Thursday, July 25, 2024
- Advertisement -
- Advertisement -
በሕግ አምላክየፌዴራል መንግሥት በምን ምክንያትና እንዴት ወደ ክልል ይገባል?

የፌዴራል መንግሥት በምን ምክንያትና እንዴት ወደ ክልል ይገባል?

ቀን:

በውብሸት ሙላት

ሰሞኑን ሕዝባዊ አጀንዳ ከሆኑ ጉዳዮች ዋናው በሶማሌ ክልል፣ በተለይም ጅግጅጋ ከተማ ላይ የተፈጠረው ቀውስና ያስከተለው ጣጣ ነው፡፡ ሰዎች ሞተዋል፡፡ ቤተ ክርስቲያናት ተቃጥለዋል፡፡ የግለሰቦችና የመንግሥት ንብረት ላይ ከፍተኛ ጉዳት ደርሷል፡፡ የክልሉ መንግሥትም ይኼንን ሁኔታ ማስቆም አልቻለም ወይም አልፈለገም፡፡

ይኼንን ቀውስ ተከትሎም የክልሉ መንግሥት በሐምሌ 30 ቀን 2010 ዓ.ም. የመከላከያ ሠራዊቱ እንዲገባና ፀጥታ የማስፈን ሥራ እንዲሠራ የፌዴራል መንግሥቱን እንደጠየቀ የመንግሥት ጉዳዮች የኮሙዩኒኬሽን ሚኒስትሩ አቶ አህመድ ሺዴ፣ ለመገናኛ ብዙኃን ይፋ አድርገዋል፡፡ ሚኒስትሩ በክልሉ የተፈጠረውን ቀውስና የተወሰኑ የክልሉ አመራሮች ቀውሱን በመፍጠር ረገድ የነበራቸውን ድርሻም በጥቅሉ ገልጸዋል፡፡ በዚሁ ሳቢያም የክልሉ ርዕሰ መስተዳድር ከኃላፊነታቸው ተነስተዋል፡፡ መከላከያ ሠራዊቱም በክልሉ ፀጥታ የማስከበር ተግባር ላይ ተሰማርቷል፡፡ ይህ በመሆኑም የተለያዩ ሰዎችም፣ የሕገ መንግሥት ባለሙያዎችም የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል የገባበት ሁኔታን በሚመለከት በማኅበራዊ ሚዲያዎች ጨምሮ በሌሎችም የተለያዩ፣ አንዳንዶቹም የሚጋጩ፣ አስተያየቶችን በመስጠት ላይ ናቸው፡፡

እንደሚታወቀው በፌዴራል ሥርዓት የክልሎችና የፌዴራሉ መንግሥት በሕገ መንግሥት ተለይቶ የሚቀመጥ ሥልጣንና ኃላፊነት አላቸው፡፡ የሕገ መንግሥት መኖርም ዋና ጥቅሙ የዜጎችን መብትና ጥቅም ማስጠበቅ የመንግሥት ተግባርና ኃላፊነት በመወሰን ሥልጣኑን መገደብ ነው፡፡ መንግሥታት የዜጎችን መብት እንዳይጥሱ የመቆጣጠሪያ ልጓም የማበጀት ሚናም ይኖረዋል ማለት ነው፡፡ ተግባርና ኃላፊነታቸውን ሳይወጡ በመቅረት ወይም በራሳቸው ሕገ መንግሥቱንና ሌሎች ሕጎችን በመጣስ ዜጎች ላይ ጉዳት እንዳያደርሱ መከላከያ ዘዴ፣ ካደረሱም ተጠያቂ የሚሆኑበት አሠራር ማስፈን በአገሮች ዘንድ የተለመደ ነው፡፡

በፌደራል ሥርዓት የዜጎችን መብት የሚጥሱት ውስጥ የወረዳ፣ የዞን፣ የክልል፣ የፌዴራል መንግሥታት ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ በአንዱ እርከን ላይ የሚገኘው መንግሥት በእንደዚህ ዓይነት ድርጊት የተሳተፉ ባለሥልጣን ወይም ሠራተኞች በሚኖሩበት ጊዜ በራሱ ተጠያቂ ማድረግ አለበት፡፡ ካለሆነ ደግሞ ከፍ ያለ እርከን ላይ የሚገኙ መንግሥታት ቁጥጥርና ክትትል በማድረግ የዜጎች መብት እንዲጠበቅና አጥፊዎች ለፍትሕ አካል እንዲያቀርቡ ይጠበቅባቸዋል፡፡

አገራችን የፌዴራል ሥርዓት መከተል ከጀመረች በኋላም የክልል መንግሥታት በአግባቡ የዜጎችን መብት ሳያስጠብቁም ሳያከብሩም የቀሩባቸው ጊዜያት እንደነበሩ የሚታወቅ ነው፡፡ በክልል ውስጥ የሰብዓዊ መብት ጥሰት እየደረሰ ክልሉ ካላስቆመ የፌዴራል መንግሥቱ ሚና ምንድን ነው? በምን ምክንያናትና አኳኋን የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል በመግባት የሕዝብን ሰላምና ደኅንነት ሊያስጠብቅና ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱንም ከአደጋ ሊታደግ ይችላል? የሚሉት ጉዳዮች የዚህ ጽሑፍ ማጠንጠኛ ናቸው፡፡

በኢትዮጵያ፣ የፌዴራሉ መንግሥት ወደ ክልል በመግባት የክልል መንግሥትን ሥራ ሊሠራ የሚችልባቸውን ምክንያቶችና አገባቡንም በሚመለከት በሕገ መንግሥቱ ላይ ሠፍሮ እናገኘዋለን፡፡ በመሆኑም በአራት አኳኋን ወደ ክልል ሊገባ እንደሚችል መረዳት ይቻላል፡፡ እነዚህም የሚከተሉት ናቸው፡፡

  1. ከክልል መንግሥታት የመቆጣጠር አቅም በላይ የሆነ የፀጥታ መድፍረስ ሲያጋጥም በክልል መስተዳድር  ጠያቂነት በጠቅላይ ሚኒስትር ትዕዛዝ፣
  2. በክልል ውስጥ በሚፈጸም የሰብዓዊ መብት ጥሰት ሲያጋጥም በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አነሳሽነት ከፌዴሬሽን ምክር ቤት ጋር በመሆን ለፌዴራል መንግሥቱና ለክልሉ ምክር ቤት በሚሰጥ መመርያ፣
  3. ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱን አደጋ ላይ የሚጥል ድርጊት በክልል ውስጥ ሲከሰት በፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ፣
  4. ክልሎች በሚያስተዳድሯቸው ወሰን ውስጥ በፌዴራል መንግሥት ማለትም በሚኒስትሮች ምክር ቤት የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በማውጣት የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል ሊገባ ይችላል፡፡

ከላይ ከአንድ እስከ አራት በተቀመጠው መሠረት የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል የሚገባባቸውን ሁኔታዎች በዝርዝር እንመልከታቸው፡፡

ፀጥታ ሲደፈርስ

በፌዴራል ሥርዓት የማዕከላዊው መንግሥትም  የክልል መንግሥታትም ሕገ መንግሥት ላይ ተለይቶ የሚቀመጥ ሥልጣን፣ ኃላፊነትና ተግባር ይኖራቸዋል፡፡ በኢትዮጵያ ሕገ መንግሥትም በአንቀጽ 51 የፌዴራሉ፣ በአንቀጽ 52 ላይ የተገለጹትና ለፌዴራሉ መንግሥት ወይም ለፌዴራልና ለክልል መንግሥታት በጋራ ሥልጣንነት ያልተሰጡት በሙሉ የክልል እንደሆኑ ይታወቃል፡፡ ምናልባት አንድ የኢኮኖሚ ማኅበረሰብ ለመገንባት የሚያስፈልጉ ጉዳዮች ቢኖሩና ነገር ግን በሕገ መንግሥቱ ሕግ ያወጡበት ዘንድ የተፈቀደው ለክልሎች ከሆነ በፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ ለፌዴራል ሊመለስ ይችላል፡፡ በዚህ መሠረት ፌዴራልም ክልልም ሕገ መንግሥታዊ ኃላፊነታቸውን እንደሚወጡ ይጠበቃል፡፡

ይሁን እንጂ አንዳንዴ ክልሎች በሕገ መንግሥቱ የተሰጣቸውን ሥልጣንና ኃላፊነት እንዳይወጡ መሰናክል የሚሆኑ የሰላም አለመኖር፣ የፀጥታ ሁኔታው መበላሸት ሊያጋጥማቸው ይችላል፡፡ የሰላምና የፀጥታ ሁኔታው በመበላሸቱ ምክንያት የሕዝብ ደኅንነትና ዋስትና አደጋ ውስጥ ሊገባ፣ የክልሉ መንግሥትም በራሱ የፖሊስና ሌሎች የፀጥታ ሠራተኞች አማካይነት የሕግ ማስከበር አቅም ካነሰው የፌዴራል መንግሥቱ ዕርዳታ እንዲያደርግለት ሊጠይቅ ይችላል፡፡

ይህ ዓይነቱ ችግር ሊያጋጥም እንደሚችል ሕገ መንግሥቱ አስቀድሞ በመገመት ክልሎች ከፌዴራል መንግሥት ዕርዳታ መጠየቅ የሚችሉበትን አሠራር በአንቀጽ 51(14) አስቀምጧል፡፡ በዚህ አንቀጽ መሠረት ወደ ክልሉ እንዲገባ የተገለጸው የመከላከያ ሠራዊቱ ነው፡፡

እንደሚታወቀው የመከላከያ ሠራዊት ዓብይ ተልዕኮ አገርን ከውጭ ወራሪና ጠላት መጠበቅና ሉዓላዊነቷን ማስከበር ነው፡፡ ይሁን እንጂ አልፎ አልፎ በአገር ውስጥ የተፈጠረው ሁኔታ የአገሪቱን ሉዓላዊነት የሚያናጋ፣ የሰብዓዊ መብት ክፉኛ ሲጣስ፣ ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱ አደጋ ላይ ሲወደቅ የፀጥታና ሰላም ማስከበር ተግባር ላይ ሊሰማራ ይችላል፡፡ ከእነዚህ መካከል አንዱ በክልል ላይ የተፈጠረን ችግር ለመቆጣጠር በራሱ በክልሉ መስተዳድር በመጠየቁ ምክንያት የፌዴራሉ መንግሥት ትዕዛዝ ሲሰጥ ነው፡፡

ከሕገ መንግሥቱ በተጨማሪ በአዋጅ ቁጥር 359/1995፣ ከአንቀጽ ሦስት እስከ ስድስት ድረስ  በክልል ጥያቄ የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል የሚገባበትን ሁኔታ ዘርዘር ባለ መንገድ ተገልጿል፡፡ ከእነዚህ ድንጋጌዎች የምናገኛቸውን ቁምነገሮች በአጭሩ እንመልከታቸው፡፡ የፀጥታ መደፍረስ ተከስቷል ለማለት በክልሉ የተፈጠረው ድርጊት የሕዝቡን ሰላምና ደኅንነት የሚያውክ ብሎም በክልሉ ሕግ አስከባሪና የዳኝነት አካላት ሁኔታውን መቅረፍ ሳይችሉ ሲቀሩ ነው፡፡

በራሱ ኃይል ሊቋቋመው የማይችለው የፀጥታ መደፍረስ ያጋጠመው ክልል በሕግ አውጭ ምክር ቤቱ ወይም በከፍተኛ የሕግ አስፈጻሚው በኩል ለፌዴራል ጉዳዮች ሚኒስትር ዕርዳታና እገዛ ይጠይቃል፡፡ የፌዴራል ጉዳዮች ሚኒስትርም ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ያሳውቃል፡፡

 በየክልል ሕግጋተ መንግሥታቱ ላይ እንደተገለጸው ከፍተኛ የሕግ አስፈጻሚ የክልሉ ርዕሰ መስተዳድር ወይም የክልሉ መስተዳድር ምክር ቤት ናቸው፡፡

የክልሉ መስተዳድር ምክር ቤት የሚባለው በርዕሰ መስተዳድሩ የሚዋቀር የቢሮ ኃላፊዎችና ሌሎችም አባላት የሚኖሩት የፌዴራሉ የሚኒስትሮች ምክር ቤት አምሳያ ነው፡፡ ከሁለት በአንደኛው በኩል የክልልን የፀጥታ መደፍረስና ከአቅም በላይ መሆኑን ለፌዴራል መንግሥት ሊያሳውቁ ይችላሉ፡፡ የክልሉ ርዕሰ መስተዳድር በሁኔታው የፌዴራል መንግሥትን እገዛ ባይፈልግ እንኳን ካቢኔው ተሰብስቦ በድምፅ ብልጫ ሊወስን ይችላል፡፡ ከዚህ ውጭም የክልሉ ምክር ቤትም የመወሰን ሥልጣን እንዳለው አዋጁ ላይ ተገልጿል፡፡

ከክልል ጥያቄው የደረሰው ጠቅላይ ሚኒስትርም የጦር ኃይሎች ጠቅላይ አዛዥነቱን በመጠቀም የመከላከያ ሠራዊቱን ወደ ጠያቂው ክልል ገብቶ የደፈረሰውን ፀጥታ መልሶ እንዲጠራና እንዲስተካከል የማድረግ ሥልጣን አለው፡፡ እዚህ ላይ የሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 51(14) ላይ ወደ ክልል እንደሚገባ የተገለጸው መከላከያ ሠራዊቱ እንጂ የፖሊስ ስም አልተነሳም፡፡ የክልሉን ጥያቄም የሚያቀርበው የክልሉ መስተዳድር (State Administration) እንጂ የክልሉ ምክር ቤት አይደለም፡፡

 

ወደ ክልሉ የገባውን መከላከያም ሆነ ፖሊስ ችግሩን ለመቅረፍ ብቻ ተመጣጣኝ ኃይል ይጠቀማል፡፡ የክልሉ መንግሥትም አስፈላጊውን መረጃ የመስጠት ግዴታ አለበት፡፡ የሚሰማራው ፖሊስም ሆነ መከላከያ ሠራዊት ችግሩን በመፍጠር የተሳተፉ ሰዎችን ለፍትሕ አካላት ለማቅረብ እንዲቻል ሁኔታዎችን የማመቻቸት ኃላፊነትም ተጥሎበታል፡፡  

ወደ ክልል የገባው የፌዴራል መንግሥት (መከላከያና ፖሊስ) ከክልሉ የሚወጣው አንድም የተፈጠረው የፀጥታ ችግር በቁጥጥር ሥር ሲውል፣ ካልሆነም  በክልሉ ምክር ቤት ወይም ከፍተኛው የሕግ አስፈጻሚ አካል ተልዕኮው እንዲያበቃ ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ሲጠይቁ ነው፡፡

መከላከያ ሠራዊት ወይም የፌዴራል ፖሊስ ከላይ በተገለጸው አኳኋን ወደ ክልል ገብቶ ስለነበረውና ስላደረገው ነገር ጠቅላይ ሚኒስትሩ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሪፖርት የማቅረብ ግዴታ አለበት፡፡

እንግዲህ በዚህ መንገድ የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል የሚገባው ክልሉ ከጠየቀ ብቻ ነው፡፡ የክልሉ መንግሥት ካልጠየቀ ግን የተፈጠረው የፀጥታ ችግር የሕዝብን ሰላምና ደኅንነት አደጋ ላይ በመጣል የሰብዓዊ መብት ጥሰት ቢያጋጥም ሌላ ዘዴ መጠቀም ይጠይቃል፡፡

የሰብዓዊ መብት ሲጣስ

ከላይ በክልል መንግሥት ጥያቄ በፌዴራል መንግሥቱ የሕግ አስፈጻሚ በኩል የፌዴራል መንግሥት የፀጥታ አካላት ወደ ክልል የሚገቡበትን ተመልክተናል፡፡ ይሁን እንጂ በክልሎች ውስጥ ከፍተኛ የሰብዓዊ መብት ጥሰት ቢፈጸም፣ በተለይም የክልሉ መንግሥት ተሳታፊ ከሆነ የፌዴራሉ መንግሥት እንዲገባ የመጠየቅ አጋጣሚው አነስተኛ ሊሆን ይችላል፡፡ የክልል መንግሥት ባይጠይቅም የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልሎች በመዝለቅ የሰብዓዊ መብት ጥሰቶችን የማስቆም፣ ለዜጎች ጥበቃ የማድረግ ግዴታ አለበት፡፡

ሕገ መንግቱ አንቀጽ 13(1) የፌዴራሉ መንግሥት የሰብዓዊ መብትን የማክበርና የማስከበር ግዴታ እንዳለበት ይገልጻል፡፡ የፌዴራል መንግሥት በቀጥታ የሚያስተዳድረው ግዛት ስለሌለው፣ አዲስ አበባና ድሬዳዋም ቢሆኑ ራሳቸውን የማስተዳደር ሥልጣን ስላላቸው፣ የማስከበር ኃላፊነቱ በጥቅሉ በአገሪቱ ላይ ይሆናል ማለት ነው፡፡ ይሁን እንጂ ይኼንን የሰብዓዊ መብት የማስከበር ኃላፊነትም ቢሆን በሕግ በታወቀ አሠራር ብቻ የሚፈጸም እንጂ የፌዴራሉ መንግሥት እንዳሰኘው ክልል ውስጥ መግባት አይችልም፡፡

በክልሎች ውስጥ የሰብዓዊ መብት ጥሰት ከተፈጸመ የፌዴራል መንግሥት በቀጥታ ጥሰቱን ማስቆም ከሚችልበት አካሄድ አንዱ በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 55 (16) ላይ የተቀመጠው ነው፡፡

በዚህ አንቀጽ መሠረትም በክልል ውስጥ የሰብዓዊ መብት እየተጣሰ ክልሉ ማስቆም ካልቻለ የክልሉ ይሁንታና ፈቃድ ሳያስፈልግ የፌዴራል መንግሥቱ በመግባት የማስቆም ግዴታ ተጥሎበታል፡፡ የአገባቡን ሁኔታም ስንመለከትም የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ችግሩን እንደተረዳ የፌዴሬሽን ምክር ቤትን ለጋራ ስብሰባ በመጥራት የሰብዓዊ መብት ጥሰቱን ለማስቆም አስፈላጊውን ውሳኔ ያሳልፋል፡፡ በውሳኔው መሠረት ችግሩ ለተፈጠረበት ክልል ምክር ቤት መመርያ በመስጠት ሁኔታውን እንዲያስተካክሉ ያደርጋል፡፡

ይኼንን የሕገ መንግሥት አንቀጽ ሥራ ላይ ለማዋል ዘርዘር ያሉ ድንጋጌዎችን ከላይ በጠቀስነው አዋጅ ከአንቀጽ ሰባት እስከ አሥራ አንድ ድረስ እናገኛለን፡፡ በእዚህ አዋጅ ከተብራሩት ጉዳዮች አንዱ የፌዴራል መንግሥትን ጣልቃ መግባት የሚጠይቅ የሰብዓዊ ጥሰት ተፈጽሟል የሚባለው መቼ ነው የሚለው ነጥብ ነው፡፡ የተጣሱት መብቶች በሕገ መንግሥቱ ወይም በሌሎች ሕግጋት ዕውቅና የተሰጣቸው ሊሆኑ ይችላሉ፡፡

የሚጥሰውም የክልሉ መንግሥት ወይም ሌላ ቡድን ሊሆን ይችላል፡፡ ቁምነገሩ፣ በክልሉ ሕግ አስከባሪና የዳኝነት አካላት አማካይነት የሰብዓዊ መብት ጥሰቱ ሊገታ ወይም ሊቆም ያለመቻሉ ጉዳይ ነው፡፡ የክልሉ መንግሥት የሰብዓዊ መብት ጥሰቱን ካላስቆመ የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልሉ በመግባት የማስቆም ኃላፊነት ሊጣልበት ይችላል ማለት ነው፡፡

የሰብዓዊ መብት ጥሰቱን በሚመለከት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ከሰብዓዊ መብት ኮሚሽን፣ ከሕግ አስፈጻሚው ወይም ከሌላ አካል መረጃ እንደደረሰው ወደ ክልሉ በራሱ ያቋቋመውን ቡድን በመላክ መረጃ ማሰባሰብ እንደሚጠበቅበት አዋጁ ላይ ተገልጿል፡፡

አጣሪ ቡድኑ በክልሉ በመገኘት መረጃ አሰባስቦ፣ የችግሩን ምክንያት፣ ተጠያቂ የሚሆኑ ሰዎችን፣ ክልሉ ማሰቆም መቻሉን ወይም አለመቻሉን ክልሉ ችግሩን ለማስቆም ያደረገውን ጥረት ጭምር በማካተት ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ማቅረብ ይጠበቅበታል፡፡ በዘገባውም መሠረት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የፌዴሬሽን ምክር ቤትን ለስብሰባ ጠርቶ ውሳኔ ያሳልፋል፡፡

የምክር ቤቶቹ ውሳኔና ሊያስተላልፍ የሚችለው መመርያ ይዘት ለምክር ቤቶቹ የተተወ ሥልጣን ሆኖ የሰብዓዊ መብት ጥሰቱ መቆም እንዳለበትና ተጠያቂ የሚሆኑ ሰዎች ለፍርድ መቅረብ ያለባቸው መሆኑ የሚቀር አይደለም፡፡ ከዚህ ባለፈ ምክር ቤቶቹ ችግሩን ለማቃለልም ሆነ በዘላቂነት ለመፍታት አስፈላጊ እንደሆነ ያመኑበትን ውሳኔዎች ማሳለፍ ይችላሉ፡፡ የተላለፉት ውሳኔዎች ይፈጸሙ ዘንድ ለፌዴራል መንግሥቱ ትዕዛዝ ሊሰጥ ይችላል፡፡ ጉዳዩ የሚመለከተው ምክር ቤትም መመርያ ይደርሰዋል ማለት ነው፡፡

የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ይኼንን ኃላፊነቱን ባለመወጣቱ፣ የሰብዓዊ መብት ጥሰቶች እንዲቀጥሉ ምቹ ሁኔታ ፈጥሯል፡፡ ችግሮችን በሕግ ብቻ ከመፍታት ይልቅ ውስብስብ ወደ ሆኖ የፖለቲካ ሽኩቻና አማራጮች አገሪቱን እንድትገባም የበኩሉን አስተዋፅኦ አድርጓል፡፡ በተለይ በሶማሌ ክልልና በሌሎች ለምሳሌ፣ ኦሮሚያ፣ ቤኒሻንጉል ጉሙዝና አማራ ክልልም ላይ የተፈጸሙ የማፈናቀል ድርጊቶችን በዚህ መልኩ መፍትሔ ለመስጠት አልሞከረም፡፡ ምክር ቤቱ ራሱ ያወጣውን ሕግ ራሱ አቃልሎታል፡፡

ይህን ባለማድረጉም የክልሉ ሁኔታ ከሰብዓዊ መብት ጥሰት አልፎም የብሔራዊ ደኅንነት ሥጋት እንዲሆኑ ምክር ቤቱ ኃላፊነቱን ባለመወጣቱ ለችግሮቹ መከሰት የራሱ አስተዋፅኦም ነበረው ማለት ይቻላል፡፡

በዚህ መንገድ የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል በመዝለቅ የሰብዓዊ መብት ጥሰቱን ለማስቆም የተወሰኑ ጊዜያት (ሳምንታትና ምናልባትም ወርም) ሊፈጅ ይችላል፡፡ መረጃ ከተሰባሰበ ወይም ከደረሰው በኋላ፣ አጣሪ ኮሚቴ ወደ ቦታው በመላክ መረጃ አሰባስቦ፣ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሪፖርት አድርጎ ከዚያም የፌዴሬሽን ምክር ቤት በመጥራት የጋራ ስብሰባ በማድረግ ውሳኔ ለማሳለፍ በሚወስደው ጊዜ መካከል የሰብዓዊ መብት ጥሰቱ ካልቆመ በዚህ አኳኋን በቅርቡ ጅግጅጋ ላይ የተፈጠረው ችግር ዓይነት በፍጥነት ለማስቆም አይችልም፡፡ ስለዚህ ሌላ አማራጭ ዘዴ ያስፈልጋል፡፡

ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱ አደጋ ላይ ሲወድቅ

ከላይ በተገለጹት ከሁለቱ ምክንያቶች ሌላ የፌዴራል መንግሥቱ ወደ ክልል የሚገባበት መንገድም አለ፡፡ እንደውም በዚህ መንገድ ለመግባት በክልሉ የተፈጸመው ወይም በመፈጸም ላይ ያለው ድርጊት ሕገ መንግሥቱ ከሚፈቅደው ውጪ የሚፈጸሙ ተግባራት በመኖራቸው ሕገ መንግሥቱ ያስቀመጠውን ሥርዓት አደጋ ላይ የጣሉ ሲሆኑ ነው፡፡

ክልላዊ መንግሥታት ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱን አደጋ ላይ ከጣሉ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በጋራ የሚሳተፉበት ምክር ቤት ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱን ከማፍረስ ለመታደግ የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልሉ በመግባት ሁኔታዎችን እንዲያስተካክል ሊወሰን ይችላል፡፡ ይኼ ዓይነቱን አሠራር ሕገ መንግሥቱ በአንቀጽ 62 (9) ላይ በመፍትሔነት አስቀምጦታል፡፡

ከሕገ መንግሥቱ ባለፈም የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል ጣልቃ የሚገባበትን ሥርዓት ለመደንገግ በወጣው፣ ከላይ በገለጽነው በአዋጅ ቁጥር 359/1995 ከአንቀጽ አሥራ ሁለት ጀምሮ እስከ አሥራ ሰባት ድረስ የሚዘልቁ ዝርዝር ድንጋጌዎች አሉ፡፡ በእነዚህ አንቀጾች የተካተቱት ነጥቦች በርከት ያሉ ስለሆኑ አንኳር አንኳር የሆኑትን ብቻ እንመለከት፡፡

የፌዴራል መንግሥት ጣልቃ ለመግባት ክልሉ በራሱ ተሳትፎ ወይም በሚያውቀው ድርጊት ሕገ መንግሥቱን ባለማክበር በትጥቅ የተደገፈ አመፅ እየተደረገ ከሆነ፣ ክልሉ ከሌሎች ብሔሮች ወይም ክልሎች ጋር ግጭት ተፈጥሮ ሰላማዊ መፍትሔ ካላገኘ፣ የፌዴራሉን መንግሥት ሰላምና ፀጥታ የሚያናጋ ድርጊት ውስጥ ከተሰማራ ወይም ደግሞ የሰብዓዊ መብት ጥሰት በመፈጸሙ የሕዝብ ተወካዮችና የፌዴሬሽን ምክር ቤት የሰጡትን መመርያ እያከበረ ካልሆነ ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱን አደጋ ላይ እንደጣለ ይቆጠራል፡፡

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ሕገ መንግሥቱን አደጋ ላይ የጣሉትን ሁኔታዎች መከሰታቸውን ከተለያዩ የመረጃ ምንጮች (ከሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት፣ ከሚኒስትሮች ምክር ቤት ወዘተ) ሊሰበስብ  እንደሚችል  በሕጉ ተገልጿል፡፡

በተለይ ደግሞ የሚኒስትሮች ምክር ቤት የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በማወጅ ፋንታ ችግር የተፈጠረበትን ክልል ሁኔታ ለፌዴሬሽን ምክር ቤት በማቅረብ አስወስኖ ጣልቃ በመግባት የአገሪቱ ሕልውና ላይ የተጋረጠውን አደጋ ለመታደግ ሊገባ ይችላል፡፡ ማለትም፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ጉዳዩን መርመሮ፣ አውጥቶ አውርዶ የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል እንዲገባ ሊያዝ ይችላል፡፡

የፌዴራል መንግሥቱ ችግሩ ወደ ተፈጠረበት ክልል በመግባት የተፈጠረውን አደጋ የማስወገድ ተግባር ያከናውናል፡፡ ይኼንን ለማድረግም የፌዴሬሽን ምክር ቤት የተለያዩ ውሳኔዎችን በማሳለፍ ለፌዴራል መንግሥቱ ሥልጣን ሊሰጥ፣ ክልሉንም ሊነፍግ ይችላል፡፡ የፌዴሬሽን ምክር ቤት የመከላከያ ሠራዊት እና/ወይም የፌዴራል ፖሊስ ወደ ክልሉ በመግባት የተፈጠረውን ችግር እንዲያስቆሙ ሊያዝ ይችላል፡፡ ከዚህ ባለፈም፣ የክልሉን ሕግ አውጪም ይሁን ሕግ አስፈጻሚ እንዲበተን ወይም እንዲታገድ  የማድረግ ሥልጣን ተሰጥቶታል፡፡

ችግር ፈጣሪዎችን ወደ ፍትሕ ሥርዓቱ ማቅረብ፣ ሕጋዊ አሠራር ድጋሚ እንዲሰፍን ማድረግ ተግባርም ይወጣ ዘንድ ግዴታ ሊጣልበት ይችላል፡፡ የፌዴራል መንግሥቱም የክልሉን አስተዳደር አፍርሶት ከሆነ ከእንደገና ምርጫ እስኪከናወን ድረስ ሁኔታዎችን ያመቻቻል፡፡ ሕግና ሥርዓት እንዲከበር ያደርጋል፡፡ የክልሉ ከፍተኛው የሕግ አስፈጻሚ ተቋም ሊያደርግ የሚችለውን ሁሉ የማከናወን ሥልጣን አለው፡፡ የፌዴሬሽን ምክር ቤትም ይኼንን ለማከናወን ሁለት ዓመት ጊዜ ሊሰጠው ይችላል፡፡ ይኼንን ሁኔታ ለማከናወን ይችል ዘንድ ጣልቃ ለገባው ለፌዴራል  መንግሥቱ፣ ለስድስት ወራት ያህል ለማራዘም ፌዴሬሽን ምክር ቤት ይችላል፡፡

ስለክልሉ ሁኔታ ጠቅላይ ሚኒስትሩ በየሦስት ወሩ ለፌዴሬሽን ምክር ቤት ሪፖርት ያቀርባል፡፡ የክልሉን ሕዝብ ጨምሮ ለሌላው መረጃ በየጊዜው የመስጠት ኃላፊነት መንግሥቱ ላይ ተጥሎበታል፡፡

በዚህ መልኩ ወደ ክልል በመግባት ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱን ከአደጋ ለመታደግ የሚፈጀውም ጊዜ እንዲሁ ሊረዝም ይችላል፡፡ በዚህ መካከል ዜጎች ላይ የማይተካ ጉዳት ሊደርስ ይችላል፡፡ የእርስ በርስ ጦርነትም ሊያስከትል ይችላል፡፡ ስለሆነም ይኼም ቢሆን በሌላ አማራጭ ካልታገዘ በስተቀር በፍጥነት ችግር ለመቅረፍ አይመችም፡፡

ከዚህ ባለፈም ለአንዳንድ ክልሎች ይህ አካሄድ መፍትሔ የማያመጣበት አጋጣሚም ሊፈጠር ይችላል፡፡ ይህ በተለይ ለደቡብ ሲሆን አስቸጋሪ ሊሆን የሚችልበት አጋጣሚ አለ፡፡ በደቡብ ክልል ከሚገኙ ብሔረሰቦች መብዛት የተነሳ በምክር ቤቱ ወደ ግማሽ የሚሆኑት አባላት ከዚህ ክልል የሚመጡ ስለሆነ የፌዴራሉ መንግሥት ወደዚህ ክልል ጣልቃ መግባቱን ከተቃወሙ በዚህ መንገድ ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱን ከአደጋ መታደግ የማይቻልበት ዕድል ሊኖር ይችላል ማለት ነው፡፡ ስለሆነም ለዚህኛውም ቢሆን ሌላ አማራጭ ያስፈልጋል፡፡

በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሲወስን

የውጭ ወራሪ ሲያጋጥም፣ ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱ አደጋ ላይ ሲወድቅና ሌሎች የተፈጥሮና ሰው ሠራሽ አደጋዎች ወይም የሕዝብን ጤንነት አደጋ ላይ የሚጥል በሽታ ሲከሰት በአንቀጽ 77(10) እና 93 መሠረት የማወጅ ሥልጣን ተሰጥቶታል፡፡

ከዚህ ጽሑፍ ጋር በቀጥታ የሚገናኘው ሕገ መንግሥታዊውን ሥርዓት አደጋ ላይ የሚጥል ነገር ሲፈጸምና በመደበኛው የሕግ ማስከበር ሥርዓት የሚስተካከል በማይሆንበት ጊዜ የፌዴራል መንግሥት  ቦታውንና ጊዜውን ወስኖ ወደ ክልል ሊገባ ይችላል፡፡ እንዲገባ መጀመርያ ላይ የሚወስነው የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሲሆን፣ ውሳኔውን የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ማጽደቅ ይጠበቅበታል፡፡ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሥራ ላይ ከሆነ በአርባ ስምንት ሰዓት፣ እረፍት ላይ ከሆነ ግን በአሥራ አምስት ቀናት ማጽደቅ ይጠበቅበታል፡፡ ካላጸደቀው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅነቱ ይቀራል ማለት ነው፡፡

ከእነዚህ ከአራቱ በአንዱ አማካይነት የፌዴራል መንግሥት ወደ ክልል ለመግባት የሚችልበት ሕገ መንግሥታዊ ድጋፎች አሉት፡፡ እንደ ሁኔታው ከአራቱ አንዱ ሊመርጥ ይችላል፡፡ በተለይም የመጀመርያዎቹ ሦስቱን ለመጠቀም ካልተቻለ ለሁሉም አማራጭ የሚሆነው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ነው፡፡ ክልሉ የፌዴራል መንግሥቱ እንዲገባ ካልጠየቀ፣ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አነሳሽነት የሚወሰነው ጊዜ የሚወስድና የሰብዓዊ መብት ጥሰቱ ከቀጠለ፣ ወይም በፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ ማሳለፍ የሚያስቸግር ከሆነ አማራጩ የአስቸኳይ ጊዜ ማወጅ ነው፡፡

በአገሪቱ የሚፈጠሩ የፀጥታ መደፍረስና የሰላም መታጣት፣ የሰብዓዊ መብት ጥሰት እንዲሁም ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱን አደጋ ላይ የሚጥሉ ችግሮች ሲፈጠሩ የክልል መንግሥታት፣ የሕዝብ ተወካዮች፣ የፌዴሬሽንና የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሕገ መንግሥታዊ ግዴታቸውን በአግባቡ ሊወጡ ይገባል፡፡

አንዱ አካል መወሰድ የሚገባውን ዕርምጃ በወቅቱ ባለመውሰዱ ችግሩ እየተባባሰና ሌላ ችግር እያስከተለ የሰብዓዊ መብት ጥሰቱ ይጨምራል፡፡ ግጭት ይፈጠራል፡፡ የአገሪቱ ኅልውና ላይም አደጋ ያንዣብባል፡፡ አቶ አህመድ ሺዴ የዘረዘሯቸው በኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል የተፈጠሩት ችግሮችም መንስዔያቸውና ያባባሱት ምክንያቶች ምንም ይሁኑ ምን መዘዙ ግን ዜጎችንም አገርንም ጎድቷል፡፡

አዘጋጁ፡- ጸሐፊውን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡

spot_img
- Advertisement -

ይመዝገቡ

spot_img

ተዛማጅ ጽሑፎች
ተዛማጅ

“ከሁለት ሳምንት በፊት ወደ ኤርትራ የማደርገውን በረራ እንዳሳድግ ተጠይቄ ነበር” የኢትዮጵያ አየር መንገድ

ኢትዮጵያ አየር መንገድ ወደ ኤርትራ የሚያደርገውን በረራ እንዲያሳድግ የሚጠይቅ...
00:06:46

የኤርትራ አቪዬሽን ባለሥልጣን የኢትዮጵያ አየር መንገድ በረራዎችን ማገዱን አስታወቀ

የኢትዮጵያ ሲቪል አቪዬሽን ባለሥልጣን ጉዳዩን እያጣራሁ ነው ብሏል በኤርትራ ትራንስፖርትና...

[ክቡር ሚኒስትሩ ከተቋሙ የሠራተኞች ማኅበር አመራር ጋር እየተወያዩ ነው]

ጤና ይስጥልኝ ክቡር ሚኒስትር? ሰላም! በአስቸኳይ እንደፈለጉኝ መልዕክት ደርሶኝ ነው የመጣሁት። አዎ።...

የሱዳን ጦርነትና የኢትዮጵያ ሥጋት

የሱዳን ጦርነት ከጀመረ አንድ ዓመት ከአራት ወራት አስቆጠረ፡፡ ጦርነቱ...