Saturday, November 26, 2022
ሌሎች ዓምዶች
    - Advertisement -
    - Advertisement -
    - Advertisement -

    ፌርማታ ፅሁፎች

    ነሐሴና ቡሔ

    ትኩስ ፅሁፎች

     የክረምት ንጉሥ ሐምሌ ከሆነ ንግሥቲቷ ነሐሴ መሆንዋ የግድ ነው:: ነሐሴ የተስፋ ምልክት፣ የምሥራች ዋዜማ፣ የብርሃን ተምሳሌት ናት፤ እሸት አዝላ፣ አበባ ታቅፋ፣ ብቅ ስለምትል ለገበሬው የተስፋ ምልክቱ ናት:: አተሩ ሲያብብ፣ ገብሱ ሲያዘረዝር፣ ገበሬው መጪውን ብሩህ ጊዜ በዓይነ ኅሊናው አሻግሮ እያየ ልቡ በተስፋ ይሞላል፣ ሳይበላ ይጠግባል:: ፀሐይ፣ ጨረቃና ከዋክብት በገላጣው ደመና እያሾለኩ ብርሃናቸውን ወደ መሬት መላክ የሚጀምሩበት ጊዜ በመሆኑ ከሌሎች ወራት ይልቅ ነሐሴን የብርሃን ተምሳሌት፣ የተፈጥሮ ውበት እመቤት ያደርጋታል:: ሐምሌ በዝናብና ጐርፍ እንደሚታወቅ ሁሉ ነሐሴ ደግሞ በቡሔዋ ትለያለች:: የቡሔ በዓል አከባበር በመጠኑም ቢሆን ከቦታ ቦታ ይለያያል:: ለምሳሌ በትግራይ ልጆች የቡሔ ጨዋታ የሚጫወቱት በደብረ ታቦር ዋዜማ (ነሐሴ 12 ቀን ማታ) ላይ ነው:: ከዶግ እንጨት የተሠሩ ችቦአቸውን አቀጣጥለው ከየቤታቸው በመውጣት አንድ ቦታ ላይ ከተሰባሰቡ በኋላ በየቤቱ እየዞሩ ሲጨፍሩ ያነጉታል:: በዕለቱ የሚሰጣቸው ኅብስትም (ዳቦ) ሆነ ሌላ ዓይነት ስጦታ ግን የለም:: በአንጻሩ በደብረ ታቦር ዋዜማ ልጆች በየቤቱ እየዞሩ ሲጨፍሩ እናቶች ለቅዱስ ዮሐንስ፣ ለመስቀል፣ ለሩፋኤል፣ ጋን ጠላና አነባበሮ፣ ይህን ያህል አምባሻ፣ እርጎና እንጀራ ወዘተ … ይሰጣችኋል እያሉ ይሸኙዋቸዋል:: አልፎ አልፎ ለመስጠት የማይፈልጉ እናቶች ሲያጋጥሙ ግን ‹አልሰጥም› በማለት ፈንታ ‹ለጥር ማርያም› ብለው ይቀጥሩዋቸዋል:: ልጆቹም በዕለቱ መርቀውና ጨፍረው ወዳላዳረሱት ቤት ያመራሉ:: በሌላ ጊዜ በቀጠሮአቸው ዳግም መጥተው ጨፍረውና ተጫውተው የተሰጣቸውን በልተውና ጠጥተው የተረፋቸውን ቋጥረው ዓመት ዓመት ይድገመን ብለው ይሄዳሉ:: ልጆች ከየቤቱ ከሚሰጣቸው አምባሻም ሆነ አነባበሮ (በትግራይ ሃንዛ ይባላል) ሲነጋ በሚከፋፈሉበት ወቅት ይህ የእገሊት ነው፤ ይኼኛው የእነ እገሌ ነው እያሉ አቃቂር ስለሚያወጡበት አንዳንዴም ስለሚዘፍኑበት እናቶች ለቡሔ ልጆች አምባሻም ሆነ አነባበሮ የሚጋግሩት ተጠንቅቀውና ተጠበው ነው:: እንደ ወሎ በመሳሰሉት አካባቢዎች ደግሞ ልጆች ቡሔ የሚጨፍሩት በዕለቱ ቀን ላይ ነው:: ዳቦ የሚሰጣቸውም የዚያኑ ዕለት ነው::

     ልጆች ሲጨፍሩ፡- ቡሄና ቡሄ በሉ

    ቡሄ በሉ ልጆች ሁሉ

     አጨብጭቡ ዝም አትበሉ፣

     አንዱን አምጪው

    አታማርጪው

    ወደ ጓዳ አታሩጭው፣

    አንዱን አምጭው ያንን መላጣ

     ቅቤ ቀቢው እንዳይነጣ፣

     ደስ አለኝ ደሴ

     ዳቦ ደንደሴ፤›› እያሉ ይዘፍናሉ:: በብዙ አካባቢዎች ልጆች ከየሠፈሩ ያሰባሰቡትን ዳቦ በኅብረት ሆነው ከበሉ በኋላ በሠፈር፣ በሠፈር እየተቧደኑ በጅራፍ ይጋረፋሉ:: የዚህ ዓይነቱ ባህል በደቡብ ትግራይም የተለመደ ነበር:: በሌላ በኩል በደቡብ ጐንደር በቡሔ ሰሞን ፀጉሩን የሚላጭ ልጅ ካለ ፀጉሩን የሚታጠበው በውሃ ሳይሆን በአጓት ነው:: ምክንያቱም ‹በውሃ ታጥቦ ከተላጨ መላጣ ሆኖ ይቀራል› ተብሎ ስለሚታመን ነው::

     የደቡብ ጐንደር ልጆች በቡሔ፡-

    “ቡሔ መጣ ያ መላጣ

    ቅቤ ቀቡት እንዳይነጣ፣” የሚሉት ለዚህ ሳይሆን ይቀራል? ከቡሔ ጋር በተያያዘ በተለያዩ አካባቢዎች የሚነገር፡- “ቡሔ ካለፈ የለም ክረምት ዶሮ ከጮኸ የለም ሌሊት” የሚል አባባል አለ:: ክረምቱ እየቀለለ ስለሚሄድ፣ ፀሐይ ስለምትገለጥ ነው:: በትክክለኛው የጊዜ ቀመር (ስሌት) ከሔድን ግን ክረምት የሚያበቃው መስከረም 25 ላይ ነው:: ዶሮ ከጮኸ በኋላም ቢሆን ሌሊት አለ:: ከነአባባሉ፡-

     “ቡሔ ካለፈ አለ ክረምት

    እነ እኝኝ ብላ እነቋግሚት፣

    ዶሮም ከጮኸ አለ ሌሊት

     እነቁርቁሪት እነ ድንግዝግዚት፤” እንዲል:: በሌላ በኩል በሐምሌ ዝናብ ስትዋልል የከረመችው መሬት ከደብረ ታቦር (ቡሔ) በኋላ ትጸናለች (ትረጋለች) ነው የሚባለው:: በመሆኑም ከቡሔ በኋላ ኃይለኛ ጎርፍና የመሬት መንሸራተት አይኖርም እየተባለ ይታመንበታል::

    • ካሕሣይ ገ/እግዚአብሔር “ኅብረ ብዕር” (1998)

    ***************

    ኤሊ የድንጋይ ቆዳ እንዴት ለበሰች?

    • የኮንሶ ቶራ (ተረት)

    በዱሮ ዘመን እግዚአብሔር ከሰዎችና እንሰሳት ጋር አብሯቸው በምድር ላይ ይኖር ነበር፡፡ አብረው እየኖሩ ሳለ እንስሳቱን ተራ በተራ እየጠራ ‹‹የሰው ልጅ ይሞታል፡፡ ከሞተ በኋላ ደግሞ ይነሳል፡፡ ጨረቃ ደግሞ ዳግም ላትነሳ ትሞታለች›› ብሎ ይነግራቸዋል፡፡ ከዚያም እንቁራሪትን ለብቻ ይጠራትና ይህንኑ መልዕክት ለሰው እንድታደርስ ይልካታል፡፡ እንቁራሪትም የተላከችውን መልዕክት ልታደርስ ወደ ሰው ሄዳ እግዚአብሔር የነገራትን ሳይሆን በተቃራኒው ‹‹የሰው ልጅ ይሞታል፡፡ አንዴ ከሞተ እንደገና አይነሳም፡፡ ጨረቃም ትሞታለች፡፡ ነገር ግን ተመልሳ ትነሳለች፤›› ስትል ትናገራለች፡፡ መልዕክቱን አዛብታ ከተናገረች በኋላ የትም ስትዞር ውላ ወደ ቤቷ ስትመለስ እግዚአብሔር ያገኛትና መልዕክቱን ስለማድረስዋ ይጠይቃታል፡፡

    እንቁራሪትም ፈጠን ብላ ‹‹አዎ ነግሬአለሁ›› ስትል መለሰችለት፡፡

    ‹‹ምን ብለሽ ተናገርሽ›› ብሎ ጠየቃት፡፡

    ‹‹የሰው ልጅ ይሞታል፡፡ አንዴ ከሞተ ተመልሶ አይነሳም፡፡ ጨረቃም ትሞታለች፡፡ ነገር ግን ተመልሳ ትነሳለች ብዬ ነገርኩ›› አለችው፡፡

    በዚህ ጊዜ እግዚአብሔር ‹‹እኔ የነገርኩሽን ትተሽ ለምን ይህን ተናገርሽ?›› ብሎ በጣም ተበሳጨባትና ተቆጣት፡፡ እንቁራሪት ደግሞ በእግዚአብሔር ቁጣ ደንግጣ ‹‹ይቅርታ ተሳስቼ ከሆነ እንደገና ሄጄ ትክክለኛውን መልዕክት ላድርስ›› አለችው፡፡

    እግዚአብሔር ግን ሆን ብላ ያደረገችው እንደሆነ ስለተረዳ በንዴት ‹‹ሁለተኛ ዓይንሽን ላይ አልፈልግም›› ብሎ መልኳ አስቀያሚ እንዲሆን ረገማት፡፡ እርግማኑም ወዲያው ደርሶ አጭርና አስቀያሚ ፍጡር ሆነች፡፡

    ትንሽ እንደቆየ ደግሞ ኤሊን ያገኛትና መልዕክቱን እንድታደርስ ይልካታል፡፡ ኤሊም የተላከችውን መልዕክት በትክክል አድርሳ ተመለሰች፡፡ በዚያን ዘመን ኤሊ ስስ ቆዳ እንጂ ድንጋይ የለበሰች አልነበረችም፡፡ እግዚአብሔር ግን በታዘዘችው መሠረት መልዕክቱን በትክክል አድርሳ በመመለስዋ ደስ ብሎት እራሷን ከአደጋ እንድትከላከልበት የድንጋይ ቆዳ አለበሳት፡፡ ኤሊም አሁን የያዘችውን ቅርጽ የያዘችው በዚህ ምክንያት ነው፡፡ ከዚያም በምድር ላይ አልኖርም ብሎ ወደ ሰማይ እርቆ በመሄድ እዚያው መኖር ጀመረ፡፡

    • አበበ ኃይሉ ‹‹የኮንሶ ሀላባና ጋሞ ብሔረሰቦች ዝርው ቃላዊ ቱፊቶች ይዘት፣ እሴቶችና ማኅበራዊ ፋይዳዎች›› (2007)

    *************

    አምሮት!!

    የተከፈተ አፍ – በበዛበት አገር
    ከሰው ሁል ጭንቅላት – ክፍነት ሲጋገር
    ይህን ላለማየት
    መልሶ ልጅ መሆን – ቢቻል ደግ ነበር፤

    ልጅነት
    በኮልታፋ ልሳን – በርብትብት አንደበት – ቁልጭልጭ እያሉ
    አይደለም ጎሳንና – ዕድሜ እንኳ ሳይለዩ – አንዳች ሳያዳሉ
    ሲደሰቱ መሳቅ
    እስካኖስ መፍለቅለቅ
    ሲያኮርፉ መናጠል
    ወይ ለንቦጭን መጣል
    ያለምንም ሥጋት – ሳይሉ ምን ይመጣል . . .

    ሲተኙ መተኛት
    ያልምንም ኃፍረት – ያለምንም ሥጋት
    ሲሹ ማንኮራፋት – ሲፈሱም ያው መፍሳት
    ሲያቅሩም ያው ማቃር – ሲያገሱም ያው ማግሳት
    ያገኙትን መያዝ – የወደቀን ማንሳት
    ሲርቁ አለመራቅ – ሲተው አለመርሳት…

    አሁን በዚህ ሰዓት – አሁን በዚህ ቅፅበት – ልጅ መሆን አማረኝ
    ማደጌ ላይ ያለ – ‹‹አለማደግ›› ገዝፎ – ከሚውል ሲወግረኝ፤
    ወደ ድሮ መንጎድ – ልጅ መሆን ናፈቀኝ
    ጉልምስናዬ ጋር – ‹‹ልጅ ሐሳብ›› ተጣብቶ – ያድራል ሲያሳቅቀኝ፤

    ያምራል ብዙ ነገር – አዎ ይናፍቃል
    ከታደገ ወዲያ
    ለሰው እኖር ሲባል
    ከሰው እኖር ሲባል
    ከዕድሜ ጋር አብሮ – ስንት አምሮት ያመልጣል – ስንት ምኞት ያልቃል
    እንደ ልብ መናገር – እንኳንስ ቂጥ መጣል – መፍሳት ያሳቅቃል !!

    በደመቀ ከበደ – መሀል ሸገር

    - Advertisement -
    - Advertisement -

    ተጨማሪ ለማንበብ

    በብዛት የተነበቡ ፅሁፎች