Saturday, December 3, 2022
ሌሎች ዓምዶች

    የመንግሥት የግብር ዓይን የማይመለከተው ዘርፍ

    - Advertisement -spot_img

    በብዛት የተነበቡ

    ‹‹ያልተረጋገጠ ወሬ እየነዛችሁ የስግብግብ ነጋዴ ሲሳይ አታድርጉን፡፡ እኛ የባሰ አታምጣ እያልን ነው፡፡››፣ ‹‹ምን አደረግንህ ገና ያልታወሰነ ጉዳይን በገጽህ ላይ ለጥፈህ ሰውን ሁሉ የሆነ ያህል ሆዱን አባባኸው፡፡ ይህ ጉዳይ በሠራተኛው ኅብረተሰብ በኩል በጉጉት የሚጠበቅ መሆኑን ሳታውቅ የምትቀር አይመስለኝም፡፡ እንዲህ ያለን ጉዳይ አለወቅቱ ወይም በመንግሥት ውሳኔ ሳያገኝ ለማሳወቅ መቸኮል መልካም አይመስለኝም፡፡››

    ከላይ የተጠቀሱት ሁለት አስተያየቶች በወዲያኛው ሳምንት ዓርብ መስከረም 28 ቀን 2008 ዓ.ም. በፌስቡክ ማኅበራዊ ድረ ገጽ ላይ የተለጠፉ ናቸው፡፡ ምክንያቱ ደግሞ በዚሁ ድረ ገጽ ላይ የሥራ ግብር ምጣኔ ማሻሻያ ሊደረግ መሆኑን የሚያበስር ዜና በአንድ የድረ ገጹ ተጠቃሚ የተሰራጨ ሲሆን፣ የገቢ ግብር ማሻሻያው እስከ 600 ብር ድረስ ያለ በቅጥር የሚገኝ ደመወዝ ከግብር ነፃ መሆኑን ይገልጻል፡፡ ከ601 ብር እስከ 2,000 ብር ደግሞ 10 በመቶ ብቻ ግብር እንደሚከፈልበት፣ እንዲሁም 35 በመቶ የታክስ ጣሪያ የሚያርፍበት አምስት ሺሕ ብር የቅጥር ገቢ ከ20 ሺሕ ብር በላይ እንደሚሆን ያስረዳል፡፡  

    ይህንን ተከትሎ በርካታ የፌስቡክ ገጹ ተከታታዮች ደስታቸውን ሲገልጹ፣ በዚያው ልክ ደግሞ በተዓማኒነቱ ምክንያት ውዥንብር ውስጥ የገቡት፣ አለማመናቸውን በመጥቀስ የዜናውን እርግጠኝነት ጠይቀዋል፡፡

    በዚሁ ማኅበራዊ ድረ ገጽ ውስጥ አባል የሆነው የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን በወቅቱ እየተዛመተ ለነበረው የቅጥር ገቢ ግብር ምጣኔ ሊቀንስ ነው የሚል ወሬ ፈጣን ምላሽ በመስጠት፣ ሊፈጥር የሚችለውን የይሆናል ግምት (Expectation) ለመስበር ጥሯል፡፡

    በማኅበራዊ ድረ ገፆች እየተሠራጨ ያለው የገቢ ግብር ምጣኔ ቅናሽ ሊደረግ ነው የሚለው ወሬ መሠረት የሌለው ነው ተብሏል፡፡ በእርግጥ ባለሥልጣኑ ከሌሎች ከሚመለከታቸው አካላት ጋር በመሆን የገቢ ግብር አዋጅ ማሻሻያ እያደረገ ቢሆንም፣ ገና በጥናት ደረጃ የሚገኝ መሆኑን ገልጿል፡፡

    ‹‹በማኅበራዊ ድረ ገጾች የወጡት የግብር ምጣኔን የሚገልጹ አኃዞች በረቂቅ ደረጃ በተዘጋጀው ሰነድ ላይ እንኳን ያልተገለጸ ነው፤›› በማለት አስተባብሏል፡፡ የሆነ ሆኖ በወቅቱ የተናፈሰው ወሬ በቅጥር ገቢ የሚያገኘው ማኅበረሰብ በግብር ጫና ስቃይ ውስጥ መሆኑን የሚያሳይ ምልክት ነው በማለት ባለሙያዎች ይናገራሉ፡፡

    የግብር ጫና እውነት ወይስ?

    የግብር ሕጐች እንደ መንግሥታት የፖለቲካ ርዕዮተ ዓለም ይለዋወጣሉ፡፡ በንጉሡ ጊዜ የነበረው የታክስ ሥርዓት ከወቅቱ የፖለቲካ አስተሳሰብ ጋር የተጣጣመ እንደነበር ጥናቶች ያመለክታሉ፡፡ በደርግ የአገዛዝ ዘመን የነበረው የታክስ ሥርዓትም ከፖለቲካ ርዕዮተ ዓለሙ ጋር የተጣጣመ ነበር፡፡ በወቅቱ የነበረው የታክስ ሥርዓት የግሉን ዘርፍ በመጨፍለቅ የመንግሥት ወይም የሕዝብ የንግድ ተቋማት መስፋፋትን የማያበረታታ እንደነበር የዳሰሳ ጥናቶች ያመለክታሉ፡፡

    ይሁን እንጂ በኢትዮጵያ ዘመናዊ የታክስ ሥርዓት የተበጀበው በንጉሡ ዘመን በ1953 ዓ.ም. በፀደቀው የገቢ ግብር አዋጅ ቁጥር 173/1953 እንደሆነ ግልጽ ነው፡፡ ይህ አዋጅ እ.ኤ.አ. በ2002 በኢሕአዴግ ዘመን እስኪሻሻል ድረስ መጠነኛ ማሻሻያዎችን እያስተናገደ ቆይቷል፡፡ ኢሕአዴግ ወደ ሥልጣን ከመጣ በኋላ ካደረጋቸው ተግባራት መካከል የገቢ ግብር አዋጁ ግለሰቦችን በሚያበረታታ ሁኔታ እንዲቀንስ ማድረግ አንዱ እንደሆነ የአዲስ አበባ የንግድ ምክር ቤት ያካሄደው ጥናት ያመለክታል፡፡ ለምሳሌ ኢሕአዴግ ከመግባቱ በፊት በቅጥር ገቢ ላይ ተጥሎ የነበረውን 85 በመቶ የግብር ጣሪያ ወደ 50 በመቶ እንዲወርድ አድርጐታል፡፡

    ከቅጥር ገቢ ላይ ከግብር ነፃ የነበረውን 50 ብር ወደ 105 ብር፣ በመቀጠልም ወደ 120 ብር፣ እንዲሁም በአሁኑ ወቅት ወደሚገኘው 150 ብር አድርሶታል፡፡ በተመሳሳይ ወደ 50 በመቶ የወረደውን የላይኛውን የግብር ጣሪያ ወደ 35 በመቶ ዝቅ እንዲል አድርጐታል፡፡

    በመሆኑም በአሁኑ ወቅት እስከ 150 ብር ያለ የደመወዝ ገቢ ግብር የማይከፈልበት ሲሆን፣ ከ5,000 ብር በላይ ከቅጥር የሚገኝ ገቢ ላይ ደግሞ 35 በመቶ ግብር ተጥሏል፡፡

    ከግብር ነፃ የሚደረግ የገቢ መጠን 150 ብር እንዲሆን ከተደረገ ከ20 ዓመታት በላይ አስቆጥሯል፡፡ ከአምስት ሺሕ ብር በላይ በሆነ የደመወዝ ገቢ ላይ የተጣለው 35 በመቶ ተመሳሳይ ጊዜን አሳልፏል፡፡ ይሁን እንጂ ምጣኔው ባለፉት 20 ዓመታት ውስጥ በተፈጠሩ የማክሮ ኢኮኖሚ ሁነቶች መሸርሸሩን ባለሙያዎች ይገልጻሉ፡፡

    በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቢዝነስና ኢኮኖሚክስ ፋካልቲ መምህር የሆኑት ወለላ አበሆዴ የሥጋት፣ ከዓመት በፊት የኢትዮጵያ የታክስ ፖሊሲና ሕጐች ምልከታ ላይ ባደረጉት ጥናታዊ ዳሰሳ፣ መንግሥት 150 ብር የሆነውን የቅጥር ገቢ ግብር መነሻ ማስተካከል እንደሚገባው፣ ምክንያቱ ደግሞ በኑሮ ውድነት የተነሳ የመግዛት አቅሙ ወድቋል ሲሉ ምክረ ሐሳባቸውን አቅርበዋል፡፡

    በተመሳሳይ በድርጅቶች የገቢ ግብር መነሻ የሆነው 1,800 ብር በኑሮ ውድነቱ የተነሳ የወደቀ በመሆኑ ወደ ላይ ከፍ ሊል ይገባል ብለዋል፡፡ በዚህ የተነሳም የተጨማሪ እሴት ታክስ ተመዝጋቢነት ግዴታ ከ500 ሺሕ ብር በላይ ከፍ ሊል እንደሚገባ ምክረ ሐሳባቸውን ለግሰዋል፡፡

    በተለይ በቅጥር ገቢ ላይ የተጣለው የግብር ምጣኔ ወቅታዊ ሁኔታዎችን ያላገናዘበ መሆኑን የሚከራከሩ አሉ፡፡ በአሁኑ ወቅት አምስት ሺሕ ብር ወርኃዊ ደመወዝ ከመካከለኛ ገቢነት በታች በመሆኑ፣ የመጨረሻው የገቢ ግብር ምጣኔ ማለትም 35 በመቶ ግብር ሊያርፍበት አይገባም በሚል መከራከሪያቸውን የሚያቀርቡ አሉ፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ከፍጆታ ጋር የተገናኙ ሌሎች የታክስ ዓይነቶች በሁሉም ማኅበረሰብና የንግድ ድርጅቶች ላይ ጫና ቢኖራቸውም፣ የመጨረሻ ተጠቃሚ በሆነው የቅጥር ገቢ በሚያገኘው ማኅበረሰብ ላይ ከፍተኛ ጫና እንደሚኖረው ባለሙያዎች ይናገራሉ፡፡ ምክንያታቸው ደግሞ የንግድ ተቋማት የተሸከሙትን የታክስ ጫና ወደ ሌላው ሸማች በማስተላለፍ የሚያጣጡ መሆኑን ነው፡፡

    የአንድ አገር የግብር ሥርዓት ፍትሐዊ የሀብት ክፍፍልን በአገሪቱ ውስጥ ማስፈን መሆኑን የተለያዩ ጠናቶች ይጠቁማሉ፡፡ የአዲስ አበባ ንግድ ምክር ቤት እ.ኤ.አ. በ2010 ያስጠናው ጥናት እንደሚያመለክተው ከሆነ፣ የግብር ጫናው በተለይ በከተማው ማኅበረሰብ ላይ እንደሚጐላ ያሳየ ነው፡፡ ይህም ማለት ከግብርና ውጪ የሆነው ዘርፍ ከፍተኛ የግብር ጫና ሲሸከም ለአገሪቱ ባለሁለት አኃዝ ዕድገት ትልቁን ድርሻ እያበረከተ የሚገኘው የግብርና ዘርፍ የግብር ድርሻ፣ እ.ኤ.አ. በ1998/99 ከነበረበት ዘጠኝ በመቶ በአሁኑ ወቅት ወደ 0.1 በመቶ አሽቆልቁሏል፡፡

    በአንፃሩ ከአምስት ዓመት በፊት ለአጠቃላይ የአገሪቱ ግብር 4.3 በመቶ ድርሻ የነበረው ከቅጥር የሚገኝ ገቢ በየጊዜው ድርሻቸውን እያሰፋ ይገኛል፡፡

    በ2003 ዓ.ም. 1.76 ቢሊዮን ብር የነበረው አጠቃላይ የቅጥር ገቢ ግብር በ2007 ዓ.ም. መጨረሻ ላይ 6.13 ቢሊዮን ብር ደርሷል፡፡ በጉዳዩ ላይ ሪፖርተር ያነጋገራቸው የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ዋና ዳይሬክተር አቶ በከር ሻሌ፣ መንግሥት በኑሮ ውድነት የተነሳ በከተማው ማኅበረሰብ ላይ የተፈጠረውን የኑሮ ጫና ለማቃለል የተለያዩ ድጐማዎችን በማቅረብ ሲያግዝ መቆየቱን ይገልጻሉ፡፡

    የሕዝብ ትራንስፖርት በዝቅተኛ ዋጋና በነፃ ከማቅረብ አንስቶ የጋራ የመኖሪያ ቤቶች ግንባታን ተግባራዊ ማድረግ፣ እንዲሁም የፍጆታ ዕቃዎችን ከውጭ በማስገባት ለማገዝ መሞከሩን አስረድተዋል፡፡

    በኢትዮጵያ የታክስ ሥርዓት ውስጥ ፍትሐዊ ያልሆነ የታክስ ጫና አለመኖሩንም ይናገራሉ፡፡ የገቢ ግብር ምጣኔውን ለማሻሻል ሥራዎች ሲሠሩ ቆይተዋል፡፡ በአሁኑ ወቅት ማሻሻያውን ተግባራዊ ማድረግ ወቅቱ እንደሆነ መንግሥት ያምናል ብለዋል፡፡

    በቅጥር ገቢም ሆነ በንግድ ትርፍ ገቢ፣ እንዲሁም በሌሎቹ የገቢ ዓይነቶች ላይ ከግብር ነፃ የሚሆነው ምጣኔ ከፍ ማለት እንደሚገባው፣ ይህ ማለት ደግሞ የመጨረሻው ምጣኔ ውስጥ የሚገባው የገቢ መጠንም ወደ ላይ ከፍ ሊል እንደሚችል ጠቁመዋል፡፡

    ይህ ሲሆን ግን የአገሪቱን ማክሮ ኢኮኖሚ ሳያናጋና የመንግሥትን ዓመታዊ የገቢ መጠን በማይቀንስ መንገድ መከናወን አለበት ብለዋል፡፡ በመሆኑም በዚህ ዓመት ፀድቆ ተግባራዊ መሆን መጀመር እንዳለበት በማቀድ እየሠሩ መሆናቸውን አቶ በከር አስረድተዋል፡፡

    የመንግሥት የገቢ መጠን እንዳይቀንስ ከማሻሻያው ባሻገር ተጨማሪ የገቢ ግብር ዓይነቶች ተግባራዊ እንደሚደረጉም ገልጸዋል፡፡

    በኢትዮጵያ ላለፉት 12 ዓመታት ኢኮኖሚውን በበላይነት ሲመራ የነበረው የግብርና ዘርፍ ቢሆንም፣ ይህ ዘርፍ ለአገሪቱ የግብር ገቢ እያደረገ ያለው አስተዋጽኦ በጣም ዝቅተኛ መሆኑን፣ የቀድሞ የጉምሩክ ባለሥልጣን ዋና ዓቃቤ ሕግና በአሁኑ ወቅት የአዲስ አበባ ንግድና ዘርፍ ማኅበራት ምክር ቤት የግልግል ዳኝነት ኢንስቲትዩት ዳይሬክተር አቶ ዮሐንስ ወልደ ገብርኤል ያስረዳሉ፡፡

    አቶ ዮሐንስ እንደሚሉት፣ ምክር ቤቱ ቀደም ብሎ ባስጠናው ጥናት መሠረት የግብርናው ዘርፍ እ.ኤ.አ. በ1999 ለአጠቃላይ የአገሪቱ ገቢ ያደርግ የነበረው የዘጠኝ በመቶ አስተዋጽኦ በአሁኑ ወቅት ወደ 0.1 አሽቆልቁሏል፡፡ በሌላ በኩል ከግብርናው ውጪ ያለው ዘርፍ ለአጠቃላይ የአገሪቱ ገቢ 22 በመቶ አስተዋጽኦ እያደረገ የሚገኝ መሆኑን ጠቁመዋል፡፡

    የመንግሥት የግብር ዓይን ያላየው ዘርፍ

    የአገሪቱ የታክስ ገቢ ከአጠቃላይ የአገሪቱ ምርት (ጂዲፒ) 18 በመቶ ማድረስ የመንግሥት የረጅም ጊዜ ህልም ነው፡፡ የመጀመሪያው የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን የዕቅድ ዘመን ተግባራዊ ከመሆኑ በፊት በነበረው የአምስት ዓመት የልማት ፕሮግራም (ፓስዴፕ) ዘመን የአገሪቱ የግብርና ጂዲፒ ምጣኔ 14 በመቶ የነበረ ቢሆንም፣ ከአገሪቱ የኢኮኖሚ ዕድገት ጋር ተያይዞ ምጣኔው ወደ ዘጠኝ በመቶ እንደወረደ መረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡ በመጀመሪያው የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን ዕቅድ ዘመን ይህንን ምጣኔ ወደ 15 በመቶ ለማሳደግ የታቀደ ቢሆንም፣ ማድረስ የተቻለው ግን 13 በመቶ ነው፡፡

    የአንድ አገር የታክስ ጂዲፒ ምጣኔ ከዓለም አቀፍ አማካይ የ18 በመቶ ምጣኔ በታች ከሆነ፣ የአገሪቱ የታክስ መሠረት በጣም ጠባብ መሆኑን ጥናቶች ያመለክታሉ፡፡ ይህም ማለት አጠቃላይ የግብር መሠረቱ በተወሰነ የኅብረተሰብ ክፍል ላይ የወደቀ ነው ማለት ነው፡፡  

    በመሆኑም መንግሥት የግብር ገቢውን በማሳደግ የሚፈልገው ደረጃ ላይ ለመድረስ የሚሻ ከሆነ፣ የግብር መሠረቱን ወደ ግብርናው ዘርፍ ሊያስፋፋ እንደሚገባ ይከራከራሉ፡፡

    የገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ዋና ዳይሬክተር አቶ በከር ግን፣ አገሪቱ የገቢ አቅሟን ሙሉ በሙሉ አሟጣ እየተጠቀመች ነው ብሎ መከራከር እንደማይገባ ይናገራሉ፡፡

    በከተማው ማኅበረሰብ ዘንድሮም ቢሆን ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው መደበኛ ባልሆነ ሴክተር የሚሳተፉ የግብርና ሥርዓቱ የማያውቃቸው አሉ፡፡ ይህንንና ሌሎች የገቢ ግብር ዓይነቶችን በማካተት የመንግሥትን ገቢ ለማሳደግ እንደሚሠራ ተናግረዋል፡፡

    ‹‹ግብርና ከፍተኛ የኢኮኖሚ ድርሻ ያለው ዘርፍ ነው፡፡ አብዛኛውን የአገሪቱ ሕዝብ የሚወክለውን አርሶ አደር ይዞ ያለ ዘርፍ ነው፡፡ ነገር ግን በአርሶ አደሩ ላይ የግብርና ጫና መፍጠር የመንግሥት አቋም አይደለም፤›› ብለዋል፡፡     

     

     

     

    spot_img
    - Advertisement -

    ትኩስ ጽሑፎች

    ተዛማጅ ጽሑፎች

    - Advertisement -
    - Advertisement -