› ይባላል፡፡ የአካባቢው ነዋሪዎች በተራራው ላይ ካሉ በርካታ የዕፀዋት ዓይነቶች ቅጠላቸውን፣ ሥሮቻቸውንና ቅርፊታቸውን በመሰብሰብ ቤታቸው ወስደው በአግባቡ በማዘጋጀት ለሰውና ለእንስሳት የሚሆን መድኃኒት ይቀምሙበታል፡፡

ከአዘጋጁ:- ጽሑፉ የጸሐፊውን አመለካከት የሚያንፀባርቅ መሆኑን እንገልጻለን።

spot_imgspot_img
- Advertisment -

በብዛት የተነበቡ ፅሁፎች

Related Articles