Tuesday, July 16, 2024
- Advertisement -
- Advertisement -
እኔ የምለዉየእርስ በርስ ጦርነት ለምን ያሠጋናል?

የእርስ በርስ ጦርነት ለምን ያሠጋናል?

ቀን:

(ክፍል አንድ)

በተሾመ ብርሃኑ ከማል

እንደሚታወቀው ሁሉ፣ አገራችን በዓለም ተፈርታና ተከብራ ከመኖር ተዋርዳና ተሸማቃ የኖረችው በተካሄደባት የረዥም ዘመናትእርስ በርስ ጦርነት ነው፡፡ የአክሱም ዘመነ መንግሥት ጥንታዊውን የኩሽ መንግሥት፣ የአክሱምን መንግሥት የዛጉዌ ኩሻዊርወ መንግሥት፣ የዛጉዌን ሥርወ መንግሥትን የሸዋ ሰለሞናዊርወ መንግሥት፣  የሸዋ ሥርወ መንግሥትን ለመጣል የአዳልልጣኔት፣ የአዳልልጣኔትን ለመጣል የኦሮሞ ገዳዊ ሥርዓት፣ የኦሮሞ ገዳዊ ሥርዓትን ለመጣል ዘመነ መሳፍት፣ ዘመነ መሳፍንትን ለማስወገድ አፄ ቴዎድሮስ፣ አፄ ቴዎድሮስን ለመጣል አፄ ዮሐንስ፣ አፄ ዮሐንስን ለመጣል አፄ ምኒልክ፣ ከአፄ ምኒልክ በኋላ ልጅ እያሱ፣ ልጅ እያሱን ለመጣል አፄ ኃይለ ሥላሴ፣ አፄ ኃይለ ሥላሴን ለመጣል ደርግ፣ ደርግን ለመጣል ኢሕአዴግ፣ አሁን ደግሞ ኢሕአዴግን ለመጣል ጦርነት በተለይም በዘረኝነትና በሃይማኖት ላይ የተመሠርተጦርነት ነጋሪት እየተጎሰመ ነው፡፡ በዚህ ሁሉ ዘመን እጅግ አሰቃቂ የሰዎች፣ የእንስሳት፣ የደን፣ ወዘተ ዕልቂት ተፈጽሟል። የአገር ሀብት ወድሟል።

ጦርነት ለማያውቁና በቀጥታ ለማይሳተፉበት ቀላል ነው፡፡ በርካሽ ዋጋ የገዙትን በውድ ዋጋ በመሸጥ አትራፊ ለመሆን ለሚፈልጉ ደግሞ መልካም አገጣሚ ነው፡፡ ተደብቀው የፖለቲካ ዓላማቸውን ለሚያራምዱም ጥሩ የሚሆን ሊመስላቸው ይችላል፡፡ በትርፍ ጊዜያቸው ለሚያራግቡ ደግሞ የሚጎዳቸውም ሆነ የሚጠቅማቸው ላይሆን ይችላል፡፡ ነገር ግን ጦርነት ከተነሳ የአክሱም ሥልጣኔንና የዛጉዌልጣኔን ያጠፋው ጦርነት የጎንደርን፣ የሸዋንና የሌሎችንልጣኔ አይምርም፡፡ መፈክሩ ‹‹የማን ቤት ጠፍቶ የማን ሊበጅ፣ የአውሬ መፈንጫ ይሆናል እንጂ፤ የተባለው ይደርሳል፡፡ ትውልድ ይጠፋል፡፡ በሚሊየን  የሚቆጠሩ የጦርነት ማገዶ ይሆናሉ፡፡ ይህን በምሳሌ ለማረጋገጥ ሶሪያን፣ ኢራቅን፣ ወዘተ መጥራት አያስፈልገንም፣ የጦርነት ታሪካችን ራሱ ምስክር ነው፡፡ በጦርነትና በግጭት ወቅት ሰው፣ እንስሳትና ዕፅዋት ይጠፋሉ፡፡ ማኅበራዊ ሕይወት ይመሳቀላል፡፡ ኢኮኖሚ ይወድማል፡፡

የጦርነትና የግጭት አስፈሪ ገጽታ ከኢኮኖሚው ገጽታ አኳያ

ኢትዮጵያ የዓለም ታሪክ አካል ናትና ነገሩን ቀዝቀዝ አድርጎ ለማየት እንሞክር፡፡ ስለሆነም፣ ከዓለም የታሪክ ገጾች እንደምንገነዘበው ለጦርነት መከሰት ዋነኛ መንስዔ ከሚሆኑት ምክንያቶች አንዱ ኢኮኖሚ ሆኖ ይገኛል፡፡ ይህም ሆኖ የጦርነት ታሪክን ከኢኮኖሚያዊ ገጽታው አኳያ በማብራራት በታሪክ መጽሐፍ የማቅረቡ ጉዳይ እምብዛም ትኩረት ሳይሰጠው ቆይቷል፡፡ ተጽፈው የምናገኛቸው የታሪክ መጻሕፍት  በአብዛኛው የጦርነትን ፖለቲካዊና ማኅበራዊ ገጽታ የሚያጎሉ ሆነው ይገኛሉ፡፡ ከጥንት ጀምሮ እስካሁን ‹‹በቢሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች ሞቱ፣ ቤቶች ፈረሱ፣ ከብቶች አለቁ፣ እህል ተቃጠለ፣ ወዘተ›› ቢባል ባለቀው ሰው፣ በወደመው ሀብትና ንብረት ማዘን እንጂ ለጦርነቱ ሲባል ምን ያህል ገንዘብ ወጣ? የሞተው ሰው፣ ሀብትና ንብረት ምን ያህል ነው? የሞተው ሰው ዓይነት በዕውቀቱ፣ በዕድሜው፣ በልምዱ፣ የከብቱና የንብረቱ ዓይነት በየፈርጁ እንዴት ይተነተናል? ከኢኮኖሚ አኳያ ሲታይ ምን አንድምታ አለው? ይልቁንም በአገራችን ይህ ጉዳይ ባሉን ጥቂቶቹ የታሪክ መጻሕፍቶቻችን በአንዱ እንኳን አልተዳሰሰምና እስቲ በጨረፍታም ቢሆን እንመልከተው፡፡

ወደ ራሳችን ታሪክ ስንገባም፣ ከጥንታዊ ታሪክ መጻሕፍት ገጾቻችን በአብዛኛው የምናነበው ‹‹አፄ እንትና እከሌ ከተባለ ጠላታቸው ጋር ገጠሙ፡፡ በጦርነት የተሳተፈው ሕዝብም ቁጥር ሥፍር የለውም፡፡ የሰማይ ከዋክብትን ወይም የወንዝ ዳር አሸዋን መቁጠር ነው፡፡ እንትን በተባለው ወንዝ ውስጥ በተደረገው ጦርነት የፈሰሰው ደም ውኃውን ወደ ደም ጎርፍ ለወጠው፡፡ አንዱ በሌላው ላይ የወረወረው ጦርና ቀስት ከሰማይ የወረደ ዝናብ ይመስላል›› የሚል ቢሆን፣ ዘመናዊው ታሪካችን ደግሞ ‹‹ታንኩ ሲርመሰመስ፣ መድፉ ሲያሽካካ፣ ቦምብ ሲወረወር፣ ሚሳይል ከመሬት በመብረቁ አየሩን ሰንጥቆ ሲሄድ፣ ወዘተ. . .›› የሚል ሊሆን ይችላል፡፡

‹‹እኮ ምን ያህል የጦር ሰውና የጦር መሣሪያ እስከ ስንቅና ትጥቁ ተሠለፈ? ጦርነቱ በተካሄደበት አካባቢ ምን ያህል በገንዘብ የሚለካ ጥፋት ወይም ውድመት አደረሰ?›› ተብሎ ቢጠየቅ መልስ የለም፡፡

ለምሳሌ የዓድዋ ጦርነትን እንደ ምሳሌ እንመልከት፡፡ በዚህ ጦርነት 200,000 ሠራዊት ቢሠለፍ፣ ይህም ሠራዊት አንድ አህያ ለአሥር ሰው ሒሳብ ቢሰላ 20,000፣ አንድ በቅሎ ለመቶ ሰው ቢሰላ 2,000፣ አንድ ፈረስ ለሺሕ ሰው ቢሰላ 200 በማለት 22,200 አጋሰሶችን ቢያስከትል፣ ከዚህ ላይ አንድ መቶ አህያ፣ በቅሎና ፈረስ በቀን ቢሞትና ያንን ለመተካት ከአካባቢው ነዋሪ ቢዘረፍ፣ እያንዳንዱ ሰው ግማሽ ኪሎ እህል ቢመገብ፣ መኳንንቱና መሳፍንቱ በቀን 1,000 ከብቶችን ቢያርዱ፣ አንድ መቶ ሰው በቀን አንድ ዛፍ ለምግብ ማብሰያ፣ በብርድ ጊዜ ለመሞቂያ፣ ለዳስ መሥሪያ  ቢጠቀም፣ መንገዱ በደን የተሸፈነ በመሆኑ ምክንያት መንገድ ለመክፈት ሲባል በቀን በሺሕ የሚቆጠር ዛፍና ቁጥቋጦ ቢቆረጥ፣ ለምርኩዝ የሚሆን ዱላ ለማበጀት እያንዳንዱ ሰው አንድ ቅርንጫፍ ቢቆርጥ፣ ለጦርና ለወስፈንጥር መሥሪያ ያን ያህል ቢጠቀም፣ አንድ ጦር የሚያሳልፍ መሻገሪያ ድልድይ ለመሥራት ቢያንስ አሥር ትልልቅ ዛፎችን መቁረጥ ቢያስፈልግና በአማካይ 1,000 ወንዞች ያህል ቢደለደሉ፣ ምን ያህል ደን እንደ ተጨፈጨፈ መገመት አያስቸግርም፡፡ አጋስሶቹ በቀን አሥር ሔክታር ሳር ቢግጡ፣ አንድ መቶ ሰው በአማካይ አንድ የዱር እንስሳ አድኖ ቢበላ፣ ባይበላም እንደ ቀበሮ፣ ጅብና የመሳሰሉትን እንስሳ እያሳደደ ቢገድል፣ ለጦርነት የተሰለፈው ሰው በሰላም ጊዜ ሊያመርት ይችል የነበረው ግምት ውስጥ ቢገባ፣ ወዘተ ግምቱ ምን ያህል ይሆናል? ስለዚህ ‹‹ለጦርነቱ ከፍተኛ መስዋዕትነት ተከፈለ›› ካልን በኋላ ምን ያህል ተከፈለ? ቢባለ መልሳችን ‹‹የት የለሌ›› የሚል ወይም ‹‹ቤቱ ይቁጠረው!›› የሚል ሊሆን ይችላል፡፡ ይህን ምሳሌ እንዳለ ለ2,000 ዓመታት ባካሄድናቸው ጦርነቶች ልክ ማስላት ከቸገረን በ1928 ዓ.ም. የፋሽስት ወረራ ወስደን መኪና፣ አውሮፕላን፣ የጋዝ መርዝ፣ መድፍ፣ መትረየስ፣ ወዘተ ያስከተለውን ጥፋት ከኢኮኖሚ አኳያ ብንተነትነው ሥዕሉ ምን ይመስላል ብለን ብንጠይቅ የተሟላ መልስ የለንም፡፡

ከ1933 ዓ.ም. ወዲህ በተካሄደው የእርስ በእርስ ጦርነት ምክንያትም እንደዚሁ፡፡ ዳሩ ግን መልሱን እኛ ካልመለስነው ማን ሊመልሰው ይችላል? ለመሆኑ የትግራይ፣ የወሎና የጎንደር ተራሮች የዛሬ 500 ዓመት ኢትዮጵያን የጎበኙ የውጭ አገር እንግዶች በደን የተሸፈኑና እንደ ዝሆን፣ አንበሳና ነብር ያሉ የደን እንስሳት የሚርመሰመሱባቸው ነበሩ ብለው መስክረዋል፡፡ ዛሬ በእነዚያ አካባቢዎች እነዚያ ደኖችና እንስሳት ከሌሉ ከእርስ በርስ ጦርነት በስተቀር ማን ወሰዳቸው ብለን እናስባለን?

እንደ ዳቦር ሜዳ፣ ማርሻል ባዶሊዮና እንደ ማርሻል ግራዚያኒ ያሉት የጦር አበጋዞች ‹‹ምድረ ሐበሻን አቃጥል፣ ለብልብ፣ የቆመ ሰውም ሆነ ቤት እንዳናይ፣ በእርሻ ላይ ያለውንም ሆነ በጎተራ ላይ የሚገኘውን እህል አቃጥል፣ የውኃ ምንጫቸውን መርዝ፣ መሬቱን እንጂ ሕዝቡን ዓንይ . . . ›› ከማለት ወደኋላ የማይመለሱ የብዙ አረመኔ የጦር መሪዎች ደቀ መዝሙራን እንደሆኑ የታወቀ ነው፡፡ በእነዚህና በሌሎች ጦርነቶች ምክንያትም ብዙ ሰዎች ከደረጀ ኑሯቸው ወደ ድህነት ተቀይረዋል፡፡ ብዙዎችም ያጡ የነጡ ሆነው ወደሚጠሉት ልመና ተሸጋግረዋል፡፡ ይህም ሆኖ ደግሞ እነዚህና እነሱን የመሰሉ እብሪተኞች ምን ያህል ጉዳት እንዳደረሱ አንድ በአንድ ላይ ቆጥረን ማስላት ያለብን እኛ እንጂ ሌሎች ሊሆኑ አይችሉም፡፡

ከዚህ ጋር የምናስተውለው ዓብይ ቁም ነገርም በአክሱም ዘመን ከነበሩት የዓለም አራት ኃያላን መንግሥታት አንዱ ነበርን፡፡ በሥልጣኔያችን ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሰን እንደነበርን የሚያመለክቱ በመሬት ላይ ያሉ ቅርሶች አሉ፡፡ እነዚህም በሐውልቶቻችን፣ በፍልፍል አብያተ ክርስቲያኖቻችን፣ በፍርስራሽ ሕንፃዎቻችን፣ በወርቅ፣ በብርና በነሐስ ሳንቲሞቻችን፣ ከጥንታዊ የንግድ ታሪክ ምዕራፎቻችን የምናገኛቸው ሀቆች ናቸው፡፡ ይህ ሁሉ የቴክኖሎጂ ዕውቀት፣ ያ ሁሉ ሀብትና ንብረት፣ ያሁሉ ስምና ዝና የት ገባ? የት እንደገባ ለማወቅና በሚገባ ለመረዳት የምንችለውስ በምን መንገድ ነው?

የታሪክ ገጽታችን መለወጥ ምክንያት

ዛሬ ላይ ሆነን የአገሪቱ ኢኮኖሚ ከ2,000 ዓመታት በላይ በዘለቀው የእርስ በርስ ጦርነት ታሪካችን ለታሪክ ገጽታችን መለወጥ አስተዋጽኦ ያደረጉትን ዘመነ አክሱም፣ ዘመነ ዛጉዌ፣ ዘመነ ሸዋ ሰለሞናዊ ሥርወ መንግሥት፣ ዘመነ ኦሮሞ፣ ዘመነ መሳፍንትና ዘመናዊ ኢትዮጵያ ብለን የምንከፍላቸው ቢሆን በእነዚህ ዘመናት ምን ለማ? ምን ጠፋ? ምን አዲስ ነገር ተከሰተ? ከእያንዳንዱ የታሪክ ገጽታችን የምንማረው ምንድነው? ብለን ከጦርነት ኢኮኖሚ መሥፈርቶች አኳያ ማስተዋል የእኛ የዚህ ትውልድ ኃላፊነት ነው፡፡

ጥንታዊ ጦርነቶች በተለይም ዘመናዊት ኢትዮጵያን ለመመሥረት ጥረት ከተጀመረበት ዘመን 500 ዓመታት በፊት የነበረው የጦርነት ኢኮኖሚ አንዱ ሌላውን ገድሎ፣ ወይም አስገብሮ ሀብትና ንብረቱን በመዝረፍ ለመበልፀግ ቢሆን፣ ወይም ባለፉት 100 ዓመታት እንደታየው የአንድን አካባቢ የበላይነት ለማስፈን ቢሆን፣ ይህ ትውልድ ከዚህ ታሪክ ምን የወረሰው ችግር አለ? ከዚህ ችግርስ ለመውጣት የሚችለው ምን ዘዴ ቢቀየስ ነው? ብሎ መጠየቅ የወደፊት የኢኮኖሚ ዕድገታችን አቅጣጫ ያስገድዳል፡፡

በተካሄደው የእርስ በርስ ጦርነት ሰዎች ሕይወታቸውንና ንብረታቸውን ብቻ ሳይሆን ለባርነት ተዳርገው እንደነበረም የምንረዳው ነው፡፡ ባሪያ አድራጊዎቹ ነገሥታት ብቻ ሳይሆኑ የነገሥታቱ ጠላቶችም ጭምር ነበሩ፡፡ ባሮቹም በአገር ውስጥ እግራቸውን እየተሰነከሉ እንዲያገለግሉ ከመደረጋቸውም በላይ፣ ወደ ውጭ አገር (በመላው ዓለም) ተሠራጭተው የባርነትን መራራ ጽዋ ተጎንጭተዋል፡፡ ይህ አስከፊ የታሪካችን ገጽታ በአርምሞ የሚታይና ለፈጣሪ የሚተው ሳይሆን ጦርነት ምን ያህል አስከፊ እንደሆነ በሚዳሰስበት ገጽ ሁሉ ከኢኮኖሚያዊ ባሕርው አኳያ የሚተነተን ይሆናል፡፡

የዚህ ጽሑፍ መሠረታዊ ዓላማም የብዙ ሺሕ ዘመናት የጦርነት ታሪካችን ምን ያህል በገንዘብ ሊተመን የሚችል ሰብዓዊ፣ ቁሳዊና ባህላዊ ሀብታችንን አውድሞብናል? በዕለት ተዕለት ሥራና በምርቱ ሒደት ምን ያህል መሰናክል ሆኗል? ከብቶች፣ ሀብትና ንብረት በዘረፋ መወረሳቸው ብቻ ሳይሆን በገበያ ኢኮኖሚው ላይ ምን ያህል መዋዠቅ አስከትለው ነበር? በጦርነቱ ወቅት በሚፈጠረው የሕግ አለመኖር ሰበብ ምን ያህል ሰው፣ ሀብትና ንብረት ተጎዳ? በጦርነነቱ ምክንያት የሚደፈሩ ሴት ሕፃናት፣ አዋቂዎች፣ አልፎ አልፎም ሶዶማውያን በወንዶች ላይ የሚፈጥሙት አስከፊ ድርጊት በምን ይለካል? የንግድ መስመሮችንና የሀብት መገኛ ምንጮችን ለመቆጣጠር የተደረጉ ሕጋዊ ወይም ሕገወጥ ጦርነቶች ቢኖሩ እነዚያ ምንና የት ናቸው? የሚሉትን በሰፊው መዳሰስ ያስፈልጋል፡፡ እነዚህ መሠረታዊ ጉዳዮች ከኢኮኖሚ ፋይዳቸው አኳያ የመተንተናቸው አስፈላጊነት ያለፈውን ታሪካችንን ለመገምገም ብቻ ሳይሆን፣ የአሁኑ የዕድገት ሒደታችንን ለማፋጠንና የወደፊቱ አቅጣጫችንን በሚገባ አውቀን ለመጓዝ ይረዳናል፡፡ በቅድሚያ የግጭትና የጦርነት መንስዔዎችን እንፈትሽ፡፡

የግጭትና የጦርነት መንስዔዎች

ከረጅም ጊዜ ታሪካችን እንደምንረዳው የግጭቶቻችን መንስዔ አንድ ብቻ አይደለም፡፡ አንደኛውና ዋነኛው የሥልጣን ጥያቄ ነው፡፡ በሥልጣን ጥያቄ ምክንያት የአክሱም መንግሥት በዛጉዌ መንግሥት ወድቋል፡፡ በሥልጣን ጥያቄ የዛጉዌ መንግሥትት በሸዋ ሰለሞናውያን ሥርወ መንግሥት ተከታዮች ወድቋል፡፡ የሸዋ ሰለሞናውያን በመጀመሪያ የማኽዙማውያን፣ ቀጥሎም የይፋት፣ ቀጥሎም የአዳል ሡልጣናዊ አስተዳደር ጋር ባካሄደው ትግል ወድቋል፡፡ ከዚያም የኦሮሞ መስፋፋት ተከስቶ ከደቡብ እስከ ሰሜን ያለው ግዛት ሁሉ ኦሮሞ ሆኗል፡፡ የኦሮሞ አስተዳደር ሲዳከም ዘመነ መሳፍንት የተከተለ ሲሆን፣ ይህም ዘመነ መሳፍት ለ100 ዓመታት ያህል አስመራሪ በሆነ የእርስ በርስ ጦርነት ሕዝብን ሲያፋጅ ነበር፡፡ ከዘመነ መሳፍንት በኋላ ኢትዮጵያ ወደ አንድነት የመጣች ቢሆንም አንድነቷ ግን በእርስ በርስ ግጭት የተሞላ ነበር፡፡

ግጭቶቹ አብዛኛውን ጊዜ የጎሳ፣ የወንዝ፣ የአውራጃና የቀበሌም ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ እንዲህ ያሉት ግጭቶች አልፈው አልፈው የሚከሰቱና በአገር ሽማግሌዎች የሚፈቱ ቢሆኑም፣ ከዓመታት ታሪካችን ድምር ውጤት አኳያ ሲታይ የሚያስከትሉት ኢኮኖሚያዊ ጉዳት በቀላሉ የሚታይ አልነበረም፡፡

በሥልጣን መኩረፍ ምክንያትም አንዳንድ ገዥዎች ተከታዮቻቸውን አሰባስበው ግጭትና ጦርነት ሊፈጥሩ ይችላሉ፡፡ እንደዚህ ያሉት ግጭቶች በቶሎ የሚፈቱ ቢሆንም አንዳንዶቹ ግን ወደ ብሔራዊ ግጭትነት ሊለወጡ ይችላሉ፡፡ በዚህ ረገድ በዓፋር ሡልጣኔት ውስጥ የተከሰቱ ግጭቶችንና ጦርነቶችን ማንሳት የሚቻል ሲሆን፣ ከነገሥታቱ መካከል ከአንድ ወር እስከ አንድ ዓመት ብቻ በሥልጣን ቆይተው በአመፅ የተገደሉ ወይም ከሥልጣናቸው የተወገዱ ይኖራሉ፡፡ የዳግማዊ አፄ ቴዎድሮስ አነሳስም ለዚህ ዓይነተኛ ምሳሌ ይሆናል፡፡

ግጭቶች በዝርፊያ ምክንያትም ሊከሰቱ የሚችሉ ሲሆን እነዚህም ዝርፊያዎች ግለሰባዊ፣ አካባቢያዊ፣ ጎሳዊ፣ አውራጃዊ፣ ወዘተ ሊሆኑ እንደሚችሉ የታወቀ ነው፡፡ አንድ ጎሳ የሌላውን ከብት ቢዘርፍ ከፍቱን ለማስመለስ መንቀሳቀሱ አይርም፡፡ በዘራፊና በተዘራፊ መካከል የሚፈጠረው ግጭት ሌላውን ጎሳም ሊጨምር የሚችል ከመሆኑም በላይ፣ ነገሩ እየሰፋ በመሄድ የመንግሥትን ጣልቃ ገብነት ሊያስከትል ይችላል፡፡ ይህም መንግሥት የሚገባበት ግጭት በቀላሉ ካልተፈታ ከፍተኛ ደም መፋሰስ የሚያደርስ ሊሆን ይችላል፡፡

ከዚህ ባልራቀ ደግሞ በግለሰብ የግጦሽ ድንበር የሚከሰተው ግጭትም ጎሳን የሚያስከትል ሲሆን፣ በየጎጡ የሚከሰት ይኸው ችግር በአገር አቀፍ ደረጃ ሲስተዋል ከፍተኛ ግምት የሚሰጠው ሊሆን ይችላል፡፡

ስለሆነም ነገ አገራችን ከዳር ዳር በእሳት ቋያ ከመንቦግቦጓ በፊት ዛሬ ምን ማድረግ አለብን? የራስ ወዳድነትና የስግብግብነት መንፈስ የተላበሰውን የአንዳንድ የአፍሪካ አገሮችና የመካከለኛው ምሥራቅ አገሮች አመለካከት እንዳይመጣ በማድረግ፣ ፍትሕ የሰፈነበት የሀብት ክፍፍል የምናካሂደው እንዴት ነው? የእርስ በርስ ጦርነትና ግጭት የሚከተለው ‹‹እኔ ትክክል ነኝ ሌሎች ግን ትክክል አይደሉም›› ከሚል አመለካከት ከሆነ፣ ከዚህ አመለካከት መውጣት የሚቻለው እንዴት ነው?  ‹‹ትክክል ነኝ! አይደለህም!›› የሚለው በዴሞክራሲያዊ መንገድ ካልተፈታ በስተቀር አመፅን ሊያስከትል እንደሚችል ሳይተም የተፈታ ነው፡፡ አመፅ ደግሞ ጥንትም ሆነ ዛሬ አውዳሚ ነው፡፡ ይህንን አውዳሚ ችግር በመጠኑም ቢሆን ገልጠን እንመልከተው፡፡

 

በአመፅ ምክንያት የሚደርስ ውድመት

በመሠረቱ በዓለማችን በጣም ትልቅ ከሆኑት ችግሮች አንዱ አፍቃሪ አመፅ መሆን ነው፡፡ በአመፅ የተለከፉ ሰዎች አንድም ዓላማቸው እስኪሳካ ወይም እስኪ ሞቱ ድረስ ማመፅ እንደ ዋነኛ ግብ መምቻ መሣሪያ አድርገው ይወስዱታል፡፡

ከዚህም በተጨማሪ በጦሩ ውስጥ አንድም ዘመድ ያለበለዚያም ወዳጅ ወይም የእነሱ ብጤ ይኖርና የመንግሥትን ደካማ ጎን ሊያስጠናቸው ይችላል፡፡ ስለሆነም አንዳች ምክንያት በመፍጠር ይነሱና ዓላማቸውን የማስፈጸሚያ ዘዴ ያበጃጃሉ፡፡ የቡድን ወይም የመንጋ አመፀኞችን በማነሳሳት አመፃቸውን ፍትሐዊ ለማስመሰል ብሔራዊ ብቻ ሳይሆን፣ ዓለም አቀፋዊ መልክ ለመስጠት ይሞክራሉ፡፡ ከዓለም ታላላቅ መንግሥታትም ድጋፍ ለማግኘት ከፍተኛ ጥረት ደርጋሉ፡፡ ታላላቆቹ መንግሥታትም ዓላማቸውን የሚያስፈጽሙላቸው ሆነው እስከተገኙ ድረስ ይሁንታቸውን፣ ቀስ ብለውም ድጋፋቸውን ሊሰጧቸው ይችላሉ፡፡

ስለሆነም ነገሩ ይህ በቀላሉ የሚታለፍ ሳይሆን ከሥር መሠረቱ መታየት ያለበት ነውና አማፂያን አመፀኞች የሚሆኑት እንዴት ነው? ብሎ መጠየቅ ያስፈልጋል፡፡ እርግጥ ነው አመፀኞቹ ‹‹የምናምፀው በሕዝባዊ አመለካከታችን ነው›› በማለት አስተያየታቸውን ሊገልጹ ይችላሉ፡፡ አስተያየታቸውንም በሥልጣን ላይ ያሉ ሰዎች የሚፈጽሙት አስተዳደራዊ በደል፣ የፍትሕ መታጣት፣ የሙስና መስፋፋት፣ ወዘተ ምክንያት አድርገው ሊያቀርቡ ይችላሉ፡፡ ከዚህም በመነሳት ስለተነሱበት አመፅም ሰፊ ትንታኔ ሊሰጡ ይችላሉ፡፡ አንዳንዶቹም ሳይንሳዊ ትንታኔ እንዳላቸው ለማስረዳት ይሞክራሉ፡፡ ብዙዎቹ ተቃዋሚ ኃይሎችም፣ ተቃዋሚ ኃይሎች ሆነው ሲነሱ ‹‹ዛሬ እናጠፋለን፣ እናፈርሳለን፣ ነገ ያጠፋነውን እናለማለን፣ ያፈረስነውን ደግሞ እንገነባለን . . .›› ሲሉ ይስተዋላሉ እንጂ፣ ‹‹ማመፅ ወይም መቃወም እንጀራችን ነው›› በማለት ራሳቸውን አያስተዋውቁም፡፡ በመሠረቱ መሆናቸውንም ሆነ አለመሆናቸውን ሊያውቁትም ላያውቁትም ይችላሉ፡፡

በአንፃሩ ሌሎች አማፂዎች ስለአመፀኞቹ ምንነት በቀላሉ ላይረዱ ይችላሉ፡፡ ስለማይረዱም አንድም ውስጣዊ ፍላጎቶቻቸውን ስለሚያንፀባርቁላቸው፣ ያለበለዚያም ጭንብላቸውን ገልጠው ለማየት ባለመቻል ሊከተሏቸውና ሊያጅቧቸው ይችላሉ፡፡ እንዲያውም አመፀኞቹ ሊያስቡት የማይችሉትን ሐሳብ በማመንጨት አፍራሽ ዓላማቸውን ገንቢ እንደሆነ አስመስለው ለማቅረብ ሊጥሩ ይችላሉ፡፡ አመፀኞቹም የመጨረሻው ግባቸው የሚፈልጉትን ያህል መዝረፍና ማዘረፍ፣ የሙስና መረብ መዘርጋትና ማስፋፋት እንደሆነ ቢያውቁም አዋቂዎቹ የሚሰጡት ሐሳብ ለሥልጣናቸው ሥጋት እስካልሆነ ድረስ ይቀበሉታል፡፡ እነዚህ ቡድኖች ሲጀመር አመፁ የሚያስከፍላቸው ምን ያህል እንደሆነ አስቀድመው አያሠሉትም፡፡ በእነሱ እምነት ሕዝብን በማይመለከት ጉዳይ ለማጥፋት ታጥቀው መነሳታቸውን ነው፡፡ ነገር ግን እንኳንስ መንግሥት እነሱ ይዘው የሚነሱት ትንሽም ይሁን ትልቅ ሀብት የማን ነው? ይህን ጥፋት ካለፉት 2,000 ዓመታት ታሪካችን ጀምረን ብናሰላው እጅ ብዙ መሆኑ አያጠያይቅም፡፡ 

አመፅን ግብ ለማድረስ የሚካሄድ በጦርነት ከሁሉ አስቀድሞ አለመረጋጋትን ይፈጥራል፡፡ አለመረጋጋት ሰላምን ያደፈርሳል፡፡ የሰላም መደፍረስ የማምረት ሒደትን ያደናቅፋል፡፡ ዛሬ በናይጄሪያ፣ በሶሪያ፣ በየመን፣ በኢራቅና በሌሎቹ አካባቢዎች የምናየው ግጭት ዓይነተኛ ምሳሌ ነው፡፡ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች እየሞቱ ነው፡፡ ለዘመናት የተገነቡ ሕንፃዎች፣ የኢኮኖሚ ተቋማትና ጥንታዊ የታሪክ ማስታወሻዎች እየወደሙ ነው፡፡

አሁን እንደሚታየው ማሸነፍም መሸነፍም እንዲህ የዋዛ አይደለም፡፡ ይልቁንም በደቀቀ ኢኮኖሚ የአገር ውስጥን ሰላም ማስፈን ስለማይቻል ነገሮች እየተባባሱ ይሄዳሉ፡፡ የግጭትና የእርስ በርስ ጦርነት አስነሺዎች ተጠቃሚዎች ሊሆኑ የሚችሉ ሁሉ ስለሚያባብሱት፣ ከድል ይልቅ ቀጣይ ውጊያ ዕውን ሆኖ ይታያል፡፡ ድል ቢኖር እንኳን ከጦርነት ድቀት በቀላሉ መውጣት አስቸጋሪ በመሆኑ፣ ሕዝብ የረጅም ጊዜ ጦርነት ዕዳ ከፋይ ስለሚሆን ከድህነት መላቀቅ ይሳነዋል፡፡

የአመፅ ሌላው መነሻ ራስ ወዳድነትና ስግብግብነት ነው

ሀብትና ንብረት ከመዝረፍ ባልተናነሰ ምናልባት እጅግ በላቀ ሁኔታ ጎልቶ የሚታየው ራስ ወዳድነትና ስግብግብነት ነው፡፡ በራስ ወዳድነት ፍትሐዊ ያልሆነ የሀብት መከፋፈል አለመኖር፣ የሰውን ሀብት ብቻ ሳይሆን መብት ጭምር መግፈፍ ወይም በራስ ወዳድነት ስሜት ተመርዞ ሌላውን የመመረዝ አባዜ ካልተወገደ፣ በዚህ አገር  ልማት የሚታሰብ አይሆንም፡፡ ፍትሐዊ የሀብት ክፍፍል እንዳይኖር የሚሹ ኃይሎች መሠረታዊ ዓላማቸው የራሳቸውንና የተከታዮቻቸውን ጥቅም ለማጋበስ ቢሆንም እንኳን፣ ሕዝብን የሚያነሳሱት በተለያዩ ሽፋኖች ሊሆን ይችላል፡፡ ከእነዚህም ውስጥ የፍትሕ ፍላጎት፣ የሃይማኖት፣ የብሔር፣ የብሔረሰብ፣ የጎሳ ጭቆናና የመሳሰሉት ምክንያቶች የጎሉ ናቸው፡፡ እነዚህ ሁሉ ጭንብሎች በተናጠል ብቻ ሳይሆን በአንድ ላይ መጥተው ቢፈተሹ ዞሮ ዞሮ ከራስ ወዳድነት ስሜት ጋር ተቆራኝተው ይገኛሉ፡፡ ‹‹ሌባ የሚጣላው ሲዘርፍ ሳይሆን ሀብት ሲከፋፈል ነው›› እንዲሉ፣ ዓላማቸውን በአንዱ ወይም በሌላ መንገድ ካሳኩ በኋላ ውለው ሳያድሩ የሚጣሉትም በሀብት ክፍፍል ሆኖ ይገኛል፡፡

በራስ ወዳድነትና በስግብግብነት መንፈስ የተዋጡ ኃይሎች የሚሹትን ሥልጣን በእጃቸው ውስጥ ካስገቡ በኋላ የሚዘረጉት የአገዛዝ መዋቅር ሁሉ ከሙስና ጋር በጥብቅ የተሳሰረ ሆኖ ይገኛል፡፡ ከላይ እስከ ታች የሚገኙ ባለ ሥልጣናት ሁሉ በአጭር ጊዜ ውስጥ ለመበልፀግ በሚያሳዩት ስግብግብነት ምክንያት አምሳሎቻቸውን በአጭር ጊዜ ውስጥ ይፈጥራሉ (ይፈበርካሉ)፡፡ በዚህ ጊዜ የትም ቦታ ቢኬድ አንድ ጉዳይ የሚፈጸመው በሙስና ብቻ ይሆናል፡፡ ሙስና እንደ ነውር ስለማይቆጠርም ሌቦቹ የበታች ሠራተኞች ሰርቀው ስለሚያቀርቡላቸው አለቆቻቸው መናገር አያስፈራቸውም፡፡ የእነዚህ ሰዎች ሥነ ምግባር እጅግ በጣም ብልሹ በመሆኑም አካባቢያቸውን ሁሉ ይበክላል፡፡

ይህም ሆኖ በአገራቸው ስላለው ችግር ሲወሳ ሌላ ምክንያት ለመስጠት የሚቀድማቸው የለም፡፡ የመገናኛ ብዙኃንን ሙሉ በሙሉ በእጃቸው ስለሚጨብጡም ከሚያደርጉት በተቃራኒ እንዲለፈፍ ያደርጋሉ፡፡ ለምሳሌ በረሃብ ጊዜ ስለሕዝብ ጥጋብ፣ በጦርነት ጊዜ ስለሕዝብ በሰላም መኖር፣ ወዘተ መናገር የዘወትር ተግባራቸው ነው፡፡ ሕዝብን ስለሚፈሩ ወደ ሕዝብ መውረድ አይሹም፡፡ በሩቁ ግን እንቆረቆርልሃለን ይሉታል፡፡ ሕዝቡ በችግር እየተሰቃየ በዘመነ መንግሥታቸው ስለመጣው የፈጠራ ዕድገት አዘውትረው መናገር ይወዳሉ፡፡

‹‹የአገሪቱ ባለቤቶች እኛ ነን›› ያስከተለው ግጭትና ጦሱ

የአገሪቱ ባለቤቶች እኛ ነን በሚል አመለካከት በአገራችን ከ1,000 እስከ 2,000 ዓመታት ድረስ እንደቀጠለ ታሪካችን ይመሰክራል፡፡ በዚህ ረገድ ኢትዮጵያን የአንድ ሃይማኖት አገር ለማድረግ የተደረገው ጥረት ለአብነት የሚጠቀስ ነው፡፡ ይሁንና የኢትዮጵያ ሕዝብ ሃይማኖት ባልነበረበት ጊዜ አእዋማዊ፣ የኦሪት እምነት በመጣበት ጊዜ ደግሞ ከፊል አእዋማዊና ከፊል የኦሪት እምነት ተከታይ፣ የክርስትና እምነት ሲመጣ ከፊል አእዋማዊ፣ ከፊል ኦሪታዊ፣ ከፊል ክርስቲያን፣ እስልምና ሲመጣም ከፊል አእዋማዊ፣ ከፊል ኦሪታዊ፣ ከፊል ክርስቲያንና ከፊል ሙስሊም መሆኑ የታወቀ ነው፡፡ እምነቱም ከመለኮታዊ ኃይል እንጂ ከምድራዊ ኃይል የሚገናኝ አይደለም፡፡ ሆኖም እምነት በፖለቲካው ውስጥ ጣልቃ እየገባ፣ ፖለቲካውም በእምነት ጣልቃ እየገባ ለአያሌ ዓመታት ሕዝቡ በሃይማኖት ምክንያት ሲታመስ ኖሯል፡፡ እዋማውያኑ የኢትዮጵያ ሕዝቦች ያካሄዱት ትግል በገሃድ ባይታይም ከኦሪት እምነት ከጀምሮ ግን በግልጽ የታየ ጉዳይ ነው፡፡

በዚህም መሠረት የኦሪት እምነት ተከታዮች ከቀዳማዊ ምኒልክ ጀምሮ በሥልጣን ላይ እንደነበሩ ይገልጹና ከክርስትና መምጣት፣ በተለይም ከአብርሃ ወአጽብሐ ዘመነ መንግሥት (ከሦስተኛው ክፍለ ዘመን) ጀምሮ ግን በአክሱም የነበረው ሥልጣናቸውን በክርስትና እምነት ተከታይ ንጉሦች ምክንያት አጡ፡፡ በዚህም ጊዜ በርካታ ኦሪታውያን ሀብትና ንብረታቸውም ጭምር ተደመሰሰ፡፡ ሆኖም የአክሱም ቤተ መንግሥትን ቢያጡም ጌዲዮናውያን በጎንደር፣ በጎጃም ተስፋፍተው በመቆየታቸው ከእነሱ ወገን የሆነችው ንግሥተ ነገሥታት ዮዲትም የቤተ እስራኤልን እምነት ለ40 ዓመታት አስጠብቃ እንደኖረች ይገልጻሉ፡፡  በዚህ ጊዜ በኢትዮጵያ ክርስትና እምነት ተከታዮች በአብያተ ክርስቲያኖቻቸው፣ በክርስቲያናዊ ቅርሶቻቸው፣ በሀብትና በንብረታቸው ውድመት እንደረሰ የሚያጠያይቅ አይደለም፡፡ የክርስትና እምነት ተከታይ የሆኑ ነገሥታት ከ40 ዓመታት በኋላ የኦሪት እምነት ተከታዮችን አይቀጡ ቅጣት ቀጥተዋቸዋል፡፡ ይህም ቅጣት እስከ 1983 ዓ.ም. በመቀጠሉ በርካታ የእምነቱ ተከታዮች ሁለተኛ ዜጋ መሆን መሯቸው አገራቸውን ጥለው ሄደዋል፡፡

ከ7ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ እስልምና ወደ አገሪቱ እንደገባ የሚታወስ ሲሆን፣ በክርስትናና በእስልምና እምነት ተከታዮች መካከል ከ13ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ እስከ 16ኛው ክፍለ ዘመን የተደረገው ጦርነት አገሪቱን ለከፋ ችግር ዳርጎታል፡፡ ይህም ሆኖ ሃይማኖትን ሰማያዊና መለኮታዊ በማድረግ ፈንታ ዓለማዊ የሚያደርጉ ኃይሎች በሕዝቡ መካከል መቻቻል እንዳይኖርና እያንዳንዱ ሰው ለአገሩ ዕድገት አስተዋጽኦ እንዳያደርግ እንከን እየሆኑበት ነው፡፡ ይልቁንም ምዕራባውያን ኃይሎች ለራሳቸው ኢኮኖሚያዊ ጥቅም ሲሉ በዘረጉት ወጥመድ ውስጥ በመግባት ልዩነቶችን በማጥበብ ፈንታ እያሰፉ በመሄድ ላይ ናቸው፡፡

ኢትዮጵያ ሦስቱም አብርሃማዊ እምነቶች ያሉባት አገር መሆኗን በመቀስቀስ የሕዝብን አንድነት ለማምጣት ከመሞከር ይልቅ፣ ልዩነትን ለማስፋት አሉታዊ ሚና የሚጫወቱ ከምሁራኑም፣ ከተለያዩ የኅብረተሰብ ክፍሎችም የመኖራቸው ጉዳይ ሁኔታውን የበለጠ አጨልሞታል፡፡ ይህም ከሆነባቸው ምክንያቶች አንዱ በጦርነት ምክንያት አገሪቱ ምን ያህል እንደተጎዳች የሚያመላክት የኢኮኖሚ ታሪክ ቀርቦ፣ ታሪክን ለፍርድ ባለማቅረቡ ምክንያት ነው፡፡ ስለሆነም ሃይማኖት ግለሰባዊ እንጂ ሁሉን አቀፍ አለመሆኑን፣ አንድ ሰው በመሬት ላይ እያለ ለሚያጠፋው መንፈሳዊ ግድፈት ጠያቂው ፈጣሪ ብቻ መሆኑን በማሳወቅ፣ በሰማይ ጉዳይ የፈጣሪ ወኪል በምድር ላይ የሌለ መሆኑን አምኖ በማሳመን ፊታችንን ወደ ኢኮኖሚ ልማት ማዞር ወቅቱ ይጠይቀናል፡፡ ይልቁንም ሀብትና ንብረት ከመዝረፍ ባልተናነሰ ምናልባት እጅግ በላቀ ሁኔታ የሰውን መብት መዝረፍ ወይም በራስ ወዳድነት መርዝ ተመርዞ ሌላውን የመመረዝ አባዜ ካልተወገደ በዚህ አገር ላይ ልማት የሚታሰብ አይሆንም፡፡

እናም በዚች አገር እኩል የሆነ የእምነት ነፃነት አለ ወይ? በዚች አገር እኩል የሆነ ሐሳብን የመግለጽ ነፃነት አለ ወይ? በዚች አገር በሁሉም ክልሎች ፍትሐዊ አስተዳደር አለ ወይ? ወይስ በምናመጣው ልማት መብላት ከቻላችሁ መናገር ይቅርባችሁ እየተባለ ነው? ያም ቢሆን የለም፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ ታሪካዊ ዕርቅን ለማምጣት ከመጣር ይልቅ፣ በሰበበ ብሔራዊ እርቅ በሥልጣን ላይ ለመንጠላጠልና የራሳቸውን የአስተዳደር በደል ከመፈጸም ወደኋላ የማይሉ ለመሆናቸው ከአሁኑ ዘረኛ አመለካከታቸው መረዳት የሚቻሉ ቡድኖች መኖራቸው ነው፡፡ ይህም የዴሞክራሲ ጥያቄውን የሚያዘገይ ሆኖ ይገኛል፡፡ 

በተለይም በዘረኝነት ላይ የተመሠረተው ጥላቻ ከሁሉም የከፋ በሽታ ሆኗል፡፡ ኢትዮጵያዊ አንድነትንና የኢትዮጵያዊ ወንድማማችነትን አስረስቶ ዞን፣ ወረዳን፣ ቀበሌን የሚለያይ የፖለቲካ ቅሌት ዓይናቸውን የሸፈናቸው ኃይሎች አደገኞችመሆናቸው፣ ዛሬ ደግሞ ሃይማኖትን ሽፋን በማድረግ አገር ለማተራመስ ጥረት ሲያደርጉ ይስተዋላል፡፡ ዳሩ ግን ጦርነቱ አንዳንድ የዋሆች እንደሚገምቱት በቀላሉ አይመጣም እንጂ፣ ቢመጣ ምሕረት የለሽ ሊሆን እንደሚችል መገመት አለብን፡፡ የእርስ በርስ ጦርነት እንኳንስ ዘር አለ የለም፣ ሃይማኖት አለ የለም ሊል፣ ሰው አለ ወይስ የለም ብሎ ለመጠየቅም ጊዜ የለውም፡፡ ለመሆኑ በዚህ ረገድ ያለው የአገራችን ተጨባጭ ሁኔታ ምን ይመስላል? ይህን ሳምንት በክፍል ሁለት እንመለከታለን፡፡

ከአዘጋጁ፡- ጸሐፊው አንጋፋ ጋዜጠኛ፣ ደራሲ፣ የእስልምና ጉዳዮች ተመራማሪ፣ እንዲሁም የታሪክ አጥኚ ሲሆኑ፣ ጽሑፉ የእሳቸውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ መሆኑን እየገለጽን፣ በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡

spot_img
- Advertisement -

ይመዝገቡ

spot_img

ተዛማጅ ጽሑፎች
ተዛማጅ

ሚዲያው በሕዝብ የህሊና ችሎት ከተዳኘ በቂ ነው!

መሰንበቻውን ድንገት ሳይታሰብ ያለ ማስጠንቀቂያ ጠቅላይ ሚኒስትር ዓብይ አህመድ...

የባህር በር ጉዳይ

በታምሩ ወንድም አገኘሁ ድሮ ድሮ ገና ልጅ ሆኜ ፊደል እንደቆጠርኩ...

አገሩ ፖለቲካዊ ስክነትና መደማማጥ ያስፈልገዋል

በንጉሥ ወዳጀነው    ኢትዮጵያ የሁላችንም የጋራ ቤት ነች፡፡ ‹‹ጥያቄዬ ተመለሰልኝ››፣...

የመንግሥት የሰብዓዊ መብት ተቋም ለምን የመንግሥት ሚዲያን ማስተማር አቃተው

በገነት ዓለሙ የአገራችን የ2016 የበጀት ዓመት መሰናበቻና የአዲሱ የ2017 በጀት...