Tuesday, July 23, 2024
- Advertisement -
- Advertisement -
እኔ የምለዉለአክሲዮን ገበያ ተግባራዊነት ቅድመ ዝግጅትና ጥንቃቄ ምን ይደረግ?

ለአክሲዮን ገበያ ተግባራዊነት ቅድመ ዝግጅትና ጥንቃቄ ምን ይደረግ?

ቀን:

በመሐሪ መኰንን (ዶ/ር)

ስለኢትዮጵያ የአክሲዮን ገበያ በሰፊው ይነገራል፣ ይጻፋልም፡፡ ብዙዎቹ ጽሑፎች ወይም ውይይቶች በጥቅሉ “ኢትዮጵያ የአክሲዮን ገበያ ያስፈልጋታል ወይስ አያስፈልጋትም”? “አሁን ለኢትዮጵያ የአክሲዮን ገበያ መክፈት ጊዜው ነው ወይስ አይደለም”? እንዲሁም “ኢትዮጵያ የአክሲዮን ገበያ ለመክፈት ብቁ (ዝግጁ) ናት ወይስ አይደለችም”? የሚሉትን ሐሳቦች እያነሱ የሚሟገቱ ናቸው፡፡ ይህ ጽሑፍ ከእነዚህ ዓይነት ጽሑፎች አይመደብም፡፡ ይልቁንም የጽሑፉ ትኩረት ምናልባት ኢትዮጵያ የአክሲዮን ገበያ ብትከፍት የሚያስፈልጋት ቅድመ ዝግጅት ምንድነው የሚለውን ሐሳብ በዋናነት ይዳስሳል፡፡ የጽሑፉ ዓላማ የአክሲዮን ገበያ ሲተገበር ሊመጣ የሚችለውን ተግዳሮት ለውይይት መነሻ ለማድረግና የቅድመ ጥንቃቄ ሐሳቦችን ለማመንጨት የታለመ ነው፡፡ ለማንኛውም አስተያየት ከታች ባለው አድራሻ እገኛለሁ፡፡ መልካም የንባብ ጊዜ፡፡

መግቢያ

ረዘም ላሉ ዓመታት ምናልባትም ከግማሽ ምዕተ ዓመት በላይ ለሚሆን ጊዜ “አክሲዮን” እና “የአክሲዮን ገበያ” የሚሉት ቃልና ሐረግ በአገራችን በሰፊው ይወሳሉ፡፡ ቃላቱን ያስተዋወቀው ምናልባት እ.ኤ.አ. በ1956 የተጠነሰሰው የአክሲዮን ገበያ ሳይሆን አይቀርም፡፡ የጽንሰ ሐሳቦቹ ምንጭ ይህም ሆነ ሌላ “አክሲዮን”  እና “የአክሲዮን ገበያ” ማለት ምን ማለት ናቸው የሚለውን ጥያቄ ለመዳሰስ እንሞክራለን፡፡

“አክሲዮን” የኩባንያ ባለድርሻነት ወይም ባለቤትነት ማረጋገጫ ሰነድ፣ ወይም የምስክር ወረቀት ነው፡፡ ይህ ሰነድ ያለው ሰው ሰነዱ በተገዛበት ኩባንያ ሀብትና ንብረት ላይ የባለቤትነት መብት ይኖረዋል፡፡ በሌላ አገላለጽ አክሲዮን አንድ ሰው በአንድ ኩባንያ ላይ ያፈሰሰውን መዋዕለ ንዋይ መጠን የሚገልጽ ሰነድ ነው፡፡ ለምሳሌ አንድ ሰው የ10,000 ብር አክሲዮን ከአንድ ኩባንያ ቢገዛ፣ ገዥው የ10,000 ብር መዋዕለ ንዋይ በኩባንያው ላይ አፍስሷል ማለት ነው፡፡ ስለዚህም በዚሁ ኩባንያ ሀብትና ንብረት ላይ በገንዘቡ መጠን ባለቤት ይሆናል፡፡

“የአክሲዮን ገበያ” ማለት ደግሞ አክሲዮኖች የሚሸጡበትና የሚገዙበት ገበያ ማለት ነው፡፡ “የአክሲዮን ገበያ” ሰፋ ብሎ ሲተረጐም “የካፒታል ገበያ” ይባላል፡፡ ምክንያቱም የሚሸጡት አክሲዮኖች የካፒታል ምንጭ ስለሚሆኑ ነው፡፡ አክሲዮን የሚሸጠው ለሻጩ ኩባንያ ካፒታል ለማመንጨት ታስቦ ነው፡፡ የካፒታል ገበያ ከአክሲዮኖች በተጨማሪ ሌሎች ባለቤትነትንና ባለዕዳነትን የሚገልጹ ሰነዶች የሚሸጡበትና የሚገዙበት ገበያ ነው፡፡ በዚህ ጽሑፍ ውስጥ ስለአክሲዮን ስናብራራ ለዕዳ ሰነዶችም የሚያገለግል መሆኑ ይታወቅ፡፡

የአክሲዮንና የአክሲዮን ገበያ ታሪካዊ አመጣጥ ቀደም ያለ ነው፡፡ እ.ኤ.አ. ከ1,400 እስከ 1,500 ባለው ጊዜ አክሲዮን መሳይ ግብይይቶች በኔዘርላንድ (ለምሳሌ በሮተርዳም ከተማ) እና በቤልጀም (ለምሳሌ በአንትወርፕ ከተማ) ይከናወኑ እንደነበር ታሪክ ያስታውሰዋል፡፡ ይሁን እንጂ በዘመናዊ መልክ በዓለም ለመጀመሪያ ጊዜ አክሲዮን በአክሲዮን ገበያ የተሸጠው እ.ኤ.አ. በ1602 ዳች ኢስት ኢንዲያ (Dutch East India Company) በሚባል የኔዘርላንድ ኩባንያ በአመስተርዳም የአክሲዮን ገበያ እንደነበር በታሪክ ተመዝግቧል፡፡

እስካሁን ባለው የምጣኔ ሀብት ጥናት አንዱ የካፒታል አንጡራ ምንጭ ቁጠባ ነው፡፡ በዚህ ምክንያት ግለሰቦች፣ ኩባንያዎችና መንግሥት ገንዘብ ይቆጥባሉ፡፡ ይህ የተቆጠበ ገንዘብ ወደ ኢኮኖሚው ገብቶ ካፒታል ለሚፈልጉ ኩባንያዎች እየተሠራጨ የአገርን ምጣኔ ሀብት ያሳድጋል፡፡ የተቆጠበው ገንዘብ ወደ ኢኮኖሚው እንዲገባ ገንዘቡ መሰብሰብ ይኖርበታል፡፡ ቁጠባን ወደ ኢኮኖሚው የማስገቢያ ዋና ዋና ዘዴዎች ሁለት ናቸው፡፡ ባንክ በማስቀመጥና አክሲዮን (ወይም የዕዳ ሰነድ) መሸጥ/መግዛት ናቸው፡፡ ቆጣቢው ገንዘቡን ባንክ ሲያስቀምጥና ባንኩ መዋዕለ ንዋይ ለሚፈልጉ ኩባንያዎች ሲያበድር የተቆጠበው ገንዘብ ወደ ኢኮኖሚው ይገባል፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ ኩባንያዎች አክሲዮን (ወይም የዕዳ ሰነድ) ለገበያ ሲያቀርቡና ሲሸጡ፣ ገንዘብ የቆጠበ ሰው አክሲዮን ይገዛል፡፡ የተሸጠው የአክሲዮን ገንዘብ ተጠራቅሞ ለአክሲዮን ሻጩ ኩባንያ ሥራዎች ማስፈጸሚያ በመዋል ወደ ኢኮኖሚው ይገባል፡፡

ይሁን እንጂ የትኛው ዘዴ የምጣኔ ሀብት ዕድገትን ያሳልጣል ለሚለው ጥያቄ በምሁራኑ ዘንድ ሰፊ የመነጋገሪያ አጀንዳ ከሆነ ቆይቷል፣ አሁንም እያነጋገረ ይገኛል፡፡ እ.ኤ.አ. ከ1911 ጀምሮ ሰፋ ያሉ ጥናታዊ ጽሑፎች በዚህ የሐሳብ ውዝገብ ዙሪያ ታትመዋል፡፡ ገሚሱ የባንክ ቁጠባ ዘዴን ሲደግፍ ሌሎች ደግሞ የአክሲዮን ገበያን ይደግፋሉ፡፡ ሁለቱንም በጋራ አስፈላጊ ናቸው የሚሉም ብዙ ናቸው፡፡ በእነዚህ ጎራዎች ተከፋፍሎ ብዛት ያላቸው የፋይናንስና የምጣኔ ሀብት ጠበብት የምርምር ሥራዎቻቸውን ዛሬም እያቀረቡ ይገኛሉ፡፡ ሦስቱም አመለካከቶች በሚያገኙት የምርምር ውጤቶች የተደገፉ ናቸው፡፡ ከዚህ አኳያ የአገሮችን የምጣኔ ሀብት አወቃቀርና የቁጠባ አሰባሰብ ስንመለከት እንደየአገራቱ ባህላዊ፣ የሕግ አቋምና ታሪካዊ ሁኔታዎች ይለያያሉ፡፡ ለምሳሌ እንደ ጀርመንና ጃፓን ያሉ አገሮች በአብዛኛው የባንክ ቁጠባ መሰብሰቢያ ዘዴን ሲያዘወትሩ፣ አሜሪካና እንግሊዝ ደግሞ ወደ አክሲዮን ገበያ ያዘነበለ ባህርይ ይታይባቸዋል፡፡ አንዱን ዘዴ ብቻ ይዘው ምጣኔ ሀብታቸውን ያዋቀሩ አገሮችም አሉ፣ ለዚህ አገራችንን እንደምሳሌ መውሰድ ይቻላል፡፡ ሁሉም ዘዴዎች የየራሳቸው ጠንካራና ደካማ ጎን ስላላቸው አጣምሮ መጠቀም የምጣኔ ሀብት ዕድገትን ያፋጥናል የሚሉ ሊቃውንት ብዛታቸው እየጨመረ ይገኛል፡፡

የአክሲዮን ገበያ በኢትዮጵያ

አገራችን የአክሲዮን ገበያን ጠቀሜታ ያወቀችው ብዙዎቹ የአውሮፓና የአፍሪካ አገሮች ገና ሐሳቡን ሳያውቁት ነበር፡፡ የአክሲዮን ገበያ ጥንስስ በኢትዮጵያ የተጀመረው እ.ኤ.አ. በ1956 ነው፡፡ ከዚህ አንፃር የእኛ የአክሲዮን ገበያ አጀማመር ምድብ ከመጀመሪያዎቹ ስድስት የአፍሪካ የአክሲዮን ገበያዎች ይሆናል፡፡ በዚህ መሠረት ግብፅ (እ.ኤ.አ.1883)፣ ደቡብ አፍሪካ (እ.ኤ.አ. 1887)፣ ሞሮኮ (እ.ኤ.አ.1929)፣ ዚምባብዌ (እ.ኤ.አ. 1948) እንዲሁም ኬንያ (እ.ኤ.አ. 1954) የሚገኙት የአክሲዮን ገበያዎች የእኛን ገበያ ይቀድሙታል፡፡ ለእነዚህ ገበያዎች ቀድሞ መከፈት ምናልባትም ከቅኝ ግዛት ጋር ተያይዞ የመጣው ተጨማሪ ካፒታልን የማመንጨት ፍልስፍና ሊሆን ይችላል፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ የእኛ የአክሲዮን ገበያ ከአውሮፓ ለምሳሌ የስፔንን (እ.ኤ.አ. 1981)፣ የአየርላንድን (እ.ኤ.አ.1985) እና የስዊድንን (እ.ኤ.አ. 2003) የአክሲዮን ገበያዎች ቀድመን እንደነበር ለማስታወስ ይቻላል፡፡ በአሁኑ ጊዜ አፍሪካ ካሏት 54 አገሮች ኢትዮጵያን ጨምሮ 29ኙ የአክሲዮን ገበያ የላቸውም፡፡

በአገራችን “የኢትዮጵያ ቄራዎች” የሚባል ኩባንያ የመጀመሪያውን አክሲዮን ግብይት እንደ ጀመረ ጥናቶች ያሳያ፡፡ የተደራጀ የገበያ ቦታም ባለመኖሩ የያኔው የኢትዮጵያ መንግሥት ባንክ በዛሬው ስሙ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ ተብሎ የሚጠራው መሥርያ ቤት በሰጠው ቦታ፣ የአክሲዮን ግዥና ሽያጭ ይካሄድ እንደነበር ተጽፏል፡፡ ይህ የአክሲዮን ገበያ ግን በአግባቡ ያልተደራጀ፣ የሕግ ድጋፍም የሌለውና ተቋማዊ ይዘትም ስላልነበረው አልቀጠለም፡፡ ጥንስሱ ከተሞከረ ከዘጠኝ ዓመት በኋላ ገበያው ለኢኮኖሚው የሚሰጠውን የካፒታል አማራጭ በመገንዘብ እ.ኤ.አ. በ1965 “አዲስ አበባ የአክሲዮን ግብይት ቡድን” በሚል ስያሜ መለስተኛ ተቋማዊ ይዘት ያለው አወቃቀር ብቅ ብሎ ነበር፡፡ ሕጋዊ አቋም ግን አልነበረውም፡፡ በዚህኛው ግብይት ስድስት ኩባንያዎችና አንድ የግለሰብ ድርጅት ተመዝግበው እንደነበር የታሪክ ማስረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡ እነሱም የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ፣ አዲስ አበባ ባንክ፣ የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ፣ የኢትዮጵያ ልማት ባንክ፣ የኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት ባንክ፣ ሳቢያን ዩቲሊቲና ሚስተር አልፍሬድ አቤል ነበሩ፡፡ እ.ኤ.አ. በ1968 የተገኘው መረጃ እንደሚያስረዳው የአክሲዮን ግብይቱ በድምሩ 155,850,000 ብር (በዛሬ ዋጋ 2,183,405,797 ብር የሚገመት) ካፒታል የነበራቸው 17 ኩባንያዎች በአክሲዮን ገበያው ተመዝግበው ሲገበያዩ እንደነበር ጥናቶች ያመላክታሉ፡፡

ከ1983 ዓ.ም. የመንግሥት ለውጥ በኋላ በተለያዩ ቦታዎችና ጊዜያት የአክሲዮን ገበያ እንደገና መጀመርን የሚያነሱ ጥያቄዎች እየበረከቱ መጥተዋል፡፡ ብዛት ያለቸው ጥናቶች፣ ወርክሾፖች፣ ሴሚናሮችና ውይይቶች ተካሂደዋል፡፡ እ.ኤ.አ. በ2006 ሚያዝያ ወር ላይ በሒልተን ሆቴል በተካሄድው ከፍተኛ የምክክር ጉባዔ ላይ የዚህ ጽሑፍ አቅራቢ ተሳትፏል፡፡ በ2000 በመቀሌ ዪኒቨርሲቲና በ2009 እና በተለያዩ ጊዜያቶች በአዲስ አባባ ዩኒቨርሲቲ የተካሄዱት ሴሚናሮች ተጨማሪ ምሳሌዎች ናቸው፡፡ የንግድ ምክር ቤት በዚህ ጉዳይ ላይ በሰፊው ከሚንቀሳቀሱት የንግዱ ማኅበረሰብ አካላት አንዱና ዋናው ነው፡፡ በዚህ ርዕሰ ጉዳይ በተለያዩ ጊዜያቶች የተደረጉ ጥናቶችም በአካዳሚክ መጽሔቶች ጭምር ታትመዋል፡፡ ለምሳሌ በአርዓያ ደበሳይና ቴዎድሮስ ሐረገ ወርቅ (እ.ኤ.አ. 1994)፣ አቡ ግርማ (እ.ኤ.አ. 1994)፣ አሥራት ተሰማ (እ.ኤ.አ. 2003)፣ ዓብይ ይመር (እ.ኤ.አ. 2011)፣ ለጤናህ እጅጉ (እ.ኤ.አ. 2012)፣ ጄቱ ኢዶሳ (እ.ኤ.አ. 2014)፣ ደሳለኝ ሞሲሳ (እ.ኤ.አ. 2014) እና ዳኛቸው ወርቁ (እ.ኤ.አ. 2017) ሊጠቀሱ ይችላሉ፡፡ በተጨማሪም ከ20 ዓመታት በፊት “ኧርነስት እና ያንግ” በተባለ የጥናት ኩባንያ የቴክኒካል ጥናቶች ተጠናቀው እንደነበር የሚታወስ ነው፡፡ በ2000 ግንቦት ወር ይጀመራል የሚል ዜናም በሪፖርተር ጋዜጣ ታትሞ እንደነበር ይታወሳል፡፡ በዚህ ዓመት መጀመሪያ ሪፖርተር ጋዜጣ መንግሥት በ2012 (እ.ኤ.አ. 2020) የአክሲዮን ገበያን እንደገና እንደሚያቋቁም ዘግቧል፡፡ እነዚህ ሁሉ ግፊቶች ካሉና መንግሥትም የአክሲዮን ገበያን ለማቋቋም ከወሰነ ገበያው እንዴት ሊቀረፅ ይገባል የሚለውን ሐሳብ በሚቀጥለው ክፍል እንዳስሳለን፡፡

የአክሲዮን ገበያ እንዴት ይቋቋማል?

ከላይ በክፍል ሁለት የታቀደው ሐሳብ ዕውን የሚሆን ከሆነ ቀጣዩ ጉዳይ ይህ የአክሲዮን ገበያ እንዴት ይዋቀራል የሚለውን ጥያቄ መመለስ ነው፡፡ በመሠረቱ የአክሲዮን ገበያ መንግሥት ጥበቃ የሚያደርግለት የተለየ ተቋማዊ የንግድ ሥራ ነው፡፡ ገበያውን አደራጅቶ መምራት ደግሞ ራሱን የቻለ የንግድ መስክ ነው፡፡ በዚህ ገበያ ውስጥ ብዛት ያላቸው ድርጅቶች ተቋማትና ግለሰቦች ይሳተፉበታል፡፡ ተቋሙን እንደአንድ የገበያ ማዕከል ልንመስለው እንችላለን፡፡ በአንድ የገበያ ማዕከል ባንኮች፣ አከፋፋዮች፣ ደላሎች (Brokers)፣ ጉዳይ አስፈጻሚዎች ይኖራሉ፣ የሕግ አገልግሎት ይሰጣል . . . ወዘተ፡፡ ሁሉም የየራሳቸው ቦታ አላቸው፣ ደንበኞችም ይኖራቸዋል፣ የአሠራር ደንብና ተቆጣጣሪ አካልም ይኖራቸዋል፡፡ እነዚህን ድርጅቶች የገበያ ማዕከሉ ያስተዳድራቸዋል፡፡ በእርግጥ የአክሲዮን ገበያ ከገበያ ማዕከል እጅግ የተለየ ነው፡፡ በአጠቃላይ የአክሲዮን ገበያን ለማቋቋም ከሚያስፈልጉ መሠረታዊ ጉዳዮች ውስጥ ዋናዎቹን እንደሚከተለው በዝርዝር እንመለከታቸዋለን፡፡

አክሲዮን ገበያ የሚመራበትን ሕግ መደንገግ

የመጀመሪያው ሥራ ገበያው የሚመራበትን ሕግ መደንገግ ነው፡፡ ከሁሉም በላይ ጠንካራ የአክሲዮን ገበያ እንዲኖር ጠንካራ፣ተዓማኒና ቀልጣፋ የሕግ ሥርዓት መዘርጋት ያስፈልጋል፡፡ ሕጉ መደንገጉ ብቻ ሳይሆን የአስፈጻሚ አካላትም ሚና እጅግ ወሳኝ ነው፡፡ የሕግ ባለሙዎቹ ጥሬ ሕጉን ብቻ ሳይሆን ስለአክሲዮን ገበያ አሠራር በቂ እውቀት ሊኖራቸው ይገባል፡፡ ሕጉ ለገበያው እንጂ ገበያው ለሕጉ መኖር እንደሌለበት የሚያስቡ ባለሙያዎች በፅኑ ያስፈልጋሉ፡፡

የሚደነገገው ሕግ በዋናነት ወደ አክሲዮን ገበያ የሚገባበትንና የሚወጣበትን፣ አክሲዮን የሚመዘገብበትን፣ አክሲዮን የሚዘዋወርበትንና አክሲዮን ከመዝገብ የሚፋቅበትን፣ የገበያውን አሠራር የሚወሰንበትን፣ ስለአከናዋኞች ሙያ ሁኔታና የሙያ ሥነ ምግባር (ማኅበር፣ ሥልጠና፣ ምስክር ወረቀት፣ የሥራ ፈቃድ፣ . . .ወዘተ)፣ የአክሲዮን ሒሳብ አያያዝ፣ ስለብድር፣ ስለሚጣለው ኮሚሽን፣ ስለግብይት ዋጋ፣ በአክሲዮን ገበያ ውስጥ ስለሚከሰቱ ወንጀል ነክ ግብይቶች፣ የአክሲዮን ገበያ የመረጃ ፍስትና ቴክኖሎጂ፣ አክሲዮናቸውን ስለሚሸጡ ኩባንያዎች አስተዳደር (ገቨርናንስ)፣ በአክሲዮን ገበያ ለመመዝገብ ስለሚያስፈልጉ ቅድመ ሁኔታዎች፣ በውክልና ስለሚከናወኑ የአክሲዮን ግብይቶች . . .ወዘተ ሊይዝ ይገባዋል፡፡ ሕጉ የአገሪቱን የዕድገት ደረጃና የሕዝቡን የአክሲዮን ገበያ እውቀት ደረጃም ታሳቢ ማድረግ ይኖርበታል፡፡

በተጨማሪ ገበያውን ስለሚያስተዳድረው ኩባንያ አወቃቀር፣ አክሲዮንና የዕዳ ሰነድን ለመሸጥ የሚያስፈልጉ መሥፈርቶች፣ የግብይት ሕግጋት፣ አክሰዮኖችን በአደራ ስለመጠበቅ (ካስቶዲ)፣ የውጭ አገር ኩባንያዎች ስለሚመዘገቡበት ሁኔታ፣ የውጭ አገር ኢንቨስተሮች የሚመዘገቡበት ሁኔታ፣ የገበያውን ጠቋሚ መረጃ ስለሚዘጋጅበት (የአክሲዮን ኢንዴክስ) ሁኔታ፣ እንዲሁም የኢንቨስተሮችን መብት ጥበቃ የሚመለከቱ ሕጎችን ማካተት ይኖርባቸዋል፡፡

ገበያውን የሚቆጣጠር የሕግ ሰውነት ያለው የመንግሥት ተቋም መመሥረት

የአክሲዮን ገበያ እጅግ በጣም ጥንቃቄ በሚጠይቅ መልኩ ቁጥጥር የሚያስፈልገው የሥራ ዘርፍ ነው፡፡ በቀላሉ ለስህተትና ለማጭበርበር የተጋለጠ በመሆኑ ፈጣን ምላሽ የሚሰጥ የሕግ የአሠራር ሥርዓት መቀየስንም ይጠይቃል፡፡ የገንዘብና የሰነድ ዝውውር በከፍተኛ ፍጥነት ስለሚከናወን በዚሁ ፍጥነት ሊጓዝ የሚችል የአሠራር ሥርዓትና አፈጻጸም ይጠበቃል፡፡ ስለዚህ ራሱን የቻለ ተቆጣጣሪ የመንግሥት ተቋም ማቋቋም ያስፈልጋል፡፡

በዘርፉ ያሉ ሊቃውንት የአክሲዮን ገበያ ስድስት ባህርያት እንዳሉት ይገልጻሉ፡፡ እነዚህም በተደራጀ መልኩ የሚከናወን፣ የሕዝብ ኩባንያዎች (Public Companies) የሚሳተፉበት፣ ግብይት ለገበያው አባል በሆኑ የአክሲዮን ደላሎች (Brokers) ብቻ የሚከናወንበት፣ የሕዝብ ኩባንያዎች አክሲዮናቸውን ለሕዝብ በማቅረብ የሚሳተፉበት፣ የአክሲዮን ዋጋ በአክሲዮን አቅርቦትና ፍላጎት የሚወሰንበት፣ የአክሲዮን ነጋዴዎች በአክሲዮን ዋጋ ትንበያ ሥራ የሚወዳደሩበት ገበያ ነው፡፡ እነዚህ ባህርያት በራሳቸው የተለያየ የቁጥጥር ሕግና ሥልት የሚጠይቁ ናቸው፡፡ በአደጉ አገሮች የቁጥጥር ሥርዓቱ በሁለት ወገን ይከናወናል፣ በመንግሥትና በሙያ ማኅበራት፡፡ ስለዚህ የቁጥጥር ሥራውን በሁለት ተከፍሎ መንግሥትና የሙያ ማኅበራት ያከናውኑታል፡፡ 

መሠረታዊ የገበያ ክንውን በመረጃ ልውውጥ ላይ የተመሠረተ ነው፡፡ ሁለት ዓይነት መረጃ በገበያ ላይ ይገኛል፡፡ በሕዝብ ዘንድ የሚታወቅ መረጃና በኩባንያዎች (በግል) ብቻ የሚታወቅ መረጃ ነው፡፡ የታተሙ መረጃዎች፣ በማንኛውም ሚዲያ የተሠራጩና ሕዝቡ የሚያውቃቸው ወይም ያውቃቸዋል ተብሎ የሚገመቱ መረጃዎች በሕዝብ ዘንድ የሚታወቁ መረጃዎን ይወክላሉ፡፡ የየኩባንያዎች መረጃዎች (ለምሳሌ የቦርድ ቃለ ጉባዔ፣ አዲስ የሥራ አስኪያጅ ሹመት . . . ወዘተ) ለሕዝብ እስካልተሠራጨ ድረስ የግል መረጃ ሆኖ ይታሰባል፡፡ የአክሲዮን ነጋዴዎችም ሆኑ የአክሲዮን ደላሎች እነዚህ መረጃዎች በማስረጃ የተደገፉ መሆናቸውን ማረጋጥ ያስፈልጋቸዋል፡፡ ምክንያቱም የአክሲዮን ዋጋ መነሳትና መውደቅ በእነዚህ መረጃዎች ላይ የተመሠረተ በመሆኑ ነው፡፡ ተቆጣጣሪው ባለሥልጣን መረጃዎች በጤነኛ መልኩ እየተሠራጩ መሆኑን መቆጣጠር የግድ ይለዋል፡፡ ምክንያቱም የውሸት ወይም የተሳሳተ መረጃዎች ገበያውን የማወክ አቅም ስላላቸው ነው፡፡ በተሳሳቱ መረጃዎች ምክንያት የአክሲዮን ገበያ ይወድቃል፣ ኩባንያዎች ይከስራሉ፣ ኢንቨስተሮች አንጡራ ሀብታቸውን በሴኮንድ ውስጥ ያጣሉ፣ ገበያው የሕዝብ አመኔታ ያጣል . . . ወዘተ፡፡ ስለሆነም ተቆጣጣሪ የመንግሥት ተቋም ማቋቋም የግድ ያስፈልጋል፡፡

ገበያውን የሚያቋቁምና የሚያስተዳደር የሕግ ሰውነት ያለው ድርጅት መመሥረት

ገበያውን የሚያቋቁምና የሚያስተዳደር ኩባንያ ስንል ራሱን የቻለ በአገልግሎት ዘርፍ የሚቋቋም የንግድ ድርጀት ማለታችን ነው፡፡ ይህ ድርጅት ሥራው ገበያውንና ገበያተኛውን ማስተዳደር ብቻ ነው፡፡ ገበያ ስንል የሚያስፈልገውን መሠረተ ልማት ጨምሮ ማለት ነው፡፡ ለምሳሌ ሕንፃ፣ ለሥራ አመች የሆኑ ቢሮዎች፣ የውኃ፣ የመብራትና ስልክ መሥመሮች፣ የኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ መሠረተ ልማት፣ የመረጃ መስጫ መንገዶች፣ ጥበቃና ደኅንነት . . . ወዘተ ያጠቃልላል፡፡

ከአሁን በፊት በነበረው “አዲስ አበባ የአክሲዮን ግብይት ቡድን “Addis Ababa Share Dealing Group” በጥንቱ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ ሥር ይተዳደር እንደነበር ተጽፏል፡፡ ይህ ቡድን ስድስት ኩባንያዎችንና አንድ ግለሰብ በአባልነት የያዘ ነበር፡፡ ይሁን እንጂ ቡድኑ ሕጋዊ ሰውነት አልነበረውም፡፡ አንዳንድ ጸሐፊዎች ግን የግብይት ቡድኑን እንደ የግል ድርጀት አድርገው ይቆጥሩታል፡፡ ሌሎች ጸሐፊዎች ደግሞ የብሔራዊ ባንኩ አንድ መምርያ ነበር የሚሉም አሉ፡፡ እውነታው ግን ይህ አልነበረም፣ በመጀመሪያ ይተዳደር የነበው በብሔራዊ ባንክ ሥር ነበር፣ ይሁን እንጂ እንደ ድርጅት የሚያስቆጥር ሕጋዊ ሰውነት አልነበረውም፡፡

ከዚህ ሐሳብ አንፃር የሚነሳው ጥያቄ ገበያውን የሚያስተዳድረው ማን ይሁን የሚለው ነው፡፡ የመንግሥት ድርጅት ወይም የግል ድርጅት ሊሆን እንደሚችል ተሞክሮዎች ያሳያሉ፡፡ ከላይ እንደተገለጽው ገበያውንና ገበያተኛውን የሚቆጣጠር ድርጅትም ማቋቋም ያስፈልጋል፡፡ ሁለቱን ድርጅቶች ስናጣምር የመንግሥት ድርሻ ምን ይሁን፣ የግል ድርጀቶች ድርሻስ ምን ይሁን የሚል ጥያቄ ያጭራል፡፡ የተለያዩ አማራጮች ሊፈልቁ ይችላሉ፡፡ አንደኛ ተቆጣጣሪው ድርጀት የመንግሥት፣ የሚያስተዳድረው ኩባንያ ደግሞ የግል ቢሆን፣ ሁለተኛ ሁሉም የመንግሥት አካላት ቢሆኑ፣ ሦስተኛ ሁሉም የግል ድርጅት ይሁኑ ሊባል ይችላል፡፡ ሦስተኛው አማራጭ የተለመደ አይደለም፡፡ አንደኛውና ሁለተኛው አማራጮች በሰፊው እየተሠራባቸው ይገኛሉ፡፡ በተለይ ሁለተኛው አማራጭ በኢትዮጵያ ምርት ገበያ አወቃቀር ላይ የሚታይ ነው፡፡ ገበያውን የሚያስተዳድረው መንግሥት፣ ገበያውን የሚቆጣጠረው መንግሥት ነው፡፡ የአክሲዮን ገበያ ያላቸው ብዙ አገሮች በአንደኛው አማራጭ ይጠቀማሉ፡፡ እንደ ማንኛውም የአገልግሎት ሰጪ ተቋም ገበያውን የሚያስተዳድረው የግል ድርጅት ሲሆን፣ ገበያውንና ገበያተኛውን የሚቆጣጠረው ግን መንግሥት ይሆናል፡፡ ለምሳሌ ሩቅ ሳንሄድ ታንዛኒያ የሚገኘውን የዳሬሰላም የአክሲዮን ገበያን አወቀቀር መመልከት ይበቃል፡፡ የአክሲዮን ገበያው እ.ኤ.አ. በ1996 ሲቋቋም የአስተዳደር ሥራውን የሚያከናውነው የግል ድርጅት ነው፡፡ የቁጥጥሩ ሥራ ግን ለመንግሥት ተትቷል፡፡

ኩባንያዎች ወደ ገበያው የሚገቡበትንና የሚወጡበትን ደንብ ማዘጋጀት

ሌላው የአክሲዮን ገበያን ለመመሥረት ከሚያስፈልጉ ቅድመ ሁኔታዎች ውስጥ ገበያው ውስጥ ሊመዘገቡ የሚገባቸውን ኩበንያዎች መለየት ነው፡፡ ይህ መለያ የሚወሰነው በሕግ፣ በደንብና በመመሪያ መሆን ይኖርበታል፡፡ እንደ (አለ) መታደል ሆኖ የእኛ አገር የንግድ ድርጅት አወቃቀርና ባለቤትነት ዝብርቅርቅ ያለ ነው፡፡ አሁን ባለው ነባራዊ ሁኔታ በአገራችን ለትርፍ ዓላማ ተቋቁመው የንግድ ሥራ የሚያከናውኑ የግል ኩባንያዎች፣ የፓርቲ ኩባንያዎች፣ የፌዴራል መንግሥት ኩባንያዎች፣ የክልል መንግሥታት ኩባንያዎች፣ የግብረ ሠናይ ድርጅት ኩባንያዎች . . .ወዘተ ይገኛሉ፡፡ የእነዚህ ኩባንያዎች ባለቤትነትና የሕግ አወቃቀር (ሕጋዊ ሰውነት) አክሲዮን ገበያ ለመመዝገብ ከሚያሰፈልገው ባህርይ ጋር መጣጣም ይኖርበታል፡፡ ከላይ ለመጥቀስ እንደ ተሞከረው ተመዝጋቢው ኩባንያ የሕዝብ ኩባንያ (Public Company) መሆን ይኖርበታል፡፡ ስለዚህ “የሕዝብ ኩባንያ” የሚለው ሐረግ የሕግ ትርጉም የሚሰጠውና በሕግ መደንገግ የሚያስፈልገው ይሆናል፡፡ ይህ ሐረግ በንግድ ሕጉ የተጠቀሰውን “አክሲዮን ማኅበር” የሚለውን ሐረግ ይተካል ለማለት ያስቸግራል፣ ምክንያቱም አምስት ሰዎችም ሆነው ሊመሠርቱት ስለሚችሉ “የሕዝብ ኩባንያ” ነው ለማለት አያስደፍርም፡፡

ሌላው ሊነሳ የሚገባው ጥያቄ ኩባንያዎች የሕዝብ ኩባንያ ሆነው ነው አክሲዮን ገበያን የሚቀላቀሉት?  አክሲዮን ገበያ ሲገቡ ነው የሕዝብ ኩባንያ የሚሆኑት? ወይስ ሁለቱንም መንገድ እንከተላለን የሚለው ጥያቄ መመለስ ነው፡፡ በእርግጥ ካሁን በፊት ተዋቅረው “የሕዝብ ኩባንያ”ን መሥፈርት የሚያሟሉ ኩባንያዎች አክሲዮን ገበያን የሚቀላቀሉበት መንገድ መቀየስ ይኖርበታል፣ እነሱም ተጨማሪ ካፒታል ይሻሉና፡፡ በሌላ በኩል አዳዲስ ሥራ ፈጣሪዎች (Start Ups) ሐሳባቸውንና አዳዲስ ግኝታቸውን ይዘው “የሕዝብ ኩባንያ”ን መሥፈርት እስካሟሉ ድረስ መከልከል አይኖርባቸውም፡፡

በተጨማሪ የሒሳብ አያያዝ ሥርዓታቸውና ጥራት፣ የማኔጅመንት/ቦርድ ስብጥር፣ ብቃትና ታዓማኒነት፣ ኩባንያው በተሰማራበት የሥራ መስክ የቆየበት ጊዜ፣ ትርፋማነትና የኩባንያው ራዕይ፣ ካሁን በፈት ኩባንያው ከስሮ ያልተዘጋ መሆኑ . . . ወዘተ ከሚፈተሹት ጉዳዮች ዋናዋናዎቹ ናቸው፡፡

ክሊሪንግ ኩባንያዎችን ማቋቋም

አክሲዮን ገበያ ከሚያስፈልጉት የሥራ ዘርፎች አክሲዮኖችን የማጣጣምና የማገጣጠም ሥራ ነው፡፡ ይህ ሥራ በእንግሊዝኛው ቋንቋ ክሊሪንግ (Clearing) ይባላል፡፡ ሥራው በኩባንያ ደረጃ ተዋቅሮ የሚሠራ ሥራ ሲሆን ራሱን የቻለ ዕውቀትም ይጠይቃል፡፡ የማጣጣምና የማገጣጠም ሥራው አክሲዮኖችን ወይም የዕዳ ሰነዶች ከትክክለኛ ባለቤቶች ጋር ማገናኘትና በገበያ አከናዋኞች መካከል ተሰብሳቢና ተከፋይ ሒሳቦችን መለየትም ያጠቃልላል፡፡ አክሲዮኖችን እንደ ዓይነታቸውና እንደ ኩባንያቸው በቅደም ተከተል ሥርዓት መመዝገብና ማስተላለፍ ሌላው ተቀዳሚ ሥራ ነው፡፡

ይህ የሥራ ዘርፍ ገዥና ሻጭ የውል ግዴታቸውን መወጣታቸውንም ይከታተላል፡፡ በተጨማሪም በመካከላቸው ያለውን ሒሳብ መዝጋት፣ ባለቤትነትን በማስታወቅ አክሲዮን ማስተላለፍ፣ እንዲሁም  የቀኑን የግብይት መረጃ ማጠናቀር ይጠበቅበታል፡፡ በአጠቃላይ ይህን የሥራ ዘርፍ በአክሲዮን ገዥና ሻጭ መካከል የሚገኝ ግብይት አቀላጣፊ ለማለት ይቻላል፡፡ በተጨማሪም በአንዳንድ አገሮች እንደሚታየው የተሳታፊ ኩባንያዎችን የኋላ ታሪክ በማጥናት፣ የፋይናንስ ጥናካሬያቸውን በመለካትና በመተንተን ለገበያው ጤናማነት አስተዋጽኦ የሚያደርግ የሥራ ዘርፍ ነው፡፡

የመረጃ ፍሰት ዘዴዎችን መቀየስ

ለአክሲዮን ገበያ አንዱ ቁልፍ ግብዓት የመረጃ የማሠራጫ ዘዴ መሠረተ ልማት ነው፡፡ ከላይ ለመጥቀስ እንደተሞከረው የገበያው አንቀሰቃሽ ሞተር መረጃ ነው፡፡ የመረጃው ጥራትና የፍሰት ፍጥነት መሠረታዊ ጉዳዮች ናቸው፡፡ የፋይናንስ ሊቃውንት የአክሲዮን ገበያ ጥንካሬ አንዱ የሚለኩበት ሁኔታ በመረጃው ጥራትና የፍሰት ፍጥነት ነው፡፡ መረጃዎች በተሳለጠ ሁኔታና በፍጥነት ከተሠራጩ ይህ ጠንካራ ገበያ ይባላል፡፡ የቆየ መረጃና በጣም አዝጋሚ በሆነ ፍጥነት የሚሠራጨው መረጃ ደግሞ የገበያውን ደካማነት ይመሰክራል፡፡

የግብይቱ ዓይነትና ሁኔታ የመረጃ ፍስቱን አቅምና ደረጃ ይወስነዋል፡፡ ለምሳሌ ግብይቱ በመደበኛነት የሚከናወን ወይም በጠረጴዛ ዙሪያ በተወሰነ ጊዜ የሚከናወን መሆን፣ የዕዳ ሰነድና አክሲዮን በድብልቅ የሚሸጡበት/የሚገዙበት፣ በልዩ ትዕዛዝ አክሲዮኖች የሚሸጡበት/የሚገዙበት፣ ግብይት አከናዋኞች አንዴ ብዙ ግብይት ወይም በተናጠል የሚያገበያዩበት፣ የተለያዩ የግዢ/ሽያጭ ትዕዛዝ መዝገቦች በአንዴ የሚከፈቱበት፣ ግብይቱ አውቶማቲክ ወይስ በሰው ዕገዛ . . . ወዘተ መሆኑ የመረጃ ዘዴውንና አቅም ይወስኑታል፡፡ በአጠቃላይ ይህ ተግባር የሚጠይቀው ኢንቨስትመንትም ቀላል አይሆንም፡፡

በመረጃ ሥርዓት መሠረተ ልማት ሥር ትልቁን ድርሻ የሚይዘው የመረጃ ማጠራቀሚያ ቋት ነው፡፡ ይህ ማጠራቀሚያ ከተለያየ ቦታ የሚመጡለትን መረጃዎች ያከማቻል፣ ያሠራጫል፡፡ ለምሳሌ ከሰነድ መዝጋቢዎች፣ ከባንኮች፣ ከሕግና ደንቦች፣ ከአክሲዮን ነጋዴዎች፣ ከገበያ ተቆጣጣሪ ባለሥልጣን፣ ከአክሲዮን ደላሎች፣ ከሠራተኞች፣ ከሌሎች የመንግሥት መሥርያ ቤቶች . . . ወዘተ መረጃ ይሰበስባል፣ መረጃም ያሠራጫል፡፡

ገበያውን የሚያከናውኑ ባለሙያዎችን ማዘጋጀት

ሌላው አስፋላጊ ጉዳይ የገበያ አከናዋኞች፣ የአክሲዮን ደላሎች፣ ተንታኞች፣ የሥጋት ትንተና ባለሙያዎች . . . ወዘተ የሚቋቋሙበትን ደንብ ማውጣት፣ ማሰማራት፣ ሥልጠናና ፈቃድ መስጠት ነው፡፡ ባለሙያዎች ካልተዘጋጁ የገበያው መመሥረትና የሕግ መውጣት ብቻውን የሚፈይደው ነገር የለም፡፡ ገበያው ሕይወት ኖሮት የታለመለትን ግብ እንዲመታ በገበያው የሚሰማራውን የሰው ኃይል የሚገዛ ደንብ ማውጣት፣ በቂ የሙያ ሥልጣና መስጠት፣ ፈቃድ መስጠትና ማሰማራት ያስፈልጋል፡፡ የተለመደው የአክሲዮን ገበያ አሠራር ሁሉም የግብይት አገልግሎቶች በኩባንያ ተደራጅተው የሚሰጡ ናቸው፡፡

ከዚህ አንፃር የሙያ ሥነ ምግባር ደንብ አስፈላጊነት እጅግ ሊሰመርበት የሚገባ ጉዳይ ነው፡፡ ሠራተኞችና ኩባንያዎች በተሰማሩበት የሥራ መስክ ጠንካራ የሙያ ሥነ ምግባር ደንብ ሊከተሉ ይገባል፡፡ በክፍል ሁለትና ሦስት እንደተጠቀሰው ይህ የአክሲዮን ገበያ የሥራ ዘርፍ በቀላሉ በሥነ ምግባር ጉድለት አደጋ ሊደርስበት የሚችል የሥራ ዘርፍ ነው፡፡ ይህን ችግር ለመታገል አንዱና የተለመደው መንገድ የሥነ ምግባር ደንብ ማውጣትና ሠራተኞችም ሆኑ ኩባንያዎች እንዲከተሉት ማድረግ ነው፡፡ ደንቡን በማያከብሩት ላይ የሚወሰደው የማያዳግም እርምትም የሕግ አስከባሪውን ጥንካሬ ይለካል፡፡

ሰፊ የሥልጠና መርሐ ግብር መቀየስ

እንደሚታወቀው የአክሲዮን ገበያና የአክሲዮን ግብይት ለአገራችን (አሁን ላለው ትውልድ) አዲስ ነው፡፡ በየዩኒቨርሲቲዎችም በሥርዓተ ትምህርታቸው አንድ ወይም ሁለት ተዛማጅ ኮርሶች ይያዙ እንጂ፣ ተማሪዎቹ ምን ያህል ገበያውንና የግብይቱን ሥርዓት በኅሊናቸው እንደሳሉት የሚያውቁት እነርሱ ብቻ ናቸው፡፡ ስለዚህ ሰፊ የሥልጣና ሥራ እንደሚጠብቅ መገመት አያስቸግርም፡፡ በዚህ ሥልጠናው ነጋዴዎች፣ አክሲዮን ለመሸጥ የሚፈልጉ ኩባንያዎች፣ አክሲዮን ለመግዛት/ለመሸጥ የሚፈልጉ ማኅበረሰብ አባላት፣ በንግድ ችሎት የሚመደቡ ዳኞች፣ በአክሲዮን የግብይት ጉዳይ ጥብቅና ለመቆም የሚፈልጉ ጠበቆች . . . ወዘተ መካተት ይኖርባቸዋል፡፡

በትምህርትና ሥልጠና መስኮችም ቢሆን ከጽንሰ ሐሳብ ሥልጠና ወጣ ብሎ ተግባር ላይ የሚያተኩር ሥልጠና መስጠት ይኖርባቸዋል፡፡ አንዳንድ ኮርሶችንም ማሻሻል (ማበልፀግ) ይኖርባቸው ይሆናል፡፡ አንዳንድ የውጭ ዩኒቨርሲቲዎች እንዲህ ላለው የአክሲዮን ገበያ ሥልጠና የአክሲዮን ምስለ ገበያም አላቸው፡፡ በአዲስ አበባና አካባቢው ለሚገኙ ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ከድርጅቱ ጋር በመነጋጋር የኢትዮጵያ ምርት ገበያ የአክሲዮን ምስለ ገበያ ሊሆናቸው ይችላል፡፡ በምርት ገበያና በአክሲዮን ገበያ መካከል ብዙም ልዩነት የለም፣ በዋናነት በምርት ገበያ ምርት (ቡና፣ ሰሊጥ፣ ምስር . . .ወዘተ) ሲገዛና ሲሸጥ፣ በአክሲዮን ገበያ ደግሞ በምርት ምትክ አክሲዮን (ተራ አክሲዮን፣ ልዩ መብት ያለው አክሲዮን፣ የዕዳ ሰነድ . . .ወዘተ) ሲገዛና ሲሸጥ ይውላል፡፡ ሌላው ሥርዓቱ ግን በእጅጉ ተመሳሳይ ነው፡፡

አሁን የመረጃ ማሠራጫ የሠለጠነበት ዘመን በመሆኑ በተለያየ የሚድያ መንገድ ስለአክሲዮን ገበያ ትምህርት መስጠትም ያስፈልጋል፡፡ ለተወሰነ ጊዜ የሚቆዩ የቴሌቪዥን ፕሮግራሞችን ከመቅረፅ ጀምሮ ባለሙያዎችን በመጋበዝ ለማኅበረሰቡ ማስተማር ይጠበቃል፡፡ ይህ የትምህርት ሥርጭት ኅብረተሰቡን ከማንቃቱም በላይ፣ ቁጠባ አክሲዮን በመግዛት ሊከናውን እንደሚችል ግንዛቤ ይፈጥራል፡፡ ይህም ወደፊት የአክሲዮን ገበያውን ያሠጋዋል ተብሎ ከሚታሰበው የገበያተኛ (ገዥ/ሻጭ) እጥረት ሥጋት ይታደገዋል፡፡

ማጠቃለያ

እንደ አብዛኞቹ ሊቃውንት አስተሳሰብ በባንክና በአክሲዮን ገበያ ጥምር የተደገፈ የቁጠባ ማሰበሳብ ዘዴ በአገር ውስጥ ቢተገበር ጠቀሜታው የጎላ ነው፡፡ ምክንያቱም የአንዱ ዘዴ ደካማ ጎን በሌላኛው ዘዴ ጠንካራ ጎን ስለሚካካስ ነው፡፡ ይሁን እንጂ በንፅፅር ሲታይ የአክሲዮን ገበያን ማስተዳደርና መቆጣጠር ባንክ እንደ መከፈትና ማስተዳደር ቀላል አይሆንም፡፡ ከሁሉም በላይ ብዛት ያላቸው የሕግ ማዕቀፍ ዓይነቶች፣ እንዲሁም ቀልጣፋና ተዓማኒ የሕግ ማስፈጸሚያ ሥርዓት መዘርጋት በእጅጉ ያስፈልጋል፡፡

በገበያው ሊሳተፉ የሚችሉ ኩባንያዎችን (የአገር ወስጥም ሆነ የውጭ) ሚዛናዊ የሆነ መመዘኛ በማዘጋጀት መልምሎ ማሰማራት፣ እንዲሁም በየጊዜው በእነዚህ ኩባንያዎችና በገበያው መካከል የመረጃ ክፍተት እንዳይኖር ክትትል ማድረግ ቀላል የሚባል የሥራ ድርሻ አይደለም፡፡ በተለይ የመረጃው ምንጭ ተዓማኒነት፣ ዕውነታን የመያዝ አቅሙ፣ ግዝፈቱና የሥርጭቱ ፍጥነት በገበያው ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ ያሳድራል፡፡ በሒሳብ አያያዛቸው ብቃት የሌላቸው ኩባንያዎች ወደ ገበያው እንዳይገቡ፣ ደረጃቸው የወረዱ ኩባንያዎች ደግሞ ከገበያ እንዲሰረዙ ማድረግና የኩባንያዎችን የማኔጅመንት ጥንካሬ በየጊዜው መፈሽ ለኢንቨስተሮች ከሚደረገው ጥበቃ ዋናው ክፍል ነው፡፡

ኅብረተሰቡንና የአክሲዮን ገበያ አከናዋኞችን አቅም በየጊዜው ከፍ ማድረግም ሌለው የሚታሰብበት ጉዳይ ይሆናል፡፡ ይህ ሥራ የአንዳንድ ሙያዎችን ሥርዓተ ትምህርት እስከ ማሻሻል ሊደርስ ይችላል፡፡ ለምሳሌ አሁን በየከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የሚሰጡት የሒሳብ አያያዝ፣ የኦዲቲንግ፣ የፋይናንስ፣ የሕግ፣ የሥጋት ትንተና . . . ወዘተ ከአክሲዮን ገበያ ሥርዓት ጋር መቃኘት ይኖርባቸዋል፡፡ ከዚሁ ጋር ተያይዞ ተቀባይነት ያለው የሥራ ሥነ ምግባር መተግበርና ባለሙያው ለዚሁ ሥነ ምግባር ተገዥ መሆኑን ማረጋገጥና መቆጣጠር እጅግ ያስፈልጋል፡፡

በመጨረሻም የአክሲዮን ገበያ ምሥረታ በመሠረተ ልማቱ ላይ መዋዕለ ንዋይ ማፍሰስንም ይጠይቃል፡፡ ከመገበያያው ሕንፃ ጀምሮ የሚያስፈልጉትን የቢሮና የመረጃ ቁሳቁሶች ማሟላት፣ የጥበቃና ደኅንነት ግብዓቶች፣ ዘመኑ የደረሰበትን ዕድገት የሚመጥን የመረጃ መረብ መዘርጋትና ለዚህ ሥራ ብቁ የሆነ የሰው ኃይል ማፍራት በቂ መዋዕለ ንዋይ ያስፈልገዋል፡፡

ከአዘጋጁ፡- ጸሐፊው የፋይናንስና ኢንቨስትመንት ሙያ የሙሉ ጊዜ አማካሪ፣ እንዲሁም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲና በሌሎች ዩኒቨርሲቲዎች በድኅረ ምረቃ ፕሮግራሞች በመምህርነት የሚያገለግሉ ሲሆኑ፣ ጽሑፉ የእሳቸውን አመለካከት ብቻ የሚንፀባረቅ መሆኑን እየገለጽን በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡

spot_img
- Advertisement -

ይመዝገቡ

spot_img

ተዛማጅ ጽሑፎች
ተዛማጅ

ኢትዮጵያዊ ማን ነው/ናት? ለምክክሩስ መግባባት አለን?

በደምስ ጫንያለው (ዶ/ር) የጽሑፉ መነሻ ዛሬ በአገራችን ውስጥ በተለያዩ አካባቢዎች ግጭቶችና...

ዴሞክራሲ ጫካ ውስጥ አይደገስም

በገነት ዓለሙ የዛሬ ሳምንት ባነሳሁት የኢሰመኮ ሪፖርት መነሻነትና በዚያም ምክንያት...

ኢትዮጵያ በምግብ ራሷን የምትችለው መቼ ነው?

መድረኩ ጠንከር ያሉ የፖሊሲ ጉዳዮች የተነሱበት ነበር፡፡ ስለረሃብ፣ ስለምግብ፣...

ደረጃውን የጠበቀ ስታዲየም በሌላት አገር ዘመናዊ ስታዲየም እየገነቡ ያሉ ክልሎች

አዲሱ የማዕከላዊ ኢትዮጵያ ክልል ዘመናዊ ስታዲየም ለማስገንባት ከ500 ሚሊዮን...