Monday, July 15, 2024
- Advertisement -
- Advertisement -
በሕግ አምላክበአስቸኳይ ጊዜ ሕግ ትኩረት ከሚሹ ነጥቦች የተወሰኑት

በአስቸኳይ ጊዜ ሕግ ትኩረት ከሚሹ ነጥቦች የተወሰኑት

ቀን:

በውብሸት ሙላት

አገራችን ከመስከረም 28 ቀን 2009 ዓ.ም. ጀምሮ የምትተዳደረው በተለምዷዊው የሕግ ሥርዓት ሳይሆን ‘በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ’ ነው፡፡ በኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 93 ላይ እንደተቀመጠው ከአራቱ ሁኔታዎች ውስጥ አንዱ እንኳን ከተከሰተ፣ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በፌዴራል መንግሥቱ ሊታወጅ ይችላል፡፡ እነዚህም የውጭ ወረራ፣ የተለመደውን የሕግ ማስከበር ሥርዓት በመጠቀም ሊቀለበስ ባለመቻሉ የሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱ አደጋ ውስጥ ሲገባ፣ የተፈጥሮ አደጋና የሕዝብን ጤና አደጋ ላይ የሚጥል በሽታ መከሰት ናቸው፡፡ የመጨረሻዎቹ ሁለቱ የተከሰቱት በአንድ ክልል ብቻ ከሆነ ደግሞ አደጋዎቹ የተፈጠሩባቸው ክልል መንግሥታት የአስቸኳይ ጊዜ ሊያውጁ ይችላሉ፡፡

ከላይ የተገለጹትን ለአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ምክንያቶች የሆኑትን ድርጊቶች መከሰታቸውን በማረጋገጥ የማወጅ ሥልጣን የተሰጠው አስፈጻሚው አካል፣ በተለይም የሚኒስትሮች ምክር ቤት ነው፡፡ ነገር ግን የሕግ አውጪው አካል ዕውቅና ከነፈገው አዋጁ ውድቅ ሆኖ አስፈጻሚው አካል መደበኛውን የሕግ ሥርዓት ብቻ በመከተል ድርጊቱን ማስወገድ አለበት ማለት ነው፡፡ አዋጁ ከጸደቀ ደግሞ በመደበኛው የአገር አስተዳደር ጊዜ ይከበሩ የነበሩ መብቶች፣ አሠራሮች፣ ተቋማት ወዘተ. ሊታገዱ ስለሚችሉ እነዚህ የተጎዱትን ነገሮችና ቦታ አስቀድሞ በማሳወቅ አመራሩ ይቀጥላል፡፡ በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ አገርን መምራት በባሕርይው ሥልጣንን አላግባብ ለመጠቀም የተጋለጠ ስለሆነ ይሄንን የሚቆጣጠር ቦርድ ይቋቋማል፡፡ ቦርዱ፣ አስፈጻሚው ወይንም ሕግ አስከባሪው አካል ያልተገባ ሥልጣን በመጠቀም የዜጎችን መብት እንዳይጥስ ወይንም ከጣሰ ተጠያቂ ለማድረግ ሲባል የሚቋቋም ነው፡፡

በአሁኑ ወቅት የተወሰኑ የአሜሪካ ግዛቶች፣ ቱርክ፣ ጣሊያን፣ ፈረንሳይና ፊሊፒንስ በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ይመራሉ፡፡ በእርግጥ አሜሪካ ራሷም የመስከረም አንዱ የሽብር ጥቃትን ተከትሎ የወጣው የአስቸኳይ ጊዜ ሕግ በሥራ ላይ ነው፡፡ ይሁን እንጂ በእነዚህ አገሮችም ይሁን ግዛቶች ጥቂት የሚያመሳስሏቸው ነገሮች ቢኖሩም በርካታ ልዩነቶችም አሏቸው፡፡ ለአብነት በአሜሪካ በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ምክንያት የተገደበው የመከላከያ ሠራዊት ቁጥርና የአገልግሎት ዘመን ብቻ ነው፡፡

በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ አገርን መምራትና ማስተዳደር ከተለመደው ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት የተለየ የራሱ ዘይቤ አለው፡፡ ይህ ጽሑፍም የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅን ንድፈ ሐሳባዊ መነሻዎችና ዓለም አቀፋዊ መርሆቹን በአጭሩ ማቅረብ ነው፡፡ እገረ መንገዱንም የእኛን የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅን የሚመለከቱትን የሕገ መንግሥቱን ድንጋጌዎችን  በመተንተን ትኩረት የሚሹ ነጥቦችን ማሳየት ነው፡፡

የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ምንነትና አስፈላጊነት

በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ አገርን መምራት በተመለከተ በፖለቲካ ሳይንስና በሕግ ሊቃውንት እንዲሁም በፈላስፋዎች ዘንድ የተለያዩ ክርክሮች አሉ፡፡ አገሮችም እንዲሁ የተለያዩ አካሄዶችን ይከተላሉ፡፡ የአገሮችን የተዘበራረቀ አካሄድ ፍላጎት ለማረቅ የሚበጁ  ዓለም አቀፋዊ ሕጎችና መርሆችም ዳብረዋል፡፡

የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ መሠረቱ የአገር ሕልውና ነው፡፡ አንድ አገር  እንደ ቀድሞው መኖሩን እንዳይቀጥል የሚያደርግ፣ ጸንቶ ያለውን የሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት የሚያናጋ፣ በተለመደው የሕግ አሠራርና አስከባሪ ኃይል ሊመከት የማይቻል ሁኔታ በድንገት ሊያጋጥም ይችላል፡፡ አስቸኳይ ጊዜ ሕግ የሚታወጀው እንዲህ ዓይነት አስገዳጅ ሁኔታዎች (Necessity) ሲከሰቱ ነው፡፡ ‹‹አስገዳጅ ሁኔታ ሕግ አያውቅም፣ አያስከብርምም!›› እንዲሉ ሕግ የማያውቅን ሁኔታ በሕግ መመከት ወይንም መመለስ አይቻልም፡፡ የአገርን ሕልውና አደጋ የሚጥል ነገር ቢከሰትና ሕጋዊ አካሄዶችን መከተል ደግሞ አደጋውን የማያስወግድ ከሆነ ሕጋዊ ያልሆነ መንገድን ተከትሎም ቢሆን አገርን ማትረፍ ተገቢ ነው የሚሉ አሉ፡፡ የአገርን ሕልውና አደጋ ውስጥ የጣለ አስገዳጅ ሁኔታ ሲከሰት አስፈጻሚው አካል ማንኛውንም መንገድ በመከተል ከቀውስ አውጥቶ ወደ መደበኛው አመራር የመመለስ ሥልጣን ሊሰጠው ይገባል የሚሉም አሉ፡፡ የቀውስ ጊዜ አመራር ስለሆነ በሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት ላይመራ ይችላል፡፡ ሕገ መንግሥታዊነትና የሕግ የበላይነት ሳይሆን የአስፈጻሚው አካል የበላይነት የሚሰፍንበት ወቅት ነው፡፡ ይህ ዓይነቱ ቀውስ ሲያጋጥም ምን መደረግ እንዳለበት የሚወጡ ሕጎች የአስቸኳይ ጊዜ ሕጎች ይባላሉ፡፡ ዓላማቸውም በአጭሩ ሕግ አልባ የአመራር ሥርዓትን ሕጋዊ የማድረግ ነው፡፡

በርካታ አገሮችና ዓለም አቀፉ ማኅበረሰብም በእንዲህ ዓይነቱ ወቅትም ቢሆንም ምን መደረግ እንዳለበትና እንደሌለበት የሚገልጹ ሕጎች አሏቸው፡፡ በእርግጥ እንደ ሲዊትዘርላድ የአስቸኳይ ጊዜ እንዴት መመራት እንዳለበት ሕግ አያስፈልግም፤ ፕሬዚዳንቱ ትክክል ነው ብሎ ያመነበትን ነገር በሙሉ የማድረግ ሥልጣን አለው የሚሉም አሉ፡፡ ይህ እንግሊዛዊው ፈላስፋ፣ ቶማስ ሆብስ፣ እንደሚለው ‘የንጉሡ ወይንም የመሪው ዋና ተግባር የአገርንና የዜጎችን ደኅንነት ማስጠበቅ በመሆኑ ያልተገደበ በሥልጣን ሊኖረው ይገባል፤ እንዲያውም ሌዋታን እንደሚባለው የባህር ውስጥ ኃይለኛና ፈርጣማ ሊሆን ይገባዋል’ የሚለውን ፍልስፍና የተከተለ ነው፡፡ ቶማስ ሆብስ ‘መገደብ ያለበት የዜጎች መብት ነው’ ባይ ነው፡፡ ይህ ፈላስፋ ሐሳቡን ያቀረበው ለመደበኛውና ለሰላሙ ጊዜ ቢሆንም የሚስማማው ግን ለአስቸኳይ ጊዜ ነው፡፡ በአንፃሩ ጀርመን ደግሞ ከሂትለር አድራጎት በመማር እጅግ በጣም ጥብቅ አሠራርን በሕገ መንግሥቷ አስቀምጣለች፡፡

በዴሞክራሲያዊ አገሮች የአስቸኳይ ጊዜ ሕግ ዋና ዓላማ ዴሞክራሲው ላይ የተቃጣ ጠላትን ለመከላከል ነው፡፡ በተለይም የአዋጁ መነሻ የተፈጥሮ አደጋ ወይንም በሽታ ካልሆነ ዴሞክራሲ ራሱን ለመጠበቅ ጠላቶቹን መዋጋት መቻል አለበት የሚሉም አሉ፡፡ በመሆኑም የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በብዙ ምክንያት ሊታወጅ ይችላል፡፡ ነገር ግን ቁልፍ የሆነው ጉዳይ ለማወጅ የሚያስችል አስገዳጅ ሁኔታ አለ ወይንስ የለም የሚለው ነው፡፡ በተለይም በበርካታ የላቲን አሜሪካና የአፍሪካ አገሮች የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ የሚታወጀው በሥልጣን ላይ ያለ ገደብ ለመቆየት ሲባል እንደሆነ ታሪክ ምስክር ነው፡፡

የፓሪስ ዝቅተኛ መለኪያዎች

የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በሚታወጅበት ወቅት አገሮች ሊከተሏቸው የሚገቡ ዘጠኝ መርሆችን የተባበሩት መንግሥታት ልዩ ሪፖርተሮች በአንድ ወቅት አቅርበዋል፡፡ እነዚህም የሕጋዊነት መርህ (የሚያስቀጡ ድርጊቶች ከነቅጣት መጠናቸው አስቀድሞ ማሳወቅ)፣ ማወጅ፣ የታወጀውን ነገር በዝርዝር ማሳወቅ፣ ጊዜውን መወሰን፣ ልዩና አስገዳጅ ሥጋት መኖር፣ የእገዳውና የድርጊቱ መመጣጠን፣ ያደረገ አድልኦ አለማድረግ፣ የዕርምጃው አደጋውን ለመቅረፍ የሚችል መሆን፣ አዋጁ ከዓለም አቀፍ አሠራሮች ጋር መጣጣሙ ናቸው፡፡ እነዚህ ጥቅል መርሆች ሲሆኑ፣ የበለጠ ዘርዘር ባለመልኩ የሰብዓዊ መብት እንዴት መያዝ እንዳለባቸው ብሎም ወደ ቀደመ የአመራርና የአስተዳደር ዘያቸው ሊመለሱ የሚችሉበትን መንገድ የሚያሳየው የፓሪስ ዝቅተኛ መለኪያዎች (The Paris Minimum Standards) የሚባለው ነው፡፡

ዓለም አቀፉ የሕግ ማኅበር፣ በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ወቅት የሰብዓዊ መብት አያያዝን በተመለከተ ኮሚቴ በማቋቋም ለስድስት ዓመታት አስጠንቶ እንደገና ለሁለት ዓመታት አስከልሶ አገሮች እንደ ዝቅተኛ መሥፈርት እንዲጠቀሙበት፣ ሌሎች ተቋማትም ለክትትልና ቁጥጥር ይረዳቸው ዘንድ እ.ኤ.አ. በ1984 ዓ.ም. በርካታ አንቀጾች ያሉት ሰነድ አውጥቷል፡፡ ዝቅተኛ መሥፈርት መባላቸው አገሮች ቢችሉ ከእዚህ በተሻለ፣ ካልሆነና ዝቅ ካሉ ደግሞ ከእዚህ ዝቅ እንዳይሉ መለኪያና ማነጻጸሪያ በመሆናቸው ነው፡፡

የፓሪሱ ሰነድ፣ የአንድን አገር መኖር አደጋ ውስጥ የጣለ ወይንም ለመጣል የቀረበ ሁኔታ ሲከሰት አስፈጻሚው አካል ማወጅ እንደሚችል ነገር ግን በተቻለ ፍጥነትና በአጭር ጊዜ የሕግ አውጪውን ይሁንታ ማግኘት አለበት፡፡ በእኛም ሕገ መንግሥት ፓርላማው በሥራ ላይ ከሆነ በ48 ሰዓታት፣ በዕረፍት ጊዜው ከሆነ ደግሞ በ15 ቀናት ውስጥ መጽደቅ አለበት እንደተባለው መሆኑ ነው፡፡ ይህ ጊዜ ፓርላማውን ለመጥራት ወይንም አጀንዳ ለማስያዝ የሚፈጀውን ጊዜ ከግምት ለማስገባት ነው፡፡ ፓርላማው ካላጸደቀው በአዋጁ መሠረት የወጡ መመርያዎችም ይሁን ድርጊቶች ውድቅ ስለሚሆኑ በፍጥነት ማስጸደቁ ለአስፈጻሚው አካል ጠቃሚ ነው፡፡ መስከረም 1 ቀን 2009 ዓ.ም. አውጆ ፓርላማው መስከረም 30 ቀን 2009 ዓ.ም. ሥራ ከጀመረ እንደ ሕገ መንግሥቱም ይሁን እንደ ፓሪሱ ሰነድ መንፈስ አሥራ አምስት ቀናት እንደ መብት ማየት የሚቻል አይመስልም፡፡ እወጃው ጸንቶ መቆየት ያለበት የተከሰተውን ችግር ለመቅረፍ ለሚፈጀው ጊዜ ብቻ መሆን አለበት፡፡ ከፍተኛው ጣሪያም በሕገ መንግሥቱ መቀመጥ እንዳለበት ይገልጻል፡፡

የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በዚህ ሰነድም ይሁን በሌሎች እንደተገለጸው የሚያካልለው አካባቢ ወይንም መልክአ ምድር መለየት አለበት፡፡ ችግር በሌለበት ቦታ ወይንም አካባቢ ማወጅ ተገቢ አይደለም፡፡ መርሁ ችግሩ ባለበት ቦታ ብቻ ማወጅ ሆኖ ችግሩ ሰፍቶ የሚያካልለውም ቦታ ከሰፋ የሚፈጸምበትን ወሰን መጨመር ነው፡፡ ለምሳሌ ችግር የተፈጠረው በአማራ ክልል ጎንደርና ጎጃም እንዲሁም ኦሮሚያ ክልል አካባቢ ከሆነ መጣል ያለበት እነዚህ አካባቢዎች ብቻ እንጂ በሌሎች ክልሎች አይደለም እንደ ማለት ነው፡፡ ችግሩ ሲከሰት መጨመርን እንጂ አስቀድሞ መከለልን እንደ መለኪያ አይወስድም፡፡

አገሮች ያሉባቸውን ዓለም አቀፋዊ ግዴታዎችም በዚህ ሰበብ ቀሪ ማድረግ እንደማይችሉ ይገልጻል፡፡ የኢትዮጵያን በአስረጅነት ብንወስድ፣ ዓለም አቀፉን የሲቪልና ፖለቲካ መብቶች ስምምት ፈራሚ ናት፡፡ በዚህ ስምምነት ካሉባት ግዴታዎች መካከል አንዱ የአስቸኳይ ጊዜ ሕግ ማወጇን ለተባበሩት መንግሥታት ዋና ጸሐፊ ማሳወቅ ነው፡፡ በአስቸኳይ ጊዜም እንኳን የማይታገዱትን መብቶች ማክበር ደግሞ ሌላው ነው፡፡ የማይታገዱት መብቶች ደግሞ በኢፌዲሪ ሕገ መንግሥት ላይ ከተዘረዘሩት ስለሚሰፉ እነዚህንም መጨመር ይጠበቅባታል፡፡ ፈራሚነቷ እነዚህንም ጭምር እንድታከብር ግዴታ ጥሎባታል፡፡

አዋጁ ሕግ አውጪውንና የዳኝነት ተቋማቱን የሚያግድ፣ የሚያፈርስ እንዲሁም በነፃነት መሥራታቸውን የሚያደናቅፍ መሆን የለበትም፡፡ ሕግ አውጪውን የሚያስፈርስ ምክንያት ቢፈጠር እንኳን በፍጥነት ምርጫ መደረግ አለበት፡፡ ይህንን በተመለከተ የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት በተወሰነ መልኩ ግር የሚል አቋም ተከትሏል፡፡ በአንቀጽ 93 መሠረት በማናቸውም መልኩ ሊታገዱ የማይችሉ ነገሮችን ሲዘረዝር የአገሪቱን መንግሥት ስያሜና ሦስት መብቶችን ይዟል፡፡ በመሆኑም ከመብት በተጨማሪ የመንግሥትን ስያሜ ማካተቱ ሊታገዱ የሚችሉት መብቶች ብቻ አለመሆናቸውን ያመላክታል፡፡ እንዲህ ከሆነ ደግሞ ሌሎች መዋቅሮችና ተቋማት ሊታገዱ ይችላሉ ማለት ነው፡፡ በእርግጥ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁን የሚያጸድቀውና የሚያራዝመው የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መሆኑን ስናይ ሊታገድ የማይችል ተቋም ነው ማለት ይቻላል፡፡ እዚህ ላይ ለማንሳት የፈለግኩት ዋናው ነጥብ የአስቸኳይ ጊዜ ሕግ በባሕርይው አስፈጻሚውን አካል ሉዓላዊና ከሕግ በላይ በማድረግ አንባገነንነትን ስለሚያበረታታ ሌሎች ተቋማት እንደማይታገዱ በግልጽ መቀመጥ አለበት፡፡ ግብፅ እ.ኤ.አ. ከ1958 እስከ 2012 ዓ.ም. ድረስ በአስቸኳይ ጊዜ ሕግ ነው የተመራችው፤ ፕሬዚዳንት ሳዳት ከመገደሉ በፊት ካሉት የተወሰኑ ጊዜያት በስተቀር፡፡ አልጀሪያ የ1991ን የምርጫ ውጤት ተከትሎ በታወጀው ሕግ ለበርካታ ዓመታት በወታደራዊ ሕግ ሥር ቆይታለች፡፡ እንዲህ ዓይነት አካሄዶችን ለመግታት ቁልፍ የዴሞክራሲ ተቋማት መታገድ እንደሌለባችው በሕገ መንግሥቱ ሊገለጽ ይገባው ነበር፡፡ መታገድ የማይችሉት በግልጽ ተዘርዝረው ከተቀመጡ ቀሪዎቹ ሊታገዱ መቻላቸውን ስለሚያመለክት፡፡

የፓሪሱ መለኪያ ትኩረት ካደረገባቸው ጉዳዮች አንዱ የዳኝነት ተቋሙ በአስቸኳይ ጊዜ የሚኖረው ሚና ነው፡፡ ሥልጣኑና ሚናው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁን ሕገ መንግሥታዊነት ማረጋገጥ፣ እየተወሰደ ያለው ዕርምጃ ከአዋጁ ጋር የሚጋጭ ወይንም የማይጋጭ መሆኑን መቆጣጠር እንዲሁም መታገድ የሌለባቸው መብቶች እንዳይጣሱ የመከታተል ተግባር አለው፡፡ በእኛ አገር ሁኔታ ሕገ መንግሥታዊነቱን የሚያረጋግጠው የፌዴሬሽን ምክር ቤት ነው፡፡ የመርማሪ ቦርዱ ደግሞ የሚወሰዱትን ዕርምጃዎች ሕጋዊነትና ተመጣጣኝነት ይከታተላል፡፡ ተጥሰው ሲገኙ ዕርምጃ እንዲወሰድና ለፍርድ እንዲቀርቡ ያደርጋል፡፡ ስለሆነም የፍርድ ቤቶች ሥልጣን ይህ አጣሪ ቦርድ እንዲቀርብ በሚያደርግለት ክስ ላይ የተመሠረተ ነው፡፡ የ1966ቱን አብዮት ተከትሎ ደርግ ሥራ ላይ ባዋለው ወታደራዊ ሕግ (Martial Law) ከመደበኛ ወደ ወታደራዊ ፍርድ ቤቶች የተላለፉ በርካታ ሥልጣኖች እንደነበሩ እናውቃለን፡፡ የነፃ የዳኝነት ተቋምን የሚያጠፋ ብሎም ለአስፈጻሚው አካል የሚወግን ፍርድ ቤት እንዳይኖር ለመከላከል እንዲረዳ አገሮች ለዳኝነት ተቋማቸው ጥበቃ ማድረግ እንዳለባቸው ይታመናል፡፡ በመሆኑም በደርግ ጊዜ እንደነበረው ከመከላከያ ሠራዊቱ ጉዳዮች ውጪም ያሉ ጉዳዮችን የሚዳኝ ወታደራዊ ፍርድ ቤቶች በአስቸኳይ ጊዜ ሰበብ እንዳይቋቋሙ ሕገ መንግሥታዊ ዋስትና መስጠት ያስፈልጋል፡፡

በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ አገር ስትመራ አሳሳቢ ከሆኑት ጉዳዮች ውስጥ አንዱ የእስረኞችን ሁኔታ ነው፡፡ ሕግ አስከባሪው ግለሰቦችን ያለ ፍርድ ቤት ትዕዛዝ ይይዛል፤ ሰውነትን ይፈትሻል፤ ንብረትን ይበረብራል፡፡ በ48 ሰዓትም ፍርድ ቤት ላይቀርብ ይችላል፡፡ ነገር ግን ጠበቃ የማማከርና ሕክምና የማግኘት መብትን የሚከለክል መሆን የለበትም፡፡ የተያዙ ሰዎችንም በተቻለ ፍጥነት የት እንደሚገኙ ጭምር ለቤተሰብ ማሳወቅ የመንግሥት ግዴታ ነው፡፡ በፓሪሱ መለኪያ መሠረት በማናቸውም ሁኔታ የተያዘ ሰው በ30 ቀናት ውስጥ ፍርድ ቤት መቅረብ እንዳለበት ያሳያል፡፡ አንዳንድ አገሮች በአምስት ቀናት ውስጥ መቅረብ እንዳለባቸው ደንግገዋል፡፡ አሁን ሥራ ላይ በዋለው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅም ትኩረት የሚያሻው ጉዳይ ውስጥ አንዱ የተያዙ ሰዎች ጠበቃ የማግኘት መብት ነው፡፡ በተለይ ለፖሊስ ቃላቸውን ከመስጠታቸው በፊት ጠበቃ ጋር እንዴት መመካከርና ማግኘት እንዳለባቸው የጠቅላይ ዓቃቤ ሕግ መሥሪያ ቤት ትልቅ ኃላፊነት ነው፡፡ ጠበቃ በራሱ መቅጠር ለማይችል ሰው ተከላካይ ጠበቃ የመመደብ ድርሻ የዚህ መሥሪያ ቤት በመሆኑ ነው፡፡

በአስቸኳይ ጊዜ የማይታገዱ መብቶች

ስለአስቸኳይ ጊዜ ሲነሳ መታወስ ያለበት የመብት ‘ገደብ’ ሳይሆን ‘እገዳ’ ነው፡፡ ‘ገደብ’ በማናቸውም ጊዜ ማንም ሰው በመብቱ ሲገለገል ማለፍ የሌለበት ወሰንን የሚያመለክት ነው፡፡ ለምሳሌ ማንም ሰው የፈለገውን ሐሳብ የመግለጽ መብት ቢኖረውም መሳደብ ወይንም ስም ማጥፋት ግን አይችልም፡፡ የመንቀሳቀስ መብት ቢኖረውም ያለ ፈቃድ ከሌላ ሰው ግቢ ውስጥ መግባት አይችልም፡፡ እንደዚህ ዓይነቶቹ ‘ገደብ’ ናቸው፡፡ እገዳ ሲባል ግን በአጠቃላይ ሐሳብን በነፃነት የመግለጽ፣ የመንቀሳቀስ ወዘተ. መብትን መከልከል ነው፡፡ ለተወሰኑ ቀናት በተወሰኑ ቦታዎች የሚገኙ ሰዎች ከቤታቸው ውጪ እንዳይንቀሳቀሱ ቢከለከሉ ይህ ‘እገዳ’ ነው፡፡

የአስቸኳይ ጊዜ ሕግ ዓላማ የተወሰኑ መብቶችን በማገድ መደበኛውን የሕግ ሥርዓት ማስፈን ነው፡፡ በመሆኑም በእንዲህ ዓይነት የቀውስ ወቅት ሰዎች እጅግ በርካታ መብቶቻቸውን እንዳይጠቀሙ ሊከለከሉ ይችላሉ፡፡ መርሁ የማይታገዱትን መብቶች በሕገ መንግሥት ማስቀመጥ ነው፡፡ ከዚያ የተፈጠረውን ቀውስ ለማስወገድ የሚጠቅሙ መብቶችን መርጦ መከልከል ነው፡፡ ቀውሱን ለማስወገድ ምንም ፋይዳ የማይሰጡ ክልከላዎች ተገቢነት የላቸውም፡፡ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 93 ላይ በተገለጸው መሠረት ፈጽሞ ሊታገዱ የማይችሉ የግለሰብ መብቶች ሁለት ናቸው፡፡ እነሱም ልዩነት ያለማድረግ ወይም የእኩልነትና ከኢ ሰብዓዊ አያያዝ የመጠበቅ መብቶች ናቸው፡፡ ይህ ማለት ግን የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ስለታወጀ ብቻ ከእነዚህ ውጪ ያሉ መብቶች ይታገዳሉ ማለት አይደለም፡፡

አንቀጽ 93(4)(ለ) ላይ እንደተገለጸው የሚኒስትሮች ምክር ቤት የተከሰተውን ችግር ለማስወገድ በሚያስፈልገው ደረጃ መጠን መብቶችን ሊያግድ እንደሚችል ነው የገለጸው፡፡ ለአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ምክንያት የሆነው የጎርፍ አደጋ ቢሆን ሰዎችን ያለ ፍርድ ትእዛዝ ማሰር ወይንም በ48 ሰዓት ፍርድ ቤት የመቅረብ፣ ሐሳብን በነፃነት የመግለጽ መብትን ማገድ ችግሩን ለማስወገድ የሚፈይደው ነገር ላይኖር ይችላል፡፡ እገዳ የሚጣልባቸው መብቶች በዝርዝር ተለይተው መታወቅና ችግሩን ለማስወገድ የሚረዱ ብቻ መሆን አለባቸው፡፡ ስለሆነም በሚታገዱት መብቶችና የተፈጠረውን ችግር በማስወገድ መካከል በሚኖረው መመጣጠን ላይ አጽንኦት መስጠት ተገቢ ነው፡፡ ምንም እንኳን ሕገ መንግሥቱ በጭራሽ የማይታገዱ መብቶችን ቢዘረዝርም፣ በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ደግሞ በግልጽ የታገዱና ያልታገዱትን ማሳወቅ ይገባል፡፡

በዓለም አቀፉ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ስምምነት መሠረት በሕይወት የመኖር መብት ሊታገድ አይችልም፡፡ ኢትዮጵያ የዚህ ስምምነት ፈራሚ ከመሆኗ በተጨማሪም ለአተረጓጎምም እንደ መሥፈርት ለመጠቀም በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 13(2) መሠረት ራሷ ላይ ግዴታ ጥላለች፡፡ ስለሆነም በዚህ ስምምነት ላይ የተገለጹትን የማይገደቡ መብቶችንም ጭምር ማክበር አለባት ማለት ነው፡፡

በሕይወት የመኖር መብት ላይ የሚኖረውን ገደብ በተመለከትም መለኪያው በወንጀል ሕጉ ላይ በተቀመጠው ‹‹ሕጋዊ መከላከል›› የሚለው መሆን ያለበት፡፡ የወንጀል ሕጉ አንቀጽ 78 እና 79 ላይ እንደተገለጸው ማንም ሰው የራሱን ወይንም የሌላ ሰውን ጥቅም ከጉዳት ለመከላከል ሲል በሌላ በምንም መንገድ ማስወገድ የማይችለው ድርጊት የሚፈጸምበት ከሆነ ከመጠን ያላለፈ የአጸፌታ ኃይል መጠቀም አልሞት ባይ ተጋዳይነት ስለሚሆን የተፈቀደ ነው፡፡ ከመጠን ያለፈ ከሆነ ግን ወንጀል ይሆናል፡፡ እዚህ ላይ ሕጋዊ መከላከል ማለት በግድ የራስን ሕይወት ወይንም ንብረት ብቻ የሚመለከት አይደለም፡፡ የሌላ ሰው መብትን ለመከላከል ሲባል የሚወሰደው ዕርምጃንም ይጨምራል፡፡ በመሆኑም የወንጀል መከላከል ሥራ ላይ የተሰማሩ የሕግ አስከባሪ አካላት የመጀመሪያ ተግባራቸው ምንም ዓይነት ኃይል ከመጠቀማቸው በፊት በሌላ መንገድ ወንጀሉን ለመቀልበስ የሚቻልበትን ሁኔታዎች መሟጠጥ አለባቸው፡፡ ቀጥሎ፣ የሚጠቀሙት የኃይል ዕርምጃ የወንጀል ድርጊቱን ለማስቆም የሚያስችል ብቻ ነው መሆን ያለበት፡፡ የወንጅሉ ድርጊት ተፈጽሞ ከሆነ ግን የኃይል ዕርምጃው ተጠርጣሪውን በቁጥጥር ሥር ለማዋል ከሚያስፈልገው መጠን ማለፍ የለበትም፡፡ ለምሳሌ ፋብሪካን ለማቃጠል የሚመጣን ሰው በኃይል ማስቆም የሚቻል ሲሆን፣ ቃጠሎው ተፈጽሞ ከሆነ ግን የሕግ አስከባሪ አካላት ተግባራቸው በቁጥጥር ሥር ማዋል ብቻ ነው፡፡ በመሆኑም የሕግ አስከባሪ አባላት በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁም ቢሆን የሰው ሕይወት ሲጠፋ መታየት ያለበት ከወንጀል ሕጉ አንፃር ነው፡፡

በአጠቃላይ የአስቸኳይ ጊዜ የሚታወጀው የአገርን ሕልውና ወይንም የተወሰኑ ሕዝቦችን ሕይወት የሚፈታተን አስገዳጅ ሁኔታ ሲከሰት ቢሆንም፣ የግለሰቦች መብት ደግሞ አላግባብ የሚጣስበትን ሁኔታ መቀነስ ተጠያቂነትን ማስፈን ትኩረት ሊሰጠው የሚገባ ጉዳይ ነው፡፡

አዘጋጁ፡- ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected]  ማግኘት ይቻላል፡፡

 

spot_img
- Advertisement -

ይመዝገቡ

spot_img

ተዛማጅ ጽሑፎች
ተዛማጅ

ሚዲያው በሕዝብ የህሊና ችሎት ከተዳኘ በቂ ነው!

መሰንበቻውን ድንገት ሳይታሰብ ያለ ማስጠንቀቂያ ጠቅላይ ሚኒስትር ዓብይ አህመድ...

የባህር በር ጉዳይ

በታምሩ ወንድም አገኘሁ ድሮ ድሮ ገና ልጅ ሆኜ ፊደል እንደቆጠርኩ...

አገሩ ፖለቲካዊ ስክነትና መደማማጥ ያስፈልገዋል

በንጉሥ ወዳጀነው    ኢትዮጵያ የሁላችንም የጋራ ቤት ነች፡፡ ‹‹ጥያቄዬ ተመለሰልኝ››፣...

የመንግሥት የሰብዓዊ መብት ተቋም ለምን የመንግሥት ሚዲያን ማስተማር አቃተው

በገነት ዓለሙ የአገራችን የ2016 የበጀት ዓመት መሰናበቻና የአዲሱ የ2017 በጀት...