Friday, December 2, 2022
ሌሎች ዓምዶች
    - Advertisement -
    - Advertisement -
    እኔ የምለዉየአክሲዮን ማኅበር አደራጆችና መሥራቾች ማንነት ከመብትና ግዴታቸው ጋር

    የአክሲዮን ማኅበር አደራጆችና መሥራቾች ማንነት ከመብትና ግዴታቸው ጋር

    ቀን:

    በዮሴፍ አዕምሮ

    በኢትዮጵያ የንግድ ሕግ ውስጥ በርከት ያሉ ሥራዎችን በማቀፍና ካፒታል በማሰባሰብ ከሚመሠርቱ የንግድ ማኅበራት መካከል አንዱ የአክሲዮን ማኅበር ነው፡፡ የአክሲዮን ማኅበር አወቃቀርና አሠራር ከሌሎች የንግድ ማኅበራት አንፃር ሲታይ የተወሳሰበ ነው፡፡ በተለይ የማኅበሩ መሥራቾችና አደራጆች ማንነት፣ ኃላፊነትና የመብታቸው ወሰን ግልጽነት የጎደለውና በተግባርም አወዛጋቢ ነው፡፡ የዚህ ጽሑፍ ዓላማም በዚህ የሕግ ነጥብ ላይ ምልከታ ማድረግ ነው፡፡

    የንግድ ማኅበር በአጠቃላይ

    ማንኛውም ሰው ወይም ድርጅት በሕግ ካልተከለከለ በስተቀር የመረጠውንና ሕጋዊ የሆነውን ማንኛውም የንግድ ሥራ መሥራት መብት አለው፡፡ ይህም በኢትዮጵያ የንግድ ሕግ ቁጥር 22 ላይ የተረጋገጠ ሲሆን፣ በኢፌዲሪ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 41ም ማንኛውም ሰው መተዳደሪያውን የመምረጥ መብት አለው በማለት ሐሳቡን ያፀናዋል፡፡ የንግድ ሥራ በምርጫ የሚከናወን ከሆነ ደግሞ ወደ ንግድ ሥራ ለመግባት የሚፈልገው ሰው፣ ሥራውን የሚሠራበትን መንገድ ሕግ ምርጫ ስለሚሰጠው ይህንን መወሰን አለበት፡፡ ይኸውም የንግድ ሥራውን በግል መከወን ወይም በማኅበር ተደራጅቶ መሥራት ነው፡፡ ቀላሉ መንገድ ምንም ዓይነት ተጨማሪ ሁኔታዎች ማሟላት ሳያስፈልግ አንድ ሰው በግሉ ንግድ የሚያካሂድበት መንገድ (Sole/Proprietor) ነው፡፡ ነጋዴው ሌሎች ሠራተኞችን ቀጥሮ የንግዱን ሥራ የሚሠራ ቢሆንም፣ ለትርፉም ሆነ ለኪሳራው ሙሉ ለሙሉ ኃላፊ የሚሆነው ራሱ ነው፡፡ ንግዱን የሚያከናውንበትን ካፒታል የሚያገኘው ከራሱ ኪስ እና/ወይም ከገንዘብ ተቋማት ከሚያገኘው ብድር ነው፡፡ ምንም እንኳን በዚህ መንገድ መሥራት ነጋዴው ያለ ማንም ጣልቃ ገብነት በራሱ መንገድ ንግዱን ለማከናወን ሙሉ ነፃነት የሚሰጠውና ትርፉንም ለራሱ ብቻ እንዲወሰድ የሚያስችለው ቢሆንም፣ ንግድ የሚከናወንበትን ካፒታል በበቂ አለማግኘነትና የመበደር አቅም ውስንነት በዚህም ምክንያት ንግዱን የማስፋፋት አቅም አለማግኘት፣ እንዲሁም ኪሳራውን ለብቻው የመሸከም የመሳሰሉት ደካማ ጎኖች ያሉበት ነው፡፡

    በሌላ በኩል ደግሞ ሰዎች ብቻቸውን የንግድ ሥራ ከመሥራት ይልቅ፣ ተደራጅተው መሥራትን ሊመርጡ ይችላሉ፡፡ በዚህ መልክ ለመሥራት ሐሳብ ያላቸው ሁለት ወይም ከዚያ በላይ የሆኑ ሰዎች አንድ ላይ ተቀናጅተው የንግድ ሥራ በመሥራት፣ ከትርፉና ከዕዳው ለመካፈል በመስማማት የንግድ ማኅበር ያቋቁሟሉ፡፡ ማኅበርተኞቹ መሥራት፣ እንደሚፈልጉት የንግድ ዓይነትና ሊሸከሙ እንደመረጡት የኃላፊነት መጠን የተለያዩ የንግድ ማኅበራት ሊመሠርቱ ይችላሉ፡፡ በጥቅሉ የንግድ ማኅበር ማለት ምን ማለት እንደሆነ ከንግድ ሕጉ ቁጥር 210(1) እና 211 ጣምራ ንባብ መረዳት የሚቻል ነው፡፡ በዚህ መሠረት የንግድ ማኅበር ማለት ሁለት ወይም ብዙ ሰዎች መዋጮ አዋጥተው በአንድነትና በኅብረት የኢኮኖሚ ተግባር ያለው ሥራ ለመሥራት ከሚገኘው ትርፍም ሆነ ከሚመጣው ዕዳ ተካፋይ ለመሆን የሚስማሙበት የሽርክና ውል ነው፡፡  

    ከዚህ ሁለት ትርጓሜዎች ንባብ አንድ የንግድ ማኅበር የሚከተሉ ሁኔታዎች ማሟላት ይገባዋል፡፡ የንግድ ማኅበር ቢያንስ በሁለት ሰዎች ስምምነት የሚቋቋም ነው፡፡ በቅድሚያ የንግድ ማኅበር የሚቋቋመው በስምምነት ነው፡፡ አንድ ሰው ከራሱ ጋር ስምምነት ማድረግ ስለማይችል ከአንድ በላይ የሆኑ ሰዎች ሊኖሩ ይገባል፡፡ ስለሆነም ቢያንስ ሁለት ሰዎች ሊኖሩት ያስፈልጋል፡፡ የአክሲዮን ማኅበር ከሆነ ሊያሟላ የሚገባው አነስተኛው የአባላት ቁጥር አምስት ነው፡፡ የንግድ ሕጉ የንግድ ማኅበራት ሊያሟሉ የሚገባውን አነስተኛ የሰው ብዛት ያስቀመጠ ሲሆን፣ ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበርን ብቻ በሚመለከት ከፍተኛው የማኅበርተኞች ቁጥር ሲወሰን ለቀሩት ማኅበሮች ግን ያስቀመጠው ገደብ የለም፡፡

    የንግድ ማኅበርተኛ የሚሆኑ የተፈጥሮ ሰዎች ብቻ ናቸው ወይስ በሕግ የሰውነት መብት የተሰጣቸውም ሊሆን ይችላሉ የሚለውን ስንመለከት፣ ሕጉ በዚህ በኩል ያስቀመጠው ግልጽ ክልከላ ካለመኖሩም በላይ በሰዎች ብቻ የሚፈጸሙ ናቸው ተብሎ በግልጽ የተወሰነ ካልሆነ በቀር፣ ነጋዴ በሆኑ ሰዎች ተፈጻሚ የሆነው የሕጉ ድንጋጌ በንግድ ሥራ ማኅበሮችም ላይ ተፈጻሚ እንደሚሆን የንግድ ሕጉ ቁጥር ሦስት ስለሚያመለክት፣ የንግድ ማኅበራትም ማኅበርተኞች ሊሆኑ የማይችሉበት ሕጋዊ ምክንያት የለም፡፡

    ማኅበሩን ለማቋቋም መዋጮ ማዋጣት ያስፈልጋል፡፡ መዋጮ ለማዋጣት ፈቃድ ካልተሰጠ የማኅበሩ አስፈላጊ ሁኔታ ተሟልቷል ማለት አይቻልም፡፡ መዋጮው እንደነገሩ ሁኔታ በገንዘብ በዓይነት ወይም ዕውቀትንና አገልግሎትን በማበርከት ሊሆን ይችላል፡፡ መዋጮው በዓይነት ከሆነ በገንዘብ ሊተመኑ የሚችሉ ግዙፍነት ያለው ንብረት፣ የአዕምሮ ሀብትና መልካም ስም ሊሆኑ ይችላሉ፡፡

    ማኅበሩ የሚቋቋመው የኢኮኖሚ ሥራ መሥራት ትርፉንና ዕዳውን በማኅበርተኞች መካከል ለመካፈል ነው፡፡ ሌሎች ማኅበራዊ ጉዳዮችን ለመፈጸም የንግድ ማኅበር ሊቋቋም አይችልም፡፡ ትርፍ የማግኘት ዓላማም ሳይዝ ሊቋቋም አይችልም፡፡ የንግድ ሐጉ ቁጥር 25(1) ይህንን ሁኔታ በሚያጠናክር መልኩ የገንዘብ ትርፍ ለማግኘት ያልተቋቋመ ማኅበር የንግድ ሥራ ለመሥራት እንደማይችል ያመለክታል፡፡

    የንግድ ሕጋችን ቁጥር 212(1) ለስድስት የተለያዩ የንግድ ማኅበራት ዕውቅና የሚሰጥ ነው፡፡ እነሱም ተራ ሽርክና ማኅበር፣ የእሽሙር ማኅበር፣ የኅብረት ሽርክና ማኅበር፣ ሁለት ዓይነት ኃላፊነት ያለበት ሽርክና ማኅበር፣ አክሲዮን ማኅበርና ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማኅበር ናቸው፡፡

    ከእሽሙር ሽርክና ማኅበር በስተቀር ሌሎቹ ማኅበራት በሙሉ በሕጉ አግባብ መቋቋም ውሉ በጽሑፍ መደረግና ለሦስተኛ ወገን መታወቅ ይኖርባቸዋል፡፡ ማስታወቂያው በሦስት ዓይነት መንገድ እንደሚወጣ የንግድ ሕጉ ቁጥር 219 ይናገራል፡፡ በጋዜጣ ማስታወቂያ በማውጣት፣ ማኅበሩ የተቋቋመበትን ጽሑፍና ሌሎችም የማኅበሩ ሰነዶች በንግድ መዝገብ ሠራተኛ ዘንድ በማስቀመጥ፣ እንዲሁም በንግድ መዝገብ በመመዝገብ ናቸው፡፡ በንግድ መዝገብ የመመዝገብ ግዴታ በንግድ ሕጉ ቁጥር 219(2) እና 222 ብቻ ሳይሆን በንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጅ ቁጥር 980/2008 የተመለከተ ነው፡፡ በዚህ አዋጅ አንቀጽ 5(1) ሥር ማንኛውም ሰው በንግድ መዝገብ ሳይመዘገብ የንግድ ሥራ ለመሥራት የሚያስችል የንግድ ፈቃድ እንደማይሰጠው የተገለጸ ሲሆን፣ ሰው ማለትም የተፈጥሮ ሰውንና በሕግ የሰውነት መብት የተሰጠውን ድርጅት ያጠቃልላል፡፡ የንግድ ሕጉ ቁጥር 223 ከመመዝገብ በተጨማሪ መመዝገቡ በንግድ ጋዜጣ ታትሞ እስከሚወጣ ድረስ የንግድ ማኅበሩ መኖሩም ሆነ በሕግ የሰውነት መብት የተሰጠው መሆኑ በሕግ እንደማይታወቅ የደነገገ ቢሆንም፣ ስለንግድ ምዝገባና ፈቃድ በወጣው አዋጅ ቁጥር 376/96 የንግድ ማኅበራት ስለመመሥረታቸው በጋዜጣ መውጣት ሳያስፈልጋቸው በንግድ መዝገብ ከተመዘገቡበት ጊዜ ጀምሮ ሕጋዊ ሰውነት እንደሚያገኙ ደንግጓል፡፡ በመሆኑም ሕጋዊ ሰውነት ለማግኘት ተጨማሪ መሥፈርት የነበረው በጋዜጣ ማስታወቂያ ማውጣት ቀሪ ሆኖ፣ በንግድ መዝገብ መመዝገቡ ብቻ ለማኅበራቱ ሕጋዊ ሰውነት የሚያጎናፅፋቸው ሆኗል፡፡ በሥራ ላይ ባለው የንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጅ ቁጥር 980/2008 አንቀጽ 7(1) መሠረትም ንግድ ማኅበራት የሕግ ሰውነተ የሚያገኙት በምዝገባ እንደሆነ ተደንግጓል፡፡ ለሦስተኛ ወገኖች ጥበቃ የንግድ ማኅበራት ሲቋቋሙ በአገር አቀፍ ሥርጭት ባለው ጋዜጣ ለሕዝብ ይፋ መደረግ እንዳለባቸው የተመለከተ ቢሆንም፣ ይህ ራሱ አዋጁን ለማሻሻል በወጣው አዋጅ ቁጥር 1150/2001 ተሰርዞ በሌላ ተተክቷል፡፡ በዚሁ መሠረትም የግለሰብ ነጋዴ ወይም ንግድ ማኅበር ሲመሠረቱ ወይም የምዝገባ የምስክር ወረቅ ሲሰጣቸው አግባብ ያለው ባለሥልጣን ተደራሽ በሆኑ የኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ አውታሮችን በመጠቀም፣ የምዝገባና ፈቃድ መረጃዎች ይፋ ያደርጋል እንጂ ነጋዴው በጋዜጣ ማሳወቅ (Publication Duty) የለበትም፡፡     

    በሌላ በኩል ደግሞ በንግድ ሕጉ ቁጥር 213 እና አሥር ሥር እንደተመለከተው ተራ ሽርክና ማኅበርን ሳይጨምር፣ ሌሎቹ መተዳደሪያ ጽሑፋቸው ወይም በተግባር በንግድ ሕጉ አንቀጽ አምስት ሥር የተገለጹትን ሥራዎች ለመሥራት ሲቋቋሙ፣ የአክሲዮን ማኅበርና ኃላፊነቱ የተወሰነ የንግድ ማኅበር ዓላማቸው ምንም ዓይነት ቢሆን የንግድ ጠባይ ያላቸው ማኅበራት መሆናቸውን ሕጉ ግምት ይወስዳል፡፡ ተራ የሽርክና ማኅበር የንግድ ማኅበር በመሆኑ የሚቋቋመው የኢኮኖሚ ተግባር ያለውን ሥራ በመሥራት ትርፍ ለማግኘት የሚቋቋም ቢሆንም፣ በንግድ ሕጉ አንቀጽ አምስት ሥር የተመለከቱትን የንግድ ሥራ እንዲሠራ ሕጉ አልፈቀደለትም፡፡ የማኅበራትን አመሠራረት በተመለከተ ከእሽሙር ሽርክና ማኅበር በስተቀር፣ ሌሎቹን ማኅበራትን ለማቋቋም የተለየ ሥርዓት መፈጸም አለበት፡፡ ይኸውም የሚቋቋሙበት ውል በጽሑፍ መደረግና በንግድ ምዝገባ ውስጥ መመዝገብ ናቸው፡፡ ሕጋዊ ሰውነታቸው የሚመነጨው ከምዝገባ ነው፡፡ ከፍ ሲል የተገለጸው አጠቃላይ የንግድ ማኅራትን የሚመለከቱ ጉዳዮች ሲሆን፣ አደራጆችና መሥራቾች የሚሳተፉበትን የአክሲዮን ማኅበር (Share Company) የተለየ ባህሪ ደግሞ ጠቅለል ባለ መልኩ እንመለከታለን፡፡

    አክሲዮን ማኅበር

    የሽርክና ማኅበር በጥቂት ሰዎች የሚቋቋም የገንዘብ አቅም ውስንነት ያለበት እንደ መሆኑ ትልቅ፣ ሰፊና ውስብስብ የሆነ ንግድ ለማካሄድ ተመራጭ ላይሆን ይችላል፡፡ እንደዚህ ዓይነቱን የንግድ ሥራ ለመሥራት ከፍተኛ የገንዘብ አቅም መፍጠር፣ እንዲሁም የማኅበርተኞቹን የኃላፊነት መጠን መወሰን አስፈላጊ ይሆናል፡፡ በመሆኑም ለዚህ ዓይነቱ የንግድ ሥራ ለመሥራት አክሲዮን ማኅበርን ማቋቋም ተመራጭ ሊሆን ይችላል፡፡ የአክሲዮን ማኅበር እንደ ሌሎቹ ማኅበራት የንግድ ሥራ ለመሥራት የሚቋቋም ነው፡፡ የማኅበሩ ዋና ገንዘብ (ካፒታሉ) አስቀድሞ ተወስኖ በአክሲዮን የተከፋፈለ ሲሆን፣ የኃላፊነቱም ወሰን በማኅበሩ ንብረት የተወሰነ ነው (ን/ህ/ቁ. 304)፡፡ አክሲዮን ማኅበር የሚቋቋመው በአምስትና ከዚያ በላይ በሆኑ ሰዎች ሲሆን፣ ከፍተኛው የአባላት ቁጥር ገደብ የሌለውም፡፡ ዝቅተኛው የማኅበሩ ካፒታልም ከብር 50,000 ማነስ የለበትም (ን/ህ/ቁ. 307(1)፡፡ ማኅበሩ በሕጉ ከተቀመጡ ውስን ገደቦች ውጪ የፈቀደውን ስም ሊይዝ የሚችል ሲሆን ከስሙ ቀጥሎ አክሲዮን ማኅበር የሚል ቃል መጨመር ይኖርበታል (ን/ሕ/ቁ 305)፡፡

    ማኅበሩ በመሥራቾች መካከል ብቻ እንዲሁም ለሕዝብ አክሲዮን በመሸጥ ሊቋቋም ይችላል፡፡ የማኅበሩ አክሲዮን ለሕዝብ የሚሸጥ ካልሆነና ማኅበሩ በመሥራቾቹ ብቻ የተቋቋመ ከሆነ ሁሉንም አክሲዮኖች ለመግዛት መሥራቾቹ መፈረም ያለባቸው ሲሆን፣ ከሚሸጡ አክሲዮኖች ውስጥ ቢያንስ አንድ አራተኛው በማኅበር ስም በተከፈተ የባንክ ሒሳብ መቀመጥ አለበት (ን/ሕ/ቁ. 316)፡፡ የማኅበሩ ካፒታል አክሲዮን በገዙ ሰዎች መካከል እንደ መዋጮአቸው በአክሲዮን መልክ ይከፋፈላል፡፡ እነዚህ አክሲዮኖች በባለአክሲዮኑ ስም ወይም ለአምጪው (Bearer Share) ተብለው ሊጻፉ የሚችሉ ሲሆን፣ (ን/ሕ/ቁ. 325(1)) ለአምጪው ተብለው የተጻፈባቸው ያለ አንዳች ዓይነት ሥርዓት አክሲዮኑን በመስጠት ብቻ ከአንዱ ወደ ሌላው ማስተላለፍ ይቻላል (ን/ሕ/ቁ. 340(1))፡፡ ስም የተጻፈባቸው አክሲዮኖች የሚተላለፉት ግን መተላለፉ በባለአክሲዮኖች መዝገብ ከተመዘገበ በኋላ ነው (ን/ሕ/ቁ. 341)፡፡ አክሲዮኖች አንድ ዓይነት ብቻ ሳይሆን የተለያዩ መብቶች የያዙ ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ ወደፊት የሚወጡ አክስዮኖችን በቀደምትነት ለመግዛት መብት የሚሰጥ፣ እንዲሁም ትርፉን ወይም ከማኅበሩ ንብረት ወይም ከሁለቱም ላይ በቀደምትነት የማግኘት መብት የያዙ ሊሆኑ ይችላሉ (ን/ሕ/ቁ. 336(1))፡፡

    ማኅበሩ ላለበት ዕዳ በሙሉ ማኅበሩ ተጠያቂ ሲሆን፣ አባላቱ ግን ኃላፊነታቸው የገዙትን እክሲዮኖች ዋጋ መክፈል ብቻ ነው፡፡ አንድ ጊዜ ክፍያውን ካከናወኑ ኃላፊነታቸው በዚህ መጠን ይወሰናል፡፡ አባላቱ እንደ ሽርክና ማኅበር ማኅበርተኞች በማኅበሩ ሥራ ተሳታፊ አይደለም፡፡ የማኅበሩ የበላይ ተቆጣጣሪ ጠቅላላ ጉባዔ ነው (ን/ሕ/ 288(1))፡፡ ጠቅላላ ጉባዔው ደንበኛ (Ordinary General Meeting) እና ድንገተኛ ጉባዔ (Extra-Ordinary General Meeting) ይኖረዋል፡፡ የደንበኛ ጉባዔው በየዓመቱ የሚደረግ ሲሆን፣ (የን/ሕ/ቁ. 418(1)) ዓላማውም ጠቅላላ የማኅበሩን የሥራ ሒደት ለመገምገምና የሒሳብ ማጠቃለያ ላይ ለመወሰን፣ አስተዳዳሪዎችን ለመሾምና ለመሻር እንዲሁም ደመወዛቸው ለመወሰን ነው፡፡ ድንገተኛ ጉባዔ የሚጠራው አስቸኳይ ነገር ሲያጋጥም በዚሁ ጉዳይ ላይ ለመወሰን ነው፡፡ የድንገተኛ ጉባዔ ማኅበሩን መመሥረቻ ጽሑፍ ወይም ማኅበሩን መተዳደሪያ ደንብ የመለወጥ ውሳኔ ለመስጠት፣ የማኅበሩን ዜግነት ለመለወጥ፣ ባለአክሲዮኖች በማኅበሩ ባስገቡት ገንዘብ ላይ እንዲጨምሩ ለማድረግ፣ የማኅበሩን መፍረስ ለመወሰን ሥልጣን አለው (ን/ሕ/ቁ. 419 እና 495 (1)(መ))፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ማኅበሩ ልዩ ጉባዔም ይኖረዋል፡፡ የልዩ ጉባዔ (Class Meeting) ተሳታፊ የሚሆኑት የአንዱ ክፍል ለምሳሌ ልዩ መብት ያላቸው (Preferential Right) ባለአክሲዮኖች ናቸው፡፡ ስብሰባውም የእነዚህን ክፍል ባለአክሲዮኖች መብት መለወጥን በሚመለከት የሚጠራ ነው (ን/ሕ/ቁ. 426)፡፡ የማኅበሩ ሥራ የሚመራው በዳይሬክተሮች ቦርድ ሲሆን፣ ይህ አካል ከሦስት እስከ አሥራ ሁለት ዳይሬክተሮች ይኖሩታል (ን/ሕ/ቁ. 347)፡፡ የማኅበሩ የዕለት ተዕለት ሥራው የሚከናወነው የዳይሬክተሮች ቦርድ በሚመረጥ ሥራ አስፈጻሚ ነው (ን/ሕ/ቁ. 348(3)(4))፡፡ አስተዳዳሪዎቹ አጠቃላይ የማኅበሩን አስተዳደርና የሒሳብ ሥራ አመራር በሚመለከት ግዴታ ያለባቸው ሲሆን፣ (ን/ሕ/ቁ. 362) እነዚህን ተግባራት ሲያከናውኑም ከአንድ ወኪል በሚጠበቅ ጥንቃቄ፣ ቅን ልቦናና ትጋት በሕግ፣ በመመሥረቻ ጽሑፍ ወይም በመተዳደሪያ ደንቡና በጉባዔ ውሳኔ መሠረት መሥራት የሚጠበቅባቸው ይሆናል፡፡ ይህን ግዴታቸውን ሳይወጡ ለሚደርሰው ጉዳት ለማኅበሩ በአንድነትና በነጠላ ኃላፊዎች ናቸው (ን/ሕ/ቁ. 364)፡፡ ማኅበሩ በጠቅላላ ጉባዔ የተሰየመ አንድ ወይም ብዙ ሒሳብ መርማሪ (ኦዲተር) እዲኖረው ይደረጋል (ን/ሕ/ቁ. 368)፡፡

    የማኅበሩ መመዝገብ ፋይዳው ለማኅበሩ ሕጋዊ ሰውነት ማላበስ ነው፡፡ ሕጋዊ ሰውነት መኖሩ በተራው ማኅበሩ ከአባላቱ የተለየ መብትና ግዴታ እንዲኖረው ያደርጋል፡፡ ማኅበሩ የራሱ ንብረቶች ይኖሩታል፣ ውል መዋዋልና ሌሎች ሕጋዊ ተግባራትን ማከናወን ይችላል፣ መክሰስና የመከሰስ መብት ያገኛል፡፡ ማኅበሩ ከማኅበርተኞቹ የተለየ በመሆኑም ማኅበሩ ቀጣይነት በማኅበርተኞቹ መሞት፣ ችሎታ ማጣት ወይም መክሰር አይቋረጥም፡፡ የአክሲዮን ማኅበር የአክሲዮን ድርሻ በቀላሉ ለሦስተኛ ወገኖጎች ሊተላለፍ የሚችል ነው፡፡ የማኅበሩ ሕጋዊ ሰውነት ማግኘት ሦስተኛ ወገኖች በቀጥታ ማኅበሩን አባላት ላይ ጥያቄ ማቅረብ እንዳይችሉ ከለላ ይሆናቸዋል፡፡ ከማኅበሩ ጋር ባላቸው ግንኙነት ለሚደርስባቸው ጉዳት መጠየቅ የሚችሉት ማኅበሩን ብቻ ይሆናል ማለት ነው፡፡ ይሁን እንጂ በሕጉ የተመለከቱ የተለያዩ ሁኔታዎች በጋጣሙ ጊዜ ይህ ከለላ ሊነሳና ማኅበርተኞቹ በግል ተጠያቂ ሊሆኑ የሚችበት አጋጣሚ አሉ፡፡ ለምሳሌ ማኅበርተኞቹ ቁጥር በሕግ ከተወሰነው በታች ወርዶ ከስድስት ወራት በላይ መቆየቱን እያወቀ ሥራውን የቀጠለ ማኅበርተኛ፣ ማኅበሩ ላደረጋቸው ዕዳዎች በግል ኃላፊነት እንዳለበት የን/ሕ/ቁ 313(1) ያመለክታል፡፡ እንዲሁም አስተዳዳሪዎቹ በመመሥረቻ ጽሑፉና በሕግ የተጣለባቸውን ግዴታዎች ሳይወጡ ለሚደርሱት ጉዳት፣ በግል ተጠያቂ ስለመሆናቸው የንግድ ሕጉ የተለያዩ ድንጋጌዎች ያመለክታል፡፡

    የአክሲዮን ማኅበር አደራጆችና መሥራቾች

    በኢትዮጵያ የንግድ ሕግ መሠረት አክሲዮን ማኅበራት በሁለት መንገድ ሊመሠረቱ ይችላሉ፡፡ አንደኛው መንገድ ማኅበሩ ሲመሠረት የማኅበሩ አክሲዮን በግልጽ ለሕዝብ እንዲሸጥ መግለጫ (Prospectes) በማውጣት እና ካፒታል በመሰብሰብ (Public Subscription) ሲሆን፣ ሌላው ደግሞ መግለጫ ሳይወጣ የማኅበሩ ካፒታል በመሥራቾች ብቻ ሲከፈልና ሲመሠረት ነው፡፡ እነዚህ የምሥረታ ዓይነቶችም በንግድ ሕግ ቁጥር 316 እና 317 ላይ ተመልክተዋል፡፡

    የማኅበሩ አክሲዮኖች ለሕዝብ ሳይሸጡ አክሲዮኖች በመሥራቾች የሚገዙ ስለመሆናቸው ከተፈረመና ማኅበሩ ከተቋቋመ፣ የመሥራቾች ማንነት ጥያቄ አያስነሳም፡፡ ማኅበሩ የሚመሠረትበትን ጽሑፍ የፈረሙና የማኅበሩን ዋና ገንዘብ ያዋጡ በሕግ መሥራቾች ናቸው፡፡ ነገር ግን በማኅበሩ ያልገቡ ነገር ግን የማኅበሩ መቋቋም እንዲፀና ሲሉ ማንኛውንም ዕርምጃና ለማኅበሩ ሥራ ያደረጉ ሁሉ እንደ መሥራች እንደሚቆጠሩ፣ በንግድ ሕግ ቁጥር 307(4) ላይ ተመልክቷል፡፡ እነዚህ ሰዎች በተለምዶ አደራጆች ተብለው የሚታወቁ ናቸው፡፡ የንግድ ሕጉ ግን ለማኅበሩ ምሥረታ በተለያየ ደረጃና ሁኔታ በዕውቀት፣ በሙያ ወይም በሀብት አስተዋጽኦ ያደረጉ ሰዎችን በአማርኛ መሥራቾች (Founders) በማለት ይጠራቸዋል፡፡ ነገር ግን ለማኅበር ምሥረታ አስተዋጽኦ የሚደርጉ ሰዎች የአስተዋጽኦዋቸው ደረጃ የተለያየ ስለሆነ፣ ሁሉም በአንድ ስም መጠራታቸው ተገቢ አይደለም፡፡ አሁን በተግባር በአንዳንድ ማኅበራት ምሥረታ የምናየውም አደራጅ (Promoters) እና መሥራቾች የተለያዩ መሆናቸውን ነው፡፡ ስለዚህ የአክሲዮን ማኅበራት በሚመሠረቱበት ጊዜ መሥራቾችና አደራጆች መለየት ይገባቸዋል፡፡

    አሁን ባለው የንግድ ሕግ ቁጥር 307 መሠረት መሥራቾች ሊባሉ የሚችሉት፣

    1. የማኅበሩ አክሲዮኖች ለሕዝብ የሚሸጡ ከሆነ ማኅበሩ የሚመሠረትበትን ጽሑፍ የፈረሙና በሙሉ የማኅበሩን ዋና ገንዘብ ያዋጡ ባለአክሲዮኖች፣
    2. የማኅበሩ አክሲዮኖች መግለጫ በማውጣት የሚሸጡ ከሆነ
    • የማኅበሩን መግለጫ (Prospectus) የፈረሙ፣
    • ለማኅበሩ በዓይነት መዋጮ ያደረጉ፣
    • ከትርፉ ላይ ልዩ ተከፋይነት እንዲኖረው መብት የተሰጣቸው ባለአክሲዮኖች፣
    1. ባለአክሲዮኖች ሳይሆኑ ለማኅበሩ መቋቋም ዕቅድ ያወጡ፣ ያስፈጸሙ (Intiated plans or facilitate the formation of the company) ሰዎች ናቸው፡፡

    ከዚህ መረዳት የሚቻለውም በማኅበሩ ምሥረታ ሒደት በተለያየ ደረጃ የተሳተፉና አስተዋጽኦ ያደረጉ ሰዎች በሙሉ የመሥራችነት ደረጃ እንዳላቸው ነው፡፡ ነገር ግን ሕጉ የአደራጅንና የመሥራችን ጽንሰ ሐሳብ ሳይለይ አጣምሮ የያዘ ስለሆነ፣ ለአፈጻጸም አስቸጋሪ ነው፡፡ በተግባርም ሲያወዛግብ ይታያል፡፡ የቡና ባንክና የዘመን ባንክ መሥራቾች ከብሔራዊ ባንክ ጋር የነበራቸው ውዝግብ የዚህ መገለጫ ነው፡፡

    ሌላው አወዛጋቢ ጉዳይ አክሲዮን ማኅበራት መግለጫ ሳያወጡ በባለአክሲዮኖች ብቻ ተመሥርተው ከተቋቋሙና ሕጋዊ ሰውነት ካገኙ በኋላ፣ ተጨማሪ ካፒታል ለማሰባሰብና አቅማቸውን ለማሳደግ፣ መግለጫ (Prospectus) በማውጣት አክሲዮን ከሸጡ በኋላ፣ የመመሥረቻ ጽሑፋቸውን በማሻሻል አዲሶቹ አክሲዮን ገዥዎች እንዲፈርሙበት ሲደረግ፣ መግለጫውን የፈረሙት አዳዲስ ሰዎችና አዲስ አክሲዮን በመግዛት የተሻሻለውን መመሥረቻ የፈረሙት ሰዎች እንደ መሥራች ይቆጠራሉ ወይ የሚለው ነው፡፡ ማኅበሩ ከተመሠረተና ሕጋዊ ሰውነት ካገኘ በኋላ፣ አዲስ መሥራች ሕጉስ ይፈቅዳል ወይ የሚለው አከራካሪ ነው፡፡ እንደ እኔ እምነት የማኅበሩ የመጀመርያ አቋቋሚዎች የንግድ ሐሳብ አመንጭተው፣ ጊዜያቸውንና ገንዘባቸውን አውጥተው መግለጫ (Prospectus) ሳያወጡ ማኅበሩን ከመሠረቱና ማኅበሩም ሕጋዊ ሰውነት ካገኘ በኋላ፣ ለማኅበሩ ተጨማሪ ካፒታል ለማስገኘት የሚወጣውን መግለጫ (prospectus) ወይም የተሻሻለ የመመስረቻ ጽሑፍ የሚፈርሙ ሰዎች እንደ መሥራች ታይተው የመሥራችነት ጥቅም (Founders Benefit) ሊከፈላቸው አይገባም፡፡ ለማኅበሩ ማሻሻል አስተዋጽኦ የሚያደርጉ ሰዎች ግን ማኅበሩ በሚወስነው መሠረት የሥራ ዋጋ ሊከፍላቸው ይችላል፡፡ ለእነዚህ ሰዎች የመሥራችነት ጥቅም መክፈል ግን ሕጉን ይፃረራል፡፡

    አሁን እየተሻሻለ ያለው የንግድ ሕግ ረቂቅ፣ አሁን ያለውን የሕግ ማዕቀፍ ችግሮች በመረዳት አደራጆችንና መሥራቾችን በመለየትና ትርጉም በመስጠት ደንግጓል፡፡ በረቂቅ ሕጉ አንቀጽ 248 (1) መሠረት አደራጅ ማለት አክሲዮኑ ለሕዝብ ክፍት የሆነ ማኅበር ምሥረታ ያነሳሳ፣ መግለጫ አዘጋጅቶ ሰዎች ማኅበሩን እንዲቀላቀሉ የጋበዘ ወይም በአጠቃላይ የማኅበሩን ምሥረታ ዓላማ አድርጎ ይኼንኑ ለማስፈጸም የተንቀሳቀሰና ማኅበሩ የማይመሠረት ከሆነ ባለመመሥረቱ ምክንያት፣ ለሚመጣ ጉዳት ኃላፊነት የሚወስድ ሰው ነው፡፡ አደራጅ የማኅበሩ ባለአክሲዮን የመሆን ግዴታ የሌለበት ሲሆን፣ ከአደራጅ ጋር ባደረገው ውል መሠረት ለማኅበሩ ምሥረታ አስፈላጊ የሆነ ጥናት፣ የሙያ ድጋፍና መሰል አገልግሎት ያቀረበ ባለሙያ አደራጅ እንዳልሆነ በረቂቁ ተመልክቷል፡፡ አሁን ባለው ሕግ ላይ ለማኅበሩ በዓይነት መዋጮ ያደረጉና ከትርፍ ላይ ልዩ ተካፋይነት መብት ያላቸው ባለአክሲዮኖች በሕግ መሥራች ሲሆኑ፣ በረቂቁ ላይ ግን ሳይካተቱ ቀርተዋል፡፡ ይህም የሆነበት ምክንያት መሥራችነት ጥቅም ብቻ ሳይሆን ኃላፊነትም ያለበት ስለሆነ፣ የዚህ ዓይነት ሰዎችን ከኃላፊነት ለማግለል ይመስላል፡፡ ይሁን እንጂ ለማኅበር ምሥረታ እንደ ቢሮ ወይም ሕንፃ ወይም መሬት የመሳሰሉ በዓይነት ተገምተው በመዋጮነት ገቢ የሚያደርጉ ሰዎች ልዩ ጥቅም የማያገኙ ከሆነ፣ የማኅበሩ አባል ለመሆን ያላቸውን ተነሳሽነት ይቀንሰዋል፡፡ በረቂቁ አንቀጽ 252 ላይ ደግሞ ስለማኅበሩ መሥራቾች ደንግጓል፡፡ የማኅበሩ መሥራች የሚባሉትም የተወሰኑ ሰዎች ለሕዝብ ጥሪ ሳያደርጉ የአክሲዮን ማኅበር ምሥረታን የተመለከቱ የሕግ ድንጋጌዎች በማሟላት፣ በመካከላቸው የአክሲዮን ማኅበር ያቋቁሙ ማኅበርተኞች ናቸው፡፡

    ከረቂቅ ሕጉ መረዳት እንደሚቻለው፣ አደራጆች የሚኖሩት ማኅበሩ የሚመሠረተው መግለጫ በማውጣት (Public Subscription) ሲሆን፣ መሥራቾች የሚኖሩት ደግሞ የሕዝብ መግለጫ (Prospectus) ሳይወጣ፣ ማኅበሩ በማኅበርተኞች ብቻ ሲመሠረት እንደሆነ ነው፡፡ ነገር ግን ማኅበሩ የሕዝብ መግለጫ ሳያወጣ በተወሰኑ ማኅበርተኞች ብቻ ከተመሠረተና ከተመዘገበ በኋላ፣ ተጨማሪ ካፒታል ለመሳብ የሕዝብ መግለጫ ቢያወጣና የተሻሻለ የመመሥረቻ ጽሑፍ ቢፈረም፣ ይህንን መግለጫ (Prospectus) እና የተሻሻለውን መመሥረቻ አዲስ ገቢዎች አደራጅ ይባላሉ ወይ የሚለውን አዲሱ ረቂቅ የንግድ ሕግም አይመልስም፡፡ ስለዚህ ረቂቅ የንግድ ሕጉ ከመፅደቁ በፊት ይህንን ነጥብም በሚመልስ መንገድ ቢሻሻል ጠቃሚ ይሆናል፡፡

    የማኅበሩ መሥራቾች ግዴታና ኃላፊነት

    መሥራችነት ጥቅም የሚያስገኝ ተግባር ቢሆንም ኃላፊነትም ያለበት ነው፡፡ የመሥራቾች ወይም አደራጆች ዋና ግዴታ የምሥረታ ሒደቱን ውጤታማ ማድረግ ነው፡፡ ዋና ዋና ተግባሮችም አክሲዮን መሸጥ፣ ካፒታል መሰብሰብ፣ የመመሥረቻና የመተዳደሪያ ደንብ ማርቀቅ፣ በዓይነት የሚገመቱ መዋጮዎች በአግባቡ ማስገመት፣ የፈራሚዎች ጉባዔ ማዘጋጀት፣ ኩባንያውን ማስመዝገብ፣ የሥራ ቦታዎችን ማዘጋጀትና አስፈላጊ የሰው ኃይል ማሟላትን ያካትታል፡፡ መሥራቾች ወይም አደራጆች በምሥረታው ሒደት ለሠሯቸው የተለያዩ ተግባሮች ደግሞ ለሦስተኛ ወገኖች፣ አክሲዮን ለገዙ ሰዎችና ለኩባንያው ኃላፊነት አለባቸው፡፡ የኃላፊነት ዓይነቱም የአንድነትና ነጠላ ነው፡፡ በኃላፊነት የሚያስጠይቁትም፣

    • ስለማኅበሩ መመሥረት ለሕዝብ የቀረቡ ማስታወቂያዎች እርግጠኛ ስለመሆኑ፣
    • በዓይነት የተደረጉ መዋጮዎች በአግባቡ ስለመገመታቸው፣
    • የማኅበሩ ካፒታል በሙሉ ስለመገዛቱና አስፈላጊው ገንዘብ ገቢ ስለመሆኑ፣
    • ዕዳው ወደ ኩባንያው ካልተላለፈ፣ ለሦስተኛ ወገኖች የሚከፈል ዕዳ ሲኖር፣
    • ኩባንያው ሳይመሠረት ከቀረ ለአክሲዮን ፈራሚዎች የከፈሉትን መመለስን የሚያጠቃልል ነው፡፡ ስለዚህ የኩባንያ መሥራቾች ጥቅም እንዳላቸው (Founders Benefit) ሁሉ ኃላፊነታቸው በሕግ የተደነገገ ስለሆነ፣ በሕግ የተጣለባቸውን ግዴታ በአግባቡ ሊወጡ ይገባል፡፡

    የአክሲዮን አደራጆችና መሥራቾች ጥቅም

    የኩባንያ መሥራቾችና አደራጆች ኩባንያውን የሚፀንሱ፣ ቅርፅ የሚያስይዙ፣ ኩባንያው እንዴት መቼ በምን ዓይነት ሁኔታና እንዴት ባለ አደረጃጀት እንደሚይዝ፣ እንዲሁም እንዴት ወደ ንግድ ሥራው እንደሚገባ የሚወስኑ የኩባንያው አዋላጆች ናቸው፡፡ ለዚህ ሐሳባቸውና ድካማቸውም መሥራቾች በንግድ ሕግ ልዩ የመሥራችነት ጥቅም (Founders Benefit) ተጠብቆላቸዋል፡፡ በንግድ ሕግ ቁጥር 310 መሠረት መሥራቾች በማኅበሩ መመሥረቻ ጽሑፍ ላይ ወደፊት ማኅበሩ ከሚያስገኘው ትርፍ ላይ ከ20 በመቶ ያልበለጠ፣ ለሦስት ዓመታት ልዩ ጥቅም መደንገግ ይችላሉ፡፡ በኢትዮጵያ የሚመሠረቱ አብዛኛዎቹ የአክሲዮን ማኅበራት ሲመሠረቱ ለመሥራቾች 10 በመቶ ጥቅም ያስቀምጣሉ፡፡ የሦስት ዓመቱ ጊዜ ከመቼ ጀምሮ መቆጠር እንደሚጀምር ግን በሕጉ በግልጽ አልተመለከተም፡፡ ይሁን እንጂ የመሥራች ጥቅም የሚሰላው ኩባንያው ከሚያገኘው የተጣራ ትርፍ ላይ ስለሆነ፣ ኪሳራን ታሳቢ ሊያደርግ አይችልም፡፡ ይህ ማለትም ማኅበሩ ሥራ ጀምሮ ትርፍ ማትረፍ ከጀመረ ጀምሮ ባሉት ሦስት ዓመታት ውስጥ ነው፡፡ ስለዚህ የሦስት ዓመቱ ጊዜ መታሰብ የሚጀምረው ሁለት ነገሮችን በጣምራ ሲያሟላ ነው፡፡

    አንደኛው የኩባንያውን ሥራ መጀመር ታሳቢ የሚያደርግ ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ የትርፍ መኖር ነው፡፡ በዚሁ መሠረት የመሥራቾች ልዩ ጥቅም፣ ማኅበሩ ሥራ ጀምሮ ትርፍ ማስመዝገብ ከጀመረ ጊዜ ጀምሮ ላሉት ሦስት የትርፍ ዓመታት ከ20 በመቶ ያልበለጠ ነው፡፡ አከፋፈሉም ማኅበሩ ትርፍ ባስመዘገበበት ዓመት መጨረሻ ላይ እያታሰበ በገንዘብ የሚከፈል ነው፡፡ አንዳንድ ኩባንያዎች ማኅበሩ ሥራ ከጀመረ በኋላ ባሉት ሦስት ዓመታት ትርፍ ካላስመዘገበ፣ መሥራቾች የመሥራችነት ጥቅም እንደማይገባቸው ሲከራከሩ ይታያሉ፡፡ ይህ ግን የንግድ ሕጉን ድንጋጌና የመሥራችነት ጥቅም የሚከፈልበትን መሠረታዊ ሐሳብ የሚቃረን ነው፡፡ አዲስ በተረቀቀው የንግድ ሕግ አንቀጽ 253 መሠረት አደራጆች ወይም መሥራቾች በባለአክሲዮንነት ከሚያገኙት ጥቅም በተጨማሪ ማኅበሩ ትርፍ ማግኘት ከጀመረበት ጊዜ አንስቶ፣ ከማኅበሩ የተጣራ ትርፍ ከሃያ በመቶ ያልበለጠ ልዩ ጥቅም ከሦስት ዓመታት ሊከፈላቸው እንደሚችል በግልጽ ተደንግጓል፡፡ ይህም አሁን በሥራ ላይ ባለው የንግድ ሕግ ቁጥር 310 ላይ የተመለከተውን የበለጠ ግልጽ የሚያደርግ ነው፡፡ በአጠቃላይ የመሥራች ወይም አደራጅ ጥቅም የሚከፈለው የአክሲዮን መጠንን ታሳቢ በማድረግ ሳይሆን፣ መሥራቾች ወይም አደራጆቹ ለኩባንያው መመሥረትና ዕውን መሆን ላደረጉት የንግድ ሐሳብ እና ልዩ ልዩ አስተዋጽኦ ማካካሻ ሲሆን፣ መጠኑም ማኅበሩ ሥራ ጀምሮ ትርፍ ማስመዝገብ ከጀመረበት ጊዜ ጀምሮ ላሉት የሦስት ዓመታት የተጣራ ትርፍ ላይ የሚታሰብ እስከ 20 በመቶ የሚደርስ የገንዘብ መጠን ነው፡፡

    በሕግ የተመለከውን የአደራጆች ወይም መሥራቾች ልዩ ጥቅም በአግባቡ መፈጸም፣ አዋጭና ውጤታማ ኩባንያዎች እንዲመሠርቱ ከፍተኛ አስተዋጽኦ የሚያደርግ ስለሆነ፣ ኩባንያዎች ለአደራጆቻቸው ወይም መሥራቾቻቸው የሚገባቸውን ጥቅም ቢፈጽሙ ተገቢ ነው፡፡

    ከአዘጋጁ፡- ጽሑፉ የጸሐፊውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ መሆኑን እየገለጽን፣ በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡

    spot_img
    - Advertisement -

    ይመዝገቡ

    spot_img

    ተዛማጅ ጽሑፎች
    ተዛማጅ

    [በተቋሙ ሠራተኞች የተወከሉ አንድ ባልደረባ ሚኒስትሩን ለማነጋገር ቀጠሮ ይዘው ወደ ቢሯቸው ገቡ]

    ጤና ይስጥልኝ ክቡር ሚኒስትር? ሰላም ሰላም ... ተቀመጥ! አመሠግናለሁ ክቡር ሚኒስትር!...

    የጉራጌ ዞን ጥያቄና የክላስተር አደረጃጀት የገጠመው ተቃውሞ

    መንግሥት የደቡብ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል አካል የነበሩ ዞኖችንና...

    አዋሽ ባንክ ካፒታሉን ወደ 55 ቢሊዮን ብር ለማሳደግ ያስገደደው ምክንያት ምንድን ነው?

    ባለፈው ቅዳሜ ጠቅላላ ጉባዔውን ያካሄደው አዋሽ ባንክ የ43 ቢሊዮን...

    አቢሲኒያ ባንክ ካለፈው ዓመት የ127 በመቶ ብልጫ ያለው ትርፍ በማግኘት አዲስ ታሪክ አስመዘገበ

    አቢሲኒያ ባንክ ከቀደሚ የሒሳብ ዓመት የ127 በመቶ ብልጫ ያለው...