Thursday, February 9, 2023
- Advertisement -
- Advertisement -
- Advertisement -

ፌርማታ ፅሁፎች

በ103 እና 91 ዓመታቸው ጎጆ የወጡት እንግሊዛውያን

ትኩስ ፅሁፎች

አዲስ ዓመት ሲመጣ ዘመን ተሞሸረ ዓመት ተቀመረ ይባላል፡፡ ወጣቶችም ትዳር ሲመሠርቱ ሲሞሸሩ አዲስ ዘመናቸው ይሆንና ጎጆ ወጡ ይባላል፡፡ ባለፈው ሳምንት መገባደጃ ከወደ እንግሊዝ የተሠራጨው የሲኤንኤን ዜና እንደሚያመለክተው ጎጆ የወጡት ወጣቶች ወይም ጎልማሶች አይደሉም፡፡ ለ27 ዓመታት በጓደኝነት የዘለቁት የ103 ዓመቱ ጆርጅ ኪርቢ እና የ91 ዓመቷ ዶሪን ለኪ ቅዳሜ ሰኔ 8 ቀን 2007 ዓ.ም. በእንግሊዝ ኢስትቦርን ከተማ ጋብቻቸውን ወዳጅ ዘመዶቻቸው በተገኙበት ፈጽመዋል፡፡ የሁለቱ ሙሽሮች ዕድሜ ድምር 194 ዓመት ሲሆን የጥንዶች ሪከርድ መሆኑን ጊነስ ወርልድ ሪከርድ ገልጿል፡፡

*****************

ፍቅር ደህና ሰንብት

መፍትሔ ከጠፋ፤ እንለያይ ሳሚኝ፤

እኔስ አበቃሁኝ፤ ከንግዲህስ ወዲያ የምሰጥሽ የለኝ፤

በሙለ ልቦና ተደስቻለሁኝ በመለያየቴ፤

እንደዚህ በጥራት ነፃ በመውጣቴ፤

እጅ እንጨባበጥ፤ ቃል ኪዳናችንም ይሰረዝልን፤

ምናልባት ወደፊት ከተገናኘን፤

እንዳይታይብን በግንባራችን

አንዲትም ጠብታ ከቀድሞው ፍቅራችን ምንም ስላልቀረን።

ወደ ማብቃት ሲደርስ የፍቅሩ ሲቃ፤

ስሜት ድዳ ሆኖ እየዛለ ሲሄድ ትርታው ሲያበቃ፤

ቃሬዛው አጠገብ ተንበርክካ ዕምነት፤

ዓይኖቹን ከደነች ቅን የዋህነት፤

አሁንም ከፈለግሽ ተስፋ ስለሌለው ሁሉም ሲከዳው፤

ይቀናሽ ይሆናል፤ ከሞት ወደ ሕይወት ልታስመልሺው።

***********ተፈጸመ***********

ከማይክል ድሬይተን (1563 -1631)

ስድ ትርጉም በከበደ ዳግማዊ

 

*****************

ከሥነ ፈለክ ጓዳ

በታሪክ ዘመናት ሁሉ ሰዎች በፀሐይ፣ በጨረቃ እና በከዋክብት ላይ ያደረጉት ጥናት በአድናቆት እንዲደመሙ አድርጓቸዋል። የሰው ልጅ የእነዚህን የጠፈር አካላት አቀማመጥና እንቅስቃሴ በማጥናት ቀናትን፣ ወራትንና ዓመታትን መቁጠር ችሏል።

ምሽት ላይ የሚታዩትን የሰማይ አካላት ያጠኑ ከነበሩ ምሁራን መካከል አረቦች ይገኙበታል። በመካከለኛው ምሥራቅ ሳይንሳዊ እውቀት ማበብ የጀመረው በዘጠነኛው መቶ ዘመን ዓ.ም. ሲሆን በዚያ ወቅት የነበሩት አረብኛ ተናጋሪ የሥነ ፈለክ ምሁራን በዚህ መስክ እንደ ሊቃውንት ይቆጠሩ ነበር።

በሰባተኛውና በስምንተኛው መቶ ዘመን ዓ.ም. እስልምና ከአረብ ምድር ተነስቶ በስተምዕራብ እስከ ሰሜን አፍሪካና ስፔን፣ በስተምሥራቅ ደግሞ እስከ አፍጋኒስታን ድረስ ተስፋፋ። ፋርሳውያንና ግሪኮች በባቢሎናውያንና በግብፃውያን ሳይንሳዊ ምርምሮች ላይ ተመሥርተው የደረሱባቸውን ግኝቶች በጣም ሰፊ በሆነው የአረቦች ክልል ውስጥ የሚኖሩት ምሁራን ተጠቅመውባቸዋል።

ከዚያም በዘጠነኛው መቶ ዘመን፣ የግሪካዊውን የሥነ ፈለክ ምሁር የቶለሚን ሥራዎች ጨምሮ ትልቅ ጠቀሜታ ያላቸው ሳይንሳዊ ጽሑፎች ወደ አረብኛ ተተረጎሙ። ከአፍጋኒስታን አንስቶ እስከ አትላንቲክ ውቅያኖስ ያሉትን አካባቢዎች ይገዙ የነበሩት አባሲዶች፣ ሳንስክሪት በተባለው ጥንታዊ የሕንድ ቋንቋ የተዘጋጁና በሒሳብ፣ በሥነ ፈለክ እንዲሁም በሌሎች የሳይንስ ዘርፎች በርካታ መረጃዎችን የያዙ ጽሑፎችን ከሕንድ ማግኘት ችለው ነበር።

በእስልምና እምነት ለሥነ ፈለክ እውቀት ከፍተኛ ቦታ ይሰጥ ነበር። ለምን? አንደኛው ምክንያት ከአምልኳቸው ጋር የተያያዘ ነው። ሙስሊሞች በሚሰግዱበት ወቅት ፊታቸውን መካ ወዳለበት አቅጣጫ ማዞር እንዳለባቸው ያምናሉ፤ የሥነ ፈለክ ምሁራን ደግሞ ከየትኛውም ቦታ የመካን አቅጣጫ ማወቅ ይችላሉ። በ13ኛው መቶ ዘመን አንዳንድ መስጊዶች፣ ምዕመናኑ የሚሰግዱበትን ትክክለኛ ሰዓት የሚነግራቸው የሥነ ፈለክ ምሁር ወይም ሙዋቂት ይቀጥሩ ነበር። በተጨማሪም የሥነ ፈለክ ተመራማሪዎች ያላቸውን መረጃ መሠረት በማድረግ በረመዳን ወር እንደሚከናወነው ጾም ያሉ ሃይማኖታዊ በዓሎችና ሥነ ሥርዓቶች የሚውሉበትን ቀን ማወቅ ችለው ነበር። ከዚህም ሌላ የመካ ተጓዦች፣ መካ ምን ያህል ርቆ እንደሚገኝ ለማወቅና የተሻለውን መንገድ ለመምረጥ እንዲችሉ የሥነ ፈለክ ተመራማሪዎችን ያማክሩ ነበር።

በዘጠነኛው መቶ ዘመን መጀመሪያ አካባቢ በባግዳድ፣ ማንኛውም ምሑር ሥነ ፈለክን እንዲያጠና ይደረግ ነበር። ከሊፋ አል ማሙን መጀመሪያ በባግዳድ ከዚያም በደማስቆ አቅራቢያ የጠፈር ምርምር ጣቢያ አቋቁሞ ነበር። የጂኦግራፊና የሒሳብ ሊቃውንትን ያካተተው የአል ማሙን ምሁራን ከፋርስ፣ ከሕንድና ከግሪክ የተገኙ የሥነ ፈለክ ትውፊቶችን ይመረምሩ፣ ያነጻጽሩና በመካከላቸው ያለውን ልዩነት ለማስታረቅ ይሞክሩ ነበር። በተጨማሪም በሌሎች በርካታ የመካከለኛው ምሥራቅ ከተሞች የጠፈር ምርምር ጣቢያዎች ተገንብተዋል።

በእነዚህ የምርምር ማዕከላት ይሠሩ የነበሩ ምሁራን ከኖሩበት ዘመን አንጻር አስደናቂ የሆነ ውጤት አግኝተዋል። ለምሳሌ በ1031 አቡ ሬሃን አል ቢሩኒ፣ ፕላኔቶች ፀሐይን የሚዞሩበት ምሕዋር ክብ ሳይሆን እንደ እንቁላል ሾጠጥ ያለ ሊሆን እንደሚችል ጠቁሟል።

(ጄደብሊው ዶትኦርግ)

****************

ለይቅርታ የጠነከረ ልብ

      ለሥነ ጽሑፍ ሥራዋ ያለውን አድናቆት ሊገልጽላት፣ እንግሊዛዊ ባለ ቅኔና ጸሐፌ ተውኔት ሮበርት ብራውኒንንግ እ.ኤ.አ ጥር 10 ቀን 1845 ዓ.ም. ለባለ ቅኔዋ ኤሊዛቤት ባሬት ደብዳቤ ይጽፍላታል፡፡ የጀርባ ሕመም ለከፊል አካል ጉዳተኛነት የዳረጋት ኤሊዛቤት ባሬት በዚህ ጊዜ የ39 ዓመት ያላገባች ሴት ነበረች፡፡ እንዲህ የተጀመረው የደብዳቤ ልውውጥ አድጎ ከ19ነኛ ክፍለ ዘመን ታላላቅ የፍቅር ታሪኮች አንዱ ለመሆን ይበቃል፡፡

ሴት ልጃቸው በትዳር ተጣምራ ማየት አብዛኞቹን ወላጆች የሚያስደስት ቢሆንም፣ ኤሊዛቤት ግን ለዚህ አልታደለችም፡፡ ከእናቷ እልፈት በኋላ፣ አባቷ የቅርቡ ሰው፣ ምስጢረኛውና መመኪያው ስላደረጋት ተቃወመው፡፡ የሮበርት ብራውኒንግ ቤተሰብም ቢሆን በኤሊዛቤት አስተማማኝ ያልሆነ ጤንነት ላይ ጥርጣሬ አድሮባቸው ነበር፡፡ ከብዙ ደብዳቤዎች ልውውጥ በኋላ ጥንዶቹ መስከረም 12 ቀን 1846 ዓ.ም. በምስጢር ተጋቡ፡፡

      አንድ ወንድ ልጅም ወልደው የጋብቻቸውን ፍሬአማነት ቢያስመሰክሩም፣ ኤሊዛቤትና አባቷ ግን በጭራሽ አልታረቁም፡፡ ከሠርጋቸው በኋላ ጥንዶቹ ወደ ኢጣሊያ ተጉዘው ቀሪ ዘመናቸውን በዚያ መኖር ጀመሩ፡፡

       አባቷ ልጅነቷን ቢክዳትም ኤሊዛቤት ግን ከአባቷ ጋር ያላት ሕብረት እንዳይቋረጥ፣ ተስፋ ሳትቆርጥ በየሳምነቱ ደብዳቤ ብትጽፍለትም፣ አንድም ምላሽ አላገኘችም፡፡ ከ10 ዓመታት በኋላ በፖስታ አድራሻዋ አንድ ትልቅ ሳጥን መጣላት፤ በውስጡ ያገኘችው አንዳቸውም ሳይከፈቱ ለአባቷ የላከቻቸውን ደብዳቤዎች ነበር፡፡ ዛሬ እነዚህ ደብዳቤዎቿ በእንግሊዝኛ ሥነ ጽሑፍ ውስጥ ዘመን አይሽሬ ተብለው እጅግ በጣም ከሚወደዱት ውስጥ የሚመደቡ ናቸው፡፡ ወላጅ አባቷ ጥቂቱን እንኳ አንብቦት ቢሆን ከኤሊዛቤት ጋር የነበራቸው ሕብረት ሊታደስ ይቻል ነበር፡፡

      ከ15 ደስታማ የትዳር ዓመታት በኋላ ሰኔ 29 ቀን 1861 ዓ.ም. ኤሊዛቤት በሮበርት እቅፍ ውስጥ ለመጨረሻ አንቀላፋች፡፡

  • ኃይል ከበደ ‹‹ምስካይ›› (2004)

*******

የዝሆን ኩምቢ

አንድ መቶ አርባ ኪሎ ግራም የሚያህል ክብደት ያለው የዝሆን ኩምቢ “ፕላኔታችን ላይ ካሉ መሣሪያዎች ሁሉ በሁለገብነቱና በጠቃሚነቱ ተወዳዳሪ” እንደሌለው ተደርጎ ተገልጿል። ብዙ ጥቅሞች ያሉት ይህ የሰውነት ክፍል እንደ አፍንጫ፣ እንደ ክንድ ወይም እንደ እጅ የሚያገለግል ከመሆኑም ሌላ ውኃ ለመምጠጥም ያስችላል። ዝሆን በኩምቢው መተንፈስ፣ ማሽተት፣ ውኃ መጠጣት እንዲሁም ነገሮችን ማንሳት አልፎ ተርፎም ጆሮ የሚያደነቁር ድምፅ ማውጣት ይችላል!

አገልግሎቱ ግን በዚህ ብቻ አያበቃም። የዝሆን ኩምቢ ወደ የትኛውም አቅጣጫ ለመንቀሳቀስ እንዲችል የሚረዱ 40,000 ያህል የጡንቻ ሕብረ ሕዋሳት አሉት። በመሆኑም ዝሆን የኩምቢውን ጫፍ በመጠቀም ትንሽ ሳንቲም እንኳ ማንሳት ይችላል። እንዲሁም በኩምቢው ተጠቅሞ እስከ 270 ኪሎ ግራም የሚመዝን ክብደት ይሸከማል!

ተመራማሪዎች የዝሆን ኩምቢን ቅርጽና የመተጣጠፍ ችሎታ በመቅዳት ለቤት ውስጥም ሆነ ለኢንዱስትሪ አገልግሎት የሚውሉ የተራቀቁ ሮቦቶች ለመሥራት ያስባሉ። ቀደም ሲል የተጠቀሰው ድርጅት ተወካይ እንዲህ ብለዋል፦ “ከተለመደው ሮቦት ጋር ሲወዳደር ሙሉ በሙሉ አዲስ የሆነና ሰዎች አደጋ ሳይደርስባቸው በማሽን ጥሩ አድርገው መጠቀም እንዲችሉ የሚያደርግ የመጀመሪያውን መሣሪያ ፈልስፈናል።”

*******

ተረት

በሥነጽሑፍ ዓለም ተረትና ምሳሌ ሰፊ ነጻነትን ይሰጣል፡፡ እንስሳትና እፅዋት ሰማይና ምድር፣ ባሕርና ተራራ፣ ከዋክብትና ጨረቃ የሰውን ልጅ ባሕርይ ወክለው አንደበት አውጥተው ይናገራሉ፣ ነፍስ ዘርተው ይኖራሉ፤ ያዝናሉ፣ ይስቃሉ፣ ይታመማሉ፣ ይሞታሉ፡፡ እኛም ከነርሱ ጋር አብረን ስቀን አብረን እናለቅሳለን፡፡ አብረን ታመን አብረን እንሞታለን፡፡ በተረት ዓለም ሞትን ድል አድርጎ ለመነሣት ነቢይ መሆንን አይጠይቅም፡፡

ተረት የሰው ልጅ የራሱን ምስል ባንክሮ ሲያስተውልባቸው ከኖረው መስታወቶች ሁሉ ውቡና ጥንታዊው መስታወት ነው፡፡

ከጥንታውያን ግሪኮች ዘመን ኢትዮጵያዊ መነሻ እንደነበረው ከሚወሳለት ከኤሶፕና ከሆመር ጀምሮ፣ ምልባትም ከዚያን ዘመንም አስቀድሞ በምሥራቃውያኑ መንፈሳዊ ምሳሌዎች የተነገሩ ምናባዊ ተረቶች ዛሬ ድረስ ጥልቅ ትርጉም ይሰጣሉ፡፡

 ከዚህ እውነት የምናየው ተረቶች የሰውን ልጅ ዘመን የማይሽራቸው ስረ ነገሮች በቀላል ምስል ሥሎ የማስቀመጥ ታላቅ ኃይል እንዳላቸው ነው፡፡ ለምሳሌ ያህል በጥንታውያን ግሪኮች የተነገረው የኤዲፐስ ንጉሥ ታሪክ ዛሬ ድረስ ለሲግመንድ ፍሮይድ ዘመናዊ የሥነ ልቡና ሳይንስ መሠረት የሆኑ ረቂቅ እውነቶች መነሻ ሆኖ እናገኘዋለን፡፡ ከመነሻችን የሚያወጣን ባይሆን ተረት በአጫዋችነቱና በቀላልነቱ ውስጥ ሸሽጎ የያዘውን ውበትና ጥልቀት የሚመሰክሩ ብዙ ብዙ ምሳሌዎችን ማንሣት በተቻለ ነበር፡፡

  • ሚካኤል ሽፈራው ‹‹የወፍ ማሥፈራሪያ›› (1985)

 

 

- Advertisement -
- Advertisement -

ተጨማሪ ለማንበብ

በብዛት የተነበቡ ፅሁፎች