Tuesday, October 4, 2022
ሌሎች ዓምዶች
    - Advertisment -
    - Advertisment -

    የኤርትራ ሙስሊሞች ከሃያ ዓመታት በኋላ  ከኢትዮጵያውያን ወንድሞቻቸው ጋር ያከበሩት የዓሹራ በዓል

    በተሾመ ብርሃኑ ከማል

    መግቢያ

    የኤርትራውያን ሙስሊሞች ከሃያ ዓመታት በኋላ የዓሹራ በዓልን መስከረም 10 ቀን 2011 ከኢትዮጵያውያን ሙስሊም ወንድሞቻቸው ጋር አብረው ለማክበር በቅተዋል። በዓሉ ሁለቱ ወንድማማች ሕዝብ ዳግም የተገናኘበት ነው፡፡  ለመሆኑ የዓሹራ በዓል ለምን በትግራይ በአልነጃሺ መስጊድ ይከበራል? እነማንስ ያከብሩታል? እንደምንስ ይከበራል?

    ከአዲስ አበባ 800 ኪሎ ሜትር ርቆ፣ ከአስመራ ደግሞ 160 ኪሎ ሜትር ርቆ የሚገኘው አል ነጃሺ (ነጋሸ) ተብሎ በሚታወቀው ጥንታዊ ከተማ ከጥንት ጀምሮ ከመላው ኢትዮጵያ፣ ከኤርትራ፣ ከሱዳን፣ ከጂቡቲ፣ ከዓረብ አገሮች እየመጡ ዱዓ ያደርጉ እንደነበር ይታወቃል። ለምሳሌ 16ኛው ክፍለ ዘመን ኢማም አህመድ ኢብራሂም ኤርትራን ለማስገበር በሐውዜን (ሐረማት) በኩል ሲያልፉ ቱርኮችና የመኖች አልነጃሺን አይተውና ጸሎት አድርገው እንዲያልፉ ጠይቀዋቸው እንደነበረና ኤርትራን ካስገበሩ በኋላ እንደጎበኙ ዓረብ ፈቂ የተባለ ዜና መዋዕል ጸሐፊያቸው አስፍሯል፡፡

     ኤርትራውያን ከጥንት ጀምሮ በነጃሸ መስጊድ የዓሹራን በዓል ከኢትዮጵያውያን ወንድሞቻቸው ጋር በጾምና በጸሎት ሲያከብሩ የነበረ ሲሆን የተቋረጠው ባለፉት 20 ዓመታት ነው። በቅርቡ በዘመናዊ መልክ የታደሰው መስጊድና 500 በላይ ሰው የሚያስተናግደው የቀድሞው አዳራሽ የተሠራው በኤርትራውያን ሲሆን በተለይም የሰሜናዊ ትራንስፖርት ባለቤት ሐጂ ዓብዱና ቤተሰቦቻቸው ከፍተኛውን ድርሻ አበርክተዋል።  እስከ አሁንም ኢትዮጵያውያን ዘመዶቻቸው በሺ ለሚቆጠር ሰው መስተንግዶ ያደርጋሉ። ነጃሺ የሚከበረው ከሐጅ የሚመለሱ ኢትዮጵያውያን ሓጃጆች ካልሄዱት ጋር ጭምር እየተገናኙ የልምድ ልውውጥ ያደርጉ ነበር። በነጋሺ በዓል በርካታ ኢትዮጵያውያን መጥተው ዱዓ ስለሚያደርጉም ጠቀሜታው የላቀ ነው። በኔ እምነት ጥንት እንኳን ባይኖር ዛሬ የሙስሊሞችን አንድነት ለማጠናከር ሲባል እንደገና ተጠናክር መቀጠል ያለበት ነው። ለመሆኑ ይህን ታላቅ የኢትዮጵያና የዓለም ቅርስ በዚህና በሌሎች ምክንያቶች እየተገናኘን ካላስከበርነው ማን ሊያስከብረው ይችላል?

    እርግጥ ነው የዓሹራን በዓል የማይቀበሉ አሉ። ነገሩ ትክክል ነው  አይደለም የሚለው ጉንጭ አልፋ፣ አኞ፣  ማለቂያ የሌለው ክርክር የሚያመጣ ነው። ዱንያ ላይም አይመለስም።  ሰው አይመልሰውም። መላሹ እርሱ ብቻ ነው። የኔ ዓላማ ግን የኢትዮጵያና የኤርትራ ሕዝቦች በሰበበ ዓሹራ መገናኘታቸው ነው። በመሠረቱ፣ በነጋሺ የዓሹራ በዓል የሚከበረው በኢራቅ ወይም በኢራን እንደሚከበረው ዓይነት ፈጽሞ አይደለም። እንደማንኛውም የዱዓ ቀን ነው። ከመላው ኢትዮጵያ የሄዱ ሙስሊሞች ከሐጃጆች ጋር ተገናኝተው ዱዓ የሚያደርጉበት እንጂ ሌላ የተለየ አይደለም። ሽርክም፣ ሙሽሪክም፣ ተሸራኪም፣ አሻራኪም የለበት። ባለማወቅ የሚፈፀም ቢኖር ደግሞ ጨዋነት በተመላበት ሁኔታ ማስተማር ይገባል። በተረፈ ሙስሊሞች ባንድ ላይ ጸሎት ማድረጋቸውና አንድ ላይ መስገዳቸው  ራሱ ትልቅ ነገር ነው።  ለመሆኑ መካ ላይ አንድነት እየተሰገደና ዱዓ እየተደረገ አይደለም? ስለዚህ የግል አመለካከታችን እንዳለ ሆኖ ይህን ግንኙነት ጠባብ ከሆነ አቅጣጫ አይተን ባናጣጥለው መልካም ይመስለኛል።

    በመሠረቱ፣ አል ነጃሺ የኢትዮጵያውያንና የኤርትራውያን ብቻ ሳይሆን የዓለም ሙስሊሞች ቅርስ ሲሆን፣ ነብዩ ሙሐመድ የመጀመሪያውን ሶላተል ቓኢብ ወደሰገዱበት፣ ፍትሕ የሚያውቅ ንጉሥ የነበረበት፣ ለመጀመሪያ በውክልና ሚስት ወዳገቡበት፣  ኢትዮጵያ አገራችን፣ እርሷን አምነው የሚመጡ የተጎዱ ዜጎች አሳልፋ የማትሰጥ መሆኗን በዓለም አቀፍ ደረጃ ወዳረጋገጠችበት፣ የነብዩ መሐመድ ተከታዮች ወደሀገራቸው እስኪመለሱ የተመላለሱበት፣ የወጡበት፣ የወረዱበት፣ የሀገር ናፍቆታቸውን በተመስጦ ያሰቡበት፣ የተወጡበት ቦታ ነው። የኢትዮጵያና የኤርትራ ረቂቅና ተጨባጭ ኢስላማዊ ቅርስም ነው።

    የኢትዮጵያና የኤርትራ የኢስላማዊ ተጨባጭና ረቂቅ ቅርስ ታሪክ ሲነሳም በአንድ ሕዝብ ታሪክ ላይ የተመሠረተ ስለሆነ አንዱን ከሌላው መለየት የሚያስቸግርበት ሁኔታ እንዳለ ይስተዋላል፡፡ ለምሳሌ በነብዩ መሐመድ ትእዛዝ ወደ ሐበሻ የመጡ ተከታዮቻቸውና የቅርብ ዘመዶቻቸው ታሪክ ማለትም የመጀመሪያው ሒጅራ ታሪክ ቀይ ባህርን አቋርጠው ከመምጣታውም በላይ የኖሩት በሐበሻ ምድር በመሆኑ ኤርትራንም ይጨምራል፡፡ ከዚያ ጊዜ ጀምሮ በቀይ ባህር የሚመጡ ሙስሊም ዓረቦችም ወደ መሀል አገር የገቡትም ሆነ በኤርትራ የኖሩት በዚች ምድር ነው፡፡ በመሃል አገር ወደ ሁሉም አራት ማዕዘናት ድንበሮች እየሄዱ ኢስላምን እንዳስተማሩ ሁሉ ከቀይ ባህርና ከኤደን ባህረ ሰላጤ ድንበሮች ወደ መሀል አገር እየገቡ ኢስላምን ማስፋፋታቸው ይታወቃል፡፡ በቀይ ባህርና በኤደን ባህረ ሰላጤ በኩል የመጡ የዓረበያ ሰዎችም ኢስላምን ብቻ ሳይሆን ማህበራዊ ሕይወታቸውንም፣ ታሪካቸውንም፣ ባህላቸውንም፣ ሥነ ጥበባቸውንም፣ ንግዳቸውንም ቀስ በቀስ እንዳሰራጩ ሲታወቅ በተለይም በባህር ድንበሮች አካባቢ የነበረው ከመሃሉ የበለጠ ሥር እንደሰደደ ይታወቃል፡፡ የኢስላምን ተጨባጭና ረቂቅ ቅርሶች ታሪክ ስናወሳ በቅድሚያ ኢስላም እንደምን ወደ ኢትዮጵያና ኤርትራ እንደገባ በአንድነት ማንሳት አስፈላጊ ነው፡፡

    አሕመድ ሒፍኒይል አልአዝሃሪ ‹‹ጀዋሂሩል ሑሳን፣ ታሪቒል ሐበሺን›› በሚል ርዕስ በጻፉትን እንደሚሉት ‹‹የሐበሻው ንጉሥ የነጋሺ አገር ከቀይ ባሕር ዳርቻ በምፅዋና በሱዳን የባህር ዳርቻ መካከል በሚገኝ በሳህል ውስጥ ገባ ብሎ በሚገኝ ቦታ ሱዋንኪን ነው፡፡ ስዋንኪን ከምፅዋ ከፍ ብሎ የሚገኝ የሱዳን ግዛት ሲሆን የጥንት ኢትዮጵያውያን ለሐጅ ወደ መካ የሚጓዙት በዚህ ወደብ ጭምር እንደነበር ጥናቶች ያመለክታሉ፡፡ ያኔ የአክሱም መንግሥት መሪ የነበረው ሰው የዚያ አካባቢ ተወላጅ ሲሆን የንጉሡም ልጅ አንድ ነጋሺ ወይም አስሐማ ኢብን አብርሃ ነበር፡፡ እርሱ ሥልጣን ላይ እንደተቀመጠም ብዙ ጥሩ ሥራዎችን በማከናወንና ፍትሕን በማንገሥ ዝናው ከምድረ ሐበሻ አልፎ በዓረቢያ አገሮች የታወቀ ነበር፡፡ ንጉሥ አስሐማ በሥልጣን ላይ በነበሩት ዘመን ነቢዩ ሙሐመድ ከምድረ ዓረቢያ ተገኙ፡፡ እርሳቸውም የንጉሥ አስሐማን ዝናን ያውቁ ስለነበር ተከታዮቻቸውንና ዘመዶቻቸውንበሐበሻ መሬት ውስጥ ፍትሕ የማይጓደልበት ንጉሥ አለ›› ብለው ላኩ፡፡

    ኢስማዒል ሙኽታር ከአሥር ዓመታት በፊት በዋሺንግተን ስድስተኛው ዓመታዊ የኤርትራ ሙስሊሞች ምክር ቤት ባቀረቡት ጽሑፍ እንዳቀረቡት የነብዩ ሙሐመድ ተከታዮች ወደሐበሻ የመጡት በሦስት አቅጣጫዎች ሲሆን የመጀመሪያው የነብዩ ሙሐመድ ልጅ ሩቂያንና ባለቤቷ ዑስማን ኢብን ዓፋንን የሚጨምረው 11 ወንዶችና አራት ሴቶች የሚገኙበት ቡድን ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የነብዩ ሙሐመድ የአጎት ልጅ የሆኑትን ጃዕፋር ኢብን አቢጣሊብ የሚመራውና 83 ወንዶችና 18 ሴቶች ነበሩ፡፡ ሦስተኛው ሃምሳ ስደተኞችን የሚያካትት ሲሆን እነሱም የመጡት በየመን በኩል ነበር፡፡ እነዚህ ስደተኞች ወደ ሐበሻ የመጡት ማዕበል አቅጣጫቸው አስቷቸው ሲሆን የሚጓዙትም ነብዩ ወደሚገኙበት ወደ መካ ነበር፡፡ ሦስተኛው ቡድን ሐበሻ መድረሱን ሲያውቅ ከሌሎቹ ስደተኞች ጋር ለስምንት ዓመታት ኖረ፡፡ የነብዩ ወዳጆች በምድረ ሐበሻ የኖሩት 13 ዓመታት ያህል ቁጥራቸውንም አንዳንድ ሰዎች እስከ 600 እንደሚደርስ ይገልጻሉ (Ibn Kathir, Albidaya wa Nihaya)፡፡ ኢስማዒል ሙኽታር ጨምረው እንደገለጹት፣ የነብዩ ሙሐመድ ተከታዮች የመጡበት የባህር መስመርና የኖሩበት ቦታ የት እንደሆነ በትክክል መግለጽ ባይቻልም የኤርትራው ሙፍቲ ሸኽ ኢብራሂም ሙኽታር ዑስማን ኢብን ዓፋን ነገረኝ ብለው የተረኩትን ዓስከርን በመጥቀስ እንዳቀረቡት የገቡት በምፅዋ በኩል ሲሆን የመጡትም ከጂዳ እንደሆነ አስፍረዋል (Sabe Uthman, Tareekh Aritrea (Arabic), 1977.) ፋቲሕ ቐይዝ የታሪክ ተመራማሪውን ኢብን ሐሺምን መሠረት በማድረግ እንዳቀረቡት የነጃሺ ቤተ መንግሥት ዓባይ አጠገብ እንደነበረና ይህም ስፍራ ከተከዜ ብዙም በማይርቀው አክሱም ውስጥ ሊሆን እንደሚችል ጠቅሷል፡፡ 16ኛው ክፍለ ዘመን ከጂዛን (የመን) የዘመተው የኢማም አሕመድ ኢብራሂም መዋዕለ ዜና ጸሐፊ የነበረው ዓረብ ፈቂም የነጃሺ መቃም አሁን በሚገኝበት ስፍራ እንደነበረ ጠቅሷል (Pankhurst Richard, The Ethiopians, Blackwell Publishers, 1998.)፡፡

    ምንም እንኳን ነብዩ ሙሐመድ ሐበሻን አስቀድመው ጦርነት ካልከተቱባችሁ እንዳትነኳቸው ብለው ቢያዙም ኸሊፋ ዑመር ኢብ አልኸጣብ 20ኛው ዓመተል ሒጅራ ማለትም 640 ከዳህላክ እየተነሱ ዓረብያን ይወሩ የነበሩትን ኃይሎች ለማስወገድ ሲሉ ዳህላክ ደሴትን ይዘው የነበረ ሲሆን የዐመያድ ኸሊፋዊ መንግሥትም 84ኛው ዓመተል ሒጅራ ማለትም 702 ላይ የባህር ወንበዴዎች መናሃሪያ ሆናለች በሚል ሰበብ ዳህላክን ቅኝ ግዛት አድርገዋል፡፡

    ዑመያዶች ግብፅን በመያዝም በራሷ በግብፅ፣ በሱዳን፣ በቤጃ፣ በአሁኒቱ ኤርትራ ኢስላምን ማስፋፋት ጀመሩ፡፡ በሐሺማውያንና በዑማያዶች መካከል፣ በኋላም በዓባሲድና በዓለዋይት መካከል ጦርነት ሲነሳም በርካታ ስደተኞች ከሒጃዝ ወደ ምድረ ሐበሻ እንደመጡ ይታወቃል፡፡ ሣቤ ዑስማን እንደሚሉትም እነዚህ ከሒጃዝ የመጡ ስደተኞች በምፅዋ ምሽግ እንደሠሩና ከአካባቢው የቤጃና የኩሽ ሕዝቦች ጋር እየተጋቡ መኖራቸውን አስፍሯል (Sabe Uthman, Tareekh Aritrea (Arabic), 1977)፡፡ የምፅዋ በግብፆች መያዝ በኋላም የአጼ ልብነድንግል በኢማም አሕመድ ኢብራሂም መሸነፍ በዚያ አካባቢ ኢስልም እንዲስፋፋ አመቺ ሁኔታን ፈጠረለት (Sabe Uthman, Tareekh Aritrea (Arabic), 1977)፡፡

    ምፅዋና ሐርቂቆ የኦቶማን ናኢቦች ተሹመው ሲገዙም በርካታ ኢስላም ምሁራን ከዓረብ ለመምጣት እንዲችሉ አመቺ ሁኔታን ፈጥሮላቸዋል፡፡ ምፅዋንም ኢስላማዊ ማዕከል አደረጓት፡፡ በርካታ ኢስላምን ለማወቅ የሚፈልጉ የመሃል አገር ሰዎችም ወደዚች ስፍራ መጉረፍ ጀመሩ፡፡ በርካታ ውብ መስጊዶችና መድረሳዎችም ተገነቡ፡፡

    የኩነባ የሃይማኖትና አባቶችና ሊቃውንት እንደሚሉት ከሁሉ አስቀድሞ ከጥንት አያቶችና ቅድመ አያቶች ሲወርድ ሲዋረድ በነበረው ታሪክ መሠረት የነብዩ መሐመድ ተከታዮች ወደ ነጋሺ ሲያልፉ ለተወሰነ ጊዜ የተቀመጡበት፣ የተቀበሩበት ቦታ የሚገኘው በዚህ ቦታ (ኩነባ) ብቻ ነው፡፡ በሁለተኛ ደረጃ ከነብዩ ሙሐመድ ተከታዮች ጋር የተያያዙ ኅብረተሰቡ በአንድነት የሚያምንባቸው መኖሪያዎች፣ ተምርን ጨምሮ ያሉ የአትክልት ዓይነቶች ይገኛሉ፡፡ በሦስተኛ ደረጃ የተለያዩ የዓረብ የታሪክ ጸሐፊዎች የመጀመሪያው ሒጅራ ወደ ሐበሻ እንደሆነ፣ በቁጥር የሚታወቁ የነቢዩ ሙሐመድ ተከታዮች እንደመጡ፣ የተወሰኑት እንደቀሩ፣ የተወሰኑት ደግሞ እንደሞቱ ጽፈዋል፡፡ በተለይም የታሪክ ጸሐፊዎቹ ከራሳቸው ከስደተኞቹ መረጃ በመሰብሰብ በጻፉት ታሪክ ውስጥ የተጠቀሱት ስፍራዎችም በኩነባ ወረዳ በተለይም በለሌገዲ፣ በዒሲ፣ በፊሾና በአጽቢ ደራ ላይ እንደሚገኙ መረዳት ይቻላል፡፡ በአራተኛ ደረጃ ላለፉት 1400 በሕዝቡ ሲተላለፉ የነበሩ አፈ ታሪኮችና በዓረብ የታሪክ ጸሐፊዎች የተተረኩትን በዘመናዊ መንገድ መርምሮ መረዳት ይቻላል፡፡

    ያም ሆኖ ግን በሐበሻ ምድር ስለነበሩት የነቢዩ ሙሐመድ ተከታዮች በርካታ የታሪክ ምንጮችን በመጥቀስ ከጻፉ የታሪክ ሰዎች አንዱ ዓሊ ሸኽ አሕመድ ኢባብኩ (ዶ/ር) የተባለ ጸሐፊ ‹‹ሙሐዓሊም አል ሙሐደረተይን ኢላአርዱል ሐበሽ›› በሚል ርዕስ ባሳተመው መጽሐፋቸው በዓፋር ውስጥ አስራ አምስት የነብዩ ሙሐመድ ተከታዮች በውሃ መመረዝ ምክንያት እንደሞቱ ገልጸዋል፡፡

    እነሱም፡አል ሙጠሊብ ኢብኑ አዝሃር፣ ቢን ዓብዱ ዓውፊ (አዝሃርይጎሳ)፣ ዓብደላህ ኢብኑ ሙጠሊብ ኢብኑ አዝሃር፣ ሪጣታ ቢንት ሐሪስና አምስቱ ልጆቿ፣ ዘይነብ ቢንተል ሐሪስ ኢብኑል ኻሊድ ሙሳ ኢብኑ ሐሪስ ኢብኑል ኻሊድ ዓይሻ ቢንተል ሐሪስ ኢብኑል ኻሊድ፣ ፋጡማ ቢንል ሰፍዓን ቢን ኢመያ፣ ኸጣብ ኢብኑ ሐሪስ ኢብኑል ኻሊድ አሱክራን ቢን ዓምር ቢን ብዱሸምስ፣ ዓምር ቢን ዑመያ ኢብኑ ሪስ ኢብኑል ኻሊድ፣ ኢብን አሳድ፣  ሐጢብ ቢኑል ሐሪስ፣ ዓብደላ ቢኑል ሐሪስ፣ ዑርዋ ቢን ዑዛ፣ ቢን ሐርሳን፣ ጡለይ ቢን አዝሀር፣ ዑሙ ሐርመላ ቢንት ዓብዲል አሳድ፣ ናቸው፡፡

    ታሪክ ጸሐፊው መረጃ መሠረት እነዚህ ሰዎች የሞቱት ወደ አገራቸው ሲመለሱ ሲሆን ቀደም ሲል እንደተጠቀሰው የሞቱትም የተመረዘ ውሃ ጠጥተው ነው፡፡ ነገር ግን ቦታው የት እንደሆነ አይጠቅስም፡፡ በኩነባ ደግሞ በተለይም ዒሲ ተብሎ በሚጠራው ስፍራ ‹‹የሱሐባዎች መቃብር›› ተብሎ የሚታወቅ ስፍራ አለ፡፡ በዚህም ስፍራ ከጥንት ጀምሮ የሚታወቁ አምስት የመቃብር ስፍራዎች አሉ፡፡ በነዚህ ስፍራዎችም የዓፋር ሙስሊሞች የነቢዩ ሙሐመድ ተከታዮች የተቀበሩባቸው ስፍራዎች መሆናቸውን በመቀበል ከጥንት ጀምሮ በየዓመቱ ሰደቃ ያወጡ ነበር፡፡ ከዚህም በተጨማሪ በዚያ የመቃብር ስፍራ ውሃ የሚቋጥር ጎድጓዳ ስፍራ አለ፡፡ በዚህም ጎድጓዳ ስፍራ ውሃ የሚቋጠረው ውሃ አንድም እባብ ሊመርዘው ወይም በእባብ የተመረዘ እንስሳ ገብቶ ሊመርዘውና ሰዎቹም ያንን የተመረዘ ውሃ ጠጥተው ሊሞቱ ይችላሉ፡፡

    ብዙ ጊዜ እንደሚታየው ለታሪክ ሽሚያ ሲባል የነቢዩ ሙሐመድ ተከታዮች መጡት ‹‹በኛ በኩል አድርገው ነው›› ሲሉ ይሰማል፡፡ በዚህም መሠረት በዘይላ በኩል አድርገው መጡ የሚሉ እንዳሉ ሁሉ፣ በፑንት ላንድ በኩል እንጅ በዘይላዕ አይደለም የሚሉም አሉ፡፡ በታጁራ በኩል መጡ የሚሉ ቢኖሩ፣ በታጁራ ሳይሆን የመጡት ዳህላክ ደሴትን ተረማምደው በምፅዋ በኩል አድርገው በሰነዓፈና በዓጋመ መሬት አድርው በሰሜን በኩል መጡ ይላሉ፡፡

    የኩነባ ሰዎች ደግሞ የመጡት ሚዕዲር ተብላ በምትጠራው ወደብ ሲሆን በዚህ ለማለፋቸውም ከወደብ ጀምሮ እስከነጋሺ የሚደርስ ተከታታይ መረጃዎች አሉ በማለት ለማስረዳት ይሞክራሉ፡፡ በእርግጥም የተከታዮቹ አሻራ በተከታታይ የሚገኘው በኩነባ በኩል ነው፡፡ የሌሌገዱ፣ የዒሲ፣ የፊሾ፣ የአጽቢ ደራ መቃብሮች የሚመሰክሩትም ይህንኑ ነው፡፡ ይልቁንም እነዚህ ስፍራዎች ከወደብ ጀምሮ በእግር መንገድ ቢለኩ ከሁለት ቀን እስከ ሦስት ቀን የሚወስዱ ሲሆኑ በተለይም ከሌሌገዲ፣ ዒሲ፣ ፊሾና ዓጽቢ ደራ ያሉ መንገዶች ከአምስት እስከ አሥር ኪሎ ሜትሮች የሚራራቁ ናቸው፡፡ በተለይም ዐጽቢ ከሚገኘው የሱሐባዎች መቃብር እስከ ነጋሽ ድረስ ገረብ ሕዳርና ጓንጓ የሚባሉ ወንዞች ሁለቱንም ወንዞች ከሁለት ሰዓትና ሦስት ሰዓት የበለጠ የእግር ጉዞ በመሆኑ ንጉሡና የነቢዩ ተከታዮች በሁለት ተራሮች ትይዩ እንደነበሩ ወይም ተራርቀው እንዳልኖሩ መገንዘብ ይቻላል፡፡

    በኢትዮጵያና በኤርትራ እንዲሁም በጅቡቲና በሱማሊያ  የሚታወቁና መሠረታቸው አንድ የሆኑ የሃይማኖት  አባቶች ኤርትራና ሱማሊያ የኢትዮጵያ (የሐበሻ) አካላት እንደነበሩ አያጠያይቅም፡፡ የሐበሻ ታሪክ ሲወሳም የነሱ ታሪክ አብሮ መወሳቱ አይቀርም፡፡ የኢትዮጵያ ታሪክ ታሪካቸው ስለሆነ ነብዩ ሙሐመድ የቅርብ ተከታዮቻቸውንና ዘመዶቻቸውን ወደ ሐበሻ ምድር ልከዋል ሲባልም በቀጥታ ይመለከታቸዋል፡፡ 1439 ዓመት ወዲህ ብቻ ሳይሆን ከዚያ በፊት የነበረው የኢትዮጵያ ታሪክም ታሪካቸው ለመሆኑ አያጠያይቅም፡፡ ዛሬ የሉሲ ታሪክ ሲነሳ የኢትዮጵያን ቀደምትነት እንጂ የዓፋርን ቀደምትነት ነጥሎ የሚያወሳ እንደሌለው ሁሉ ማለት ነው፡፡ በብሔራዊ ደረጃ ብቻ ሳይሆን በዓለም አቀፍ ደረጃም የሚነገረው እንደዚህ ነው፡፡ የአክሱም ታሪክም ሆነ የአክሱም መንግሥት ቀጣይ አካል የሆነው የአልነጋሺ ታሪክም ታሪካቸው ስለሆነ የነብዩ ሙሐመድ የቅርብ ዘመዶችና ተከታዮች ወደ ሐበሻ መጥተው ነበር ሲባልም ያው ታሪካቸው እንደሆነ ግልጽ ነው፡፡ ከነብዩ ሙሐመድ ማለፍ በኋላ በብዙ መቶዎች የሚቆጠር የእርስ በእርስ ውጊያና የሥልጣን ሹኩቻ ምክንያትም በርካታ የእስልምና ሃይማኖትና ተከታዮቹ መጥተዋል፡፡ የጦርነቱ ስፋት ሜዲተራንያን ባህርን፣ ቀይ ባህርን፣ የኤደን ባህረ ሰላጤና የፋርስን ባህረሰላጤ