Saturday, June 15, 2024
- Advertisment -
- Advertisment -

​​​​​​​ሐረር ክልል የሆነችበት ምስጢሩ ምንድን ነው?

በተሾመ ብርሃኑ ከማል

መንደርደሪያ

የዚህ ጽሑፍ አዘጋጅ ከማንኛውም የኢትዮጵያ ክልል የበለጠ ወደ ሐረር ሄዷል፡፡ አንዳንድ ጊዜ የሚሄደው በጉዳዩ ብዙም ሳያስብ ነው፡፡ ነገር ግን አስቦ ከሚሄድባቸው ሥፍራዎች የበለጠ መረጃ አፍሶ ይመጣል፡፡ አንዳንዱም ምናልባት ‹‹የሐረርን ጫት ለምዶ ነው፤›› ብሎ ሊያስብ ይችላል፡፡ ወይም ሌላ ምክንያት ሊደረድር ይችላል፡፡ ግን አይደለም፡፡ ሲጀመር ጫት አይበላም፡፡ አንዳንድ ጊዜም ከሰዎች ጋር አይገናኝም፡፡ ዕርዳታ ካልፈለገ የባለሥልጣናቱን በርም ዞር ብሎ አያይም፡፡ ሆኖም ዕቃ እንደጠፋበት ሰው በአምስቱ በሮች ይመላለሳል፡፡ ከጁገል ውጪ ወደሚገኙት ትልልቅ ሆቴሎች በረንዳ በመሄድ ሻይ ወይም ቡና ይጠጣል፡፡ በሸዋ በር ትልቁ ገበያ ሲዞር፣ በጊዲር መጋላ አድርጎ ቁልቁል ወደ ቡዳ በር ሲጓዝ፣ ከበሩ በስተግራ ዞሮ ወደ አው ዓብደል መስጊድ ሲጓዝ፣ ከዓው ዓብደል ወደ ፈረስ መጋላ ሽቅብ ሰያፍ ሁልጊዜ አዲስ ነገር ይገጥመዋል፡፡ ያን አዲስ ነገር ራሱ የሚያገኘው በድንገት ነው፡፡ ይህን ግኝት እዚያው ተወልደው ዕድሜ ልካቸውን ያደጉ ሰዎች ላያዩት ይችላሉ፡፡ ስለዚች ከተማ ብዙዎች የውጭ አገር አጥኝዎች መጻፋቸው ያላንዳች ምክንያት አይሆንም ብሎ ያስተነትናል፡፡ መጽሐፎቻቸውን እንደገና ተመልሶ ያነባል፡፡ እንደገና ማስታወሻ ይይዛል፡፡ እንደገና ወደ አየው ሥፍራ ተመልሶ ይሄዳል፡፡ 

በሐረር ክልልነት የውጭ ተፅዕኖ ይኖር ይሆን?

አዎን ብዙዎቹ የታሪክ ጸሐፍት በሐረርን የሚረዷትና የሚተነትኗት ከአሚራዊ ሥርወ መንግሥቷ፣ በአፍሪካ ቀንድ ካለችበት መልክዓ ምድራዊ አቀማመጥ፣ ስትራቴጂያዊና በአፍሪካ ቀንድ የንግድ ማዕከል ሆና ከመገኘቷ አኳያ ሆኖ ይገኛል፡፡ ስለሆነም በሲዲኒ አር ዎልድሮን (..አ. 1971) ሪቻርድ አንዶክ (1971) ኤንሪክ ቸሩሊ (1936) ትሪሚንግሃም (1965) እና በሌሎችም የውጭ አገር ታሪክ ተመራማዎች ዓይን ሐረር ልዩ ቦታ የሚሰጣት ሆና ተገኝታለች፡፡ ለምን ልዩ ቦታ ሰጧት? ለምን የአውሊያዎች፣ የቅዱሳን፣ የፃድቃን ቦታ እያሉ ይጠሯታል? በእጅጉ የሚገርመው ደግሞ 90 በመቶ ያህሉ ኢስላም ያልሆነ እምነት የሚከተሉ ሆነው መገኘታቸው ነው፡፡ ከዘመናዊ ቤት ወጥተው አፈር አፈር በሚሸት ቤት የመሰንበታቸው ምስጢሩ ምንድን ነው? የተለያየ ምክንያትና ዓላማ ሊኖራቸው ይችላል፡፡ የዚህ ጽሑፍ አዘጋጅ የተገነዘበው ግን የሚከተለውን ይመስላል፡፡

ቀደም ሲል እንደተጠቀሰው የአውሮፓ፣ የአሜሪካና የመካከለኛው ምሥራቅ ዕውቅ የታሪክ ጸሐፊዎችና የሥነ ጽሑፍ ሰዎች ዝናዋን ሰምተው በመምጣት ስለጥንታዊ ታሪኳ፣ ስለ አየር ንብረቷ፣ ስለአትክልትና ፍራፍሬዎቿ፣ ስለኮረብታዎቿ፣ ሜዳዎቿና ሸንተረሮቿ በሰፊው ጽፈዋል፡፡ የውጭ ጸሐፊዎች ወደ ሐረር መጥተው እንደጻፉት ሁሉ በርካታ ሐረሪዎችም ወደ ውጭደው ስለሐረር/ኢትዮጵያ ታሪክ በሰፊው አስረድተዋል፡፡

ከእነዚህም መካከል ‹‹በቅዱሳን ከተማ ሃይማኖት፣ ፖለቲካና የጾታ ጉዳይ በሐረር፣ ኢትዮጵያ›› በሚል ርዕስ የፒኤችዲ ማሟያ ጥናቷን ያካሄደችው እንግሊዛዊቷ ካሚላ . ጊብ፣ 1996) ታሪክ ተመራማሪን አስገርማና አስደምማ ትገልጣታለች፡፡ 

እንደ ካሚላ ጊብስ ሁሉ አቪሻይ ቤን ዶር የተባለ አጥኝ ለሦስተኛ ዲግሪ ማሟያው ‹‹ዒምሬት፣ ሐረር፣ ኢትዮጵያ›› (2018) በሚል ርዕስ የተለያዩ ተመራማሪዎችን ‹‹ሐረር በምሥራቅ አፍሪካ ከሚገኙት ጥንታዊ የሙስሊም ከተሞች አንዷ ናት፡፡ዘወትርም ‹‹መዲነት አልአውሊያ›› ማለትም ‹‹የቅዱሳን ከተማ›› እየተባለች ትጠራለች፡፡ ነዋሪዎቿ የሚያምኑትም እንዲያ መሆኗን ነው፡፡ ብዙዎቹም ከተማዋን የመሠረቷት ቅዱሳን ዝርያዎች መሆናቸውን ያምናሉ፡፡ በግንብ በተከበበችው ሐረር ውስጥ 356 ያህል የቅዱሳን ሥፍራዎች ሲኖሩ አብዛኛዎቹ የዓሚሮች፣ የሃይማኖት አባቶች፣ 13ኛው ክፍለ ዘመን ከተማዋን የመሠረቷት ቅዱሳን ዝርዮች መቃብሮች ናቸው፡፡ ወደ እነዚህ ቅዱሳን ሥፍራዎች ሰዎች የሚሄዱት (አንዳንድ ጥራዝ ነጠቆችና መጢቃዎች-ቅንፍ ጸሐፊው) ከሱፊ ዚያራ ልማድ ጋር በሚመሳሰል መልኩ ሳይሆን በተለየ ሁኔታ ነው፡፡ ስለሆነም አብዛኛው የከተማው ነዋሪ ሴት ወንድ ተብሎ ሳይለይ፣ የኑሮ ደረጃው ሳይታይ፣ የብሔር ልዩነት ሳይኖር በተለየ ሁኔታ በዕለት ተዕለት ሕይወቱ የሚፈጽመው ነው፤›› በማለት ይገልጻታል፡፡

ሐረር በአሥረኛው ክፍለ ዘመን ከተመሠረተች ጀምሮ፣ ለመላው አፍሪካ ቀንድ አገሮች የተለየች ኢስላማዊ ማዕከል ተደርጋ ትታያለች፡፡ የሐረር ከተማና የከተማዋ አካባቢ ነዋሪዎች ከተማዋን ጥንታዊ ኢስላማዊ አስተምህሮትን የተከተለ ኢስላማዊ ትምህርት ማዕከል፣ የሸሪዓ ፍርድ ቤቶች፣ በቁርዓን ላይ የተመሠረተ ቁርዓናዊ የተለያየ ኢስላማዊ የትምህርት ሥርዓት ያላት ከተማ እንደሆነች ያምናሉ፡፡

አቪሻይ በተጨማሪም ሴማዊ ቋንቋ ተናጋሪ ሐረሪዎች የሚኖሩባት ሐረር፣ ኢስላማዊ የባህል ማዕከል ሆና እንድትቀጥል ቅዱሳንን በሚያከብሩ የአካባቢው ሰዎች ተጠብቃ እንድትኖር አድርገዋል፡፡ በሐረር ውስጥ የሚኖሩ የአገር ባህል መድኃኒት አዋቂዎችና በሃይማኖት ትምህርቱ ዕውቀት የነበራቸው በዝናቸው የታወቁ ኦሮሞዎችና ሶማሌዎችም ለእስልምና መስፋፋት አስተዋጽኦ አበርክተዋል፡፡ ከሐረር ውጭ የሚገኙት የቅዱሳን ሥፍራዎች በሰላም ጊዜ የሃይማኖት ትምህርት ማዕከላትና ቁርዓንን በቃል የሚይዙ ወጣቶች የሚኖሩባቸው ተቋማት ናቸው፡፡ በችግር ወይም በጦርነት ጊዜ ደግሞ ወታደራዊ ማዕከላት ነበሩ፡፡

ሐረር ከተቆረቆረችበት ጊዜ ጀምሮ እስከ 16ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ድረስ የአፍሪካ ቀንድ የሃይማኖትና ፖለቲካ ማዕከል ሆና ያገለገለች ሲሆን፣ ለሃይማኖቱ መሠራጨትም ዋነኛ ነጥብ ቦታ ነበረች፡፡ ሁኔታዎች እንደሚያመለክቱትም በአባድር ዘመን፣ በከተማዪቱ ባህላዊ ትምህርት ሲያስተምሩ የነበሩ የሐረር ዑለማዎች ከዓረቢያ የባህር ወሽመጥና ከየመን ዑለማዎች ጋር ግንኙነት የነበራቸው ሲሆን፣ ይህም ግንኙነት በሐረሪ ውስጥ ኢስላማዊ ትምህርት እንዲስፋፋ አስችሏል፡፡

በ1880ዎቹ መጀመርያ ላይ ወደ ሐረር ሰርጎ የገባው ሪቻርድ በርተን እንደሚለው፣ እነዚሁ በረዥም የታሪክ ዘመንም በታላቁ የሐረር ግምብ ውስጥ በመሆን የአካባቢውን የሶማሌ፣ የኦሮሞና አፋር አርጎባን ማኅበረስቦችን ከማስተባበራቸውም በላይ ፍትሐዊ በሆነ የአስተዳደር ሥልት በመጠቀም፣ የእስላም ሃይማኖት የዓለም አቀፍ የንግሥ ሥራ የከተማ ኑሮ ዘዴና ባህል በተለይም የመንግሥት ሥርዓት (ሲቲ ስቴት) እንዲመሠረቱ እንዲዳብሩና እንዲስፋፋ አድርገዋል፡፡

ኤድዋርድ ዋግነር 1983 በተካሄደው 11ኛው የኢትዮጵያ ጥናት ዓለም አቀፍ ጉባዔ እንዳቀረበው ዘገባ ሐረርን አድንቆ ጽፏል፡፡ ዋግነር በሸዋው አፄያዊ መንግሥትና በአዳልልጣኔት መካከል ጦርነት ይካሄድ እንደነበር ገልጾ፣ ይኼው ቅራኔ እስከ 16ኛው ምዕት ዓመት አጋማሽ ድረስ እንደቀጠለ፣ በዚህ ረገድ እጅግ የታወቀውን ግንባር ቀደም ሚና መጫወት ከጀመሩ መሪዎች አቦኝ አዲሽ፣ አህመድ ኢብን ኢብራሂም (ግራኝ) እና አሚር ኢብን ሙጃሂዲን እንደሆኑ፣ በእነዚህም መሪዎች አማካይነት በተካሄደው ጦርነት ከፍተኛ የሕዝብ እንቅስቃሴ እንደተከሰተ፣ ቆላው ወደ ደጋ፣ የደጋውም ወደ ቆላ በመዝመቱ ለዛሬዪቱ ኢትዮጵያ ተጨማሪ የመዋሀድና የመወራረስ ባህል እንዳተረፈ ግሩም አድርጎ ይተነትናል፡፡

አሜሪካዊው አንትሮፖሎጂስት ሲዲን አር ዎልድሮን  ‹‹ ሙስሊም ሲቲ ኢን ኢትዮጵያ›› በሚል ርዕስ ለኅትመት ባበቃው የጥናትና ምርምር ሥራው፣ ሐረር በኢትዮጵያ ውስጥ የምትገኝ ዙሪያዋ በግንብ የታጠረች፣ በዓለማችን ውስጥ ኢንዱስትሪ ከመስፋፋቱ በፊት የተቆረቆረች ከተማ ናት፡፡ የሐረር ከተማ ነዋሪዎች የራሳቸው የሆነ ቋንቋና ባህል አላቸው፤›› በማለት ይገልጽና ቀጥሎም ‹‹ሐረር በታሪክ ዓምድ ስላላት ቦታ በተለያየ ወቅት ጥናታቸውንቀረቡ ሊቃውንት መካከል ሪቻርድ አንዶክ (1971) ኤንሪክ ቸሩሊ (1936) ትሪሚንግሃም (1965) ሌሎችም እንደዚሁጻፉ የታሪክ ምሁራን ብዙ ናቸው፤›› ይላል፡፡

ሲድኒ ዋልድሮን በማያያዝም፣ ‹‹ከአበው (አፋዊ) ታሪክ የምንረዳውን ከሌሎች ታሪካዊ ማስረጃዎች ጋር ተስማሚነት ያላቸው ምንጮች እንደሚገልጡት፣ ሐረር ከአሚር ኑር .ኤ.አ. ከ1552 እስከ 1566 ጀምሮ የራሷ ታሪክና ባህል ይዛ መቆየቷን ፖሊሽኪ (1888) ይገልጻል፡፡ ቢያንስ ላለፉት 400 ዓመታት ያህል የአካባቢው ወሳኝእስልምና ከተማና የተሟላ የገበያ ማዕከል ሆኖ ቆይታለች፡፡ እነዚህ ሁለቱ ነገሮች ሐረርን በቀጥታ ከሌሎች የኢትዮጵያ አካል ከሆኑት ቦታዎችና ከመላው የአፍሪካ ቀንድና በተዘዋዋሪም ከተቀረው ውጭ ዓለም ጋር እንድትገናኝ አድርገዋል፤›› ሲል በተጠቀሰው ጆርናል ያስረዳል፡፡

እንደሲድኒ ዋልድሮን አገላለጥ ሐረር ኢንዱስትሪ ከመስፋፋቱ በፊት የሚኖረውብረተሰብን ለማጥናት ለሚሹ ልዩ ፍላጎት የምታሳድር ስትሆን፣ እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስም ሙሉ በሙሉ የሙስሊም ከተማ ነበረች፡፡ ሐረር ራሱን የቻለ ልዩ ባህል ያላትና በአንድ ከተማ የሚኖረው ሕዝብ የባህል ውጤትም ናት፡፡ ይህንን እውነት የሚያረጋግጥልንም የሐረር ሕዝብ የራሱን ማንነት የሚገልጽበት ባህልና ልምድ ያለው መሆኑ ነው፡፡

ፈረንሣዊው ነጋዴ አልፍሬድ ብራድይ ደግሞ ኡሱዎች የዓረብ፣ የፐርሺያውያንና የኦሮሞ [አገልጋዮች] ድቅል (ቅልቅል) ናቸው በማለት ግምቱን ይሰጣል፡፡ ምንም እንኳን የብራዲ ግምት ከየት እንደተገኘ ፍንጭ ባይኖርም አባድር እየተባሉ የሚጠሩት ሸኽ መሪነት አርባ ሸኾች የመጡበት ጊዜም የሰይድ ዓሊ አቢጣሊብ ተከታዮች የሆኑ የፋጢሚያ አንጃዎች ከባግዳድ ወደ ኢትዮጵያ ተሰደው በመጡበት ጊዜ እንደሆነ በእርግጠኛነት ይገልጻል፡፡

ከዚያ ወዲህ ረዥም ዕድሜ ያስቆጠረችው ሐረር የከተማ መንግሥት መሆኗ፣ ጠቃሚ መልክዓ ምድራዊ አቀማመጧና ፖለቲካዋ፣ የባህር ዳርቻንና ማዕከላዊ ግዛት የሚገናኙባት ዋነኛዋ የንግድ ማዕከል ሆና እንድታድግ አመቺ ሁኔታን ፈጥሮላታል (አህመድ 1960 33: ሐሰን 1980: 228/9)፡፡  ሐረር ለመቶዎች ዓመታት ከሁለቱ ዋና የንግድ መስመሮች በአንዱ የምትገኝ፣ ባህሩ ዘውዴ እንደገለጻትም ሰሜንና የደቡብ ኢትዮጵያውያንን የምታገናኝ የተደራጀች ከተማ ናት፡፡ ሪቻርድ በርተን እንደሚገልጸው ደግሞ እርሱ ወደ ሐረር በመጣበት ጊዜ (በ1850ዎቹ)፣ ማንኛውም ነጋዴ አምስቱን በሮች አልፎ ወደ ከተማ ሲገባ በሚሸጠው ምርት ላይ በዓሚሩ ስም ግብር እንዲከፍል የሚያስገድድ ጥብቅ ሕግም ነበር፡፡

እንግዲህ የውጭ ጸሐፍት የሚሰጡት አስተያየትና ምስክርነት ይህን ይመስላል፡፡ ይህንን ምስክርነትም ከባለ ታሪኮቹ በስተቀር የሚያውቅ ኢትዮጵያዊ የለም፡፡ በዚህ ጽሑፍ ወደፊት እንደምንመለከተውም ባለሥልጣናቱ እንኳን ብዙ አያውቁም፡፡ የሚያውቁትም ዓለም የሚያደንቀውን ጥንታዊ ታሪክ የሚመለከቱት በንቀት ነው፡፡ 

የትልቅ ዋርካ ግንድ የሚገኘው ሐረር ሲሆን ሥሩ መላው አፍሪካ ቀንድን ይሸፍናል

በጸሐፊው አስተያየት ግን የሚያስገርመውና የሚያስደንቀው የሐረር ታሪካዊ ቅርስ ሳይሆን ሕዝቡ ራሱ ነው፡፡ ለምን? እውነቱን ገልጠን ስናየው ሐረሪዎች በታሪካቸውና በግብራቸው ግዙፍ፣ በቁጥራቸው ትንሽ መሆናቸው አጠያያቂ አይደለም፡፡ ለምሳሌ የዛሬ 30 ዓመት የኢትዮጵያ ሕዝብ 70 ሚሊዮን ያህል ቢሆን የሐረሪዎች ቁጥር ከ50,000 እስከ 60,000 ቢደርስ ነው፡፡ ከ70 ሚሊዮኑ ስለሐረሪ ሕዝብ የሚያውቀው በጣም የተወሰነ ሲሆን፣ ከሚያውቀው አብዛኛው የሐረሪን ሕዝብ ራስን በራስ የማስተዳደር ጥያቄ የማይቀበል ነው፡፡ መቶ በመቶ የሚሆነው ሐረሪ ግን ስለኢትዮጵያና የኢትዮጵያ ሕዝብ በአንዱ ወይም በሌላ መልኩ ያውቃል፡፡ በኢትዮጵያ በሚገኙ ታላቅ የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች በታማኝነታቸውና በጥንቃቄ በመሥራት ችሎታቸው ይታወቃሉ፡፡ ከአጠቃላዩ ሕዝብ ሲሰላም የመንግሥት ተቀጣሪዎችና ባለሥልጣናት ብዙ ናቸው፡፡ በዚህም ምክንያት በሐሪሪዎች ላይ ምንም ያህል ግዙፍ ጥላ አካባቢያችን እንዳያዩ አይከለክላቸውም፡፡

ከዚህም በተጨማሪ ወደ አማራ፣ ትግራይና ኤርትራ ሄዳችሁ አንዱን ሸኽ ‹‹አዲ ከቢረዎች እነማን ናቸው?›› ብላችሁ ጠይቋቸው፡፡ ያለ ጥርጥር ቀድሞ  ከሐረር የመጡ ጥንታዊ ሐረሪዎች እንደሆኑ ይነግሯችኋል፡፡ ከተጠቀሱት አካባቢዎች በተጨማሪ ወደ ኦሮሚያ፣ ሶማሌ ሄዳችሁ ‹‹እናንተ ጀበርቲዎች ናችሁ? ጀበርቲዎችስ እነማን ናቸው?›› ብላችሁ ብትጠይቋቸው ምንጫቸው ከሐረሪዎች መሆኑን ይነግሯችኋል፡፡ በዚህ ጸሐፊ እምነት ‹‹የአንድ ትልቅ ዋርካ ዛፍ በሐረር አለ፡፡ የዚህም ዋርካ ሥር በመላውን አፍሪካ ቀንድ ይሸፍናል፡፡›› ብሎ ተምሳሌታዊ በሆነ አገላለጽ ሐሳቡን ለማስፈር ይወዳል፡፡

የኢትዮጵያ የሽግግር መንግሥት በ1983 ሲመሠረት

የዛሬ 40 ዓመት የሽግግር መንግሥቱ ሲመሠረት 29 የፖለቲካ ድርጅቶች የነበሩ ሲሆን፣ ከእነዚህም ውስጥ የኢትዮጵያ ሕዝቦች ዴሞክራሲያዊ ንቅናቄ፣ የኦሮሞ ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅትና ሕዝባዊ ወያነ ሐርነት ትግራይ የእያንዳንዳቸው በኢሕአዴግ ስም ከ30 በላይ መቀመጫ ነበራቸው፡፡ ኦነግ ብቻውን 12 መቀመጫ ነበረው፡፡ ሌሎች ክልሎችና ዞኖች ከአንድ በላይ መቀመጫ አግኝተዋል፡፡ ሐረሪ ክልል የነበራት መቀመጫ በወራት ወይም በሳምንታት እንደተዋቀረ የፖለቲካ ድርጅት አንድ ነው፡፡ እኒያም ተወካይ የሐረሪ ክልል የራሷን ምክር ቤት እንድታቋምና እንዴት ልታቋቁም እንደምትችል በመቶ ከሚቆጠሩ የምክር ቤት አባላት መካከል ድምፃቸውን ማስተጋባት ነበረባቸው፡፡ ሐረሪን በክልል የአስተዳደር ወሰን ኖሯት እንድትዋቀር ብቻ ሳይሆን ማዋቀር ያስፈለገበትን ምክንያት ማስረዳት፣ አስረድተውም ማሳመን፣ አሳምነው ድምፅ ማስገኘት ይጠበቅባቸው ነበር፡፡ የሐረሪ ሕዝብም በታሪክ፣ በባህልና በዘመን የተሳሰረውን የአካባቢውን ሕዝብ በማስተባበር፣ ከአገር ሽማግሌዎች ጋርም በመተባበር፣ የክልላቸው የአስተዳደር ድንበር አረጋገጡ፡፡ በማረጋገጥም የአገሪቱን ታሪካዊ ጂኦ ፖለቲካዊ መብታቸውን ለማስከበር ቻሉ፡፡

በወቅቱ የነበረውን ሁኔታ በትዝታ መነፅር አቅርበን ብንመለከተው ከዝሆንና ከቢንቢ ጋር የሚነፃፀር ነበር፡፡ ስለሆነም የአካባቢውን ሕዝብ ይሁንታ በማግኘት ራሳቸውን በራሳቸው ለማስተዳደር ይችሉ ዘንድ 70 ሚሊዮን ያህል ሕዝብ ይወክላሉ ከተባሉ 29  የብሔር ብሔረሰብ የፖለቲካ ድርጅቶች በሚገኙበት ምክር ቤት አባል ሆነው ትግላቸውን ቀጠሉ፡፡ በምክር ቤቱ የነበሩ አባላት ስለ ሐረር ታሪክ በማስረዳት ዓላማቸው ተቀባይነት እንዲያገኝ ወሳኝ ፍልሚያ መፋለም ቀጠሉ፡፡ በዚህ ጊዜ ከትልልቆቹ የፖለቲካ ፓርቲዎች ብቻ ሳይሆን ከትንንሾቹም የሚቀርብላቸው ፖለቲካዊ ጥያቄ መመለስ ግዴታቸው ሆነ፡፡ ብዙዎቹ የፖለቲካ ድርጅቶች መሪዎች ከዚያ ቀደም ሰምተዋቸው የማያውቁ አስተሳሰቦችንና ተሞክሮዎችን በማቅረብ የብዙዎቹን አስተሳሰብ ለመቀየርና የሐረሪን ህልውና ዕውን ለማድረግ ቻሉ፡፡

ሆኖም ፍልሚያው እንዲህ የዋዛ አልነበረምና ‹‹ወንበሩ የሚያዘው በምርጫ ቢሆንም፣ የሐረሪ ምክር ቤት መቀመጫን ማን ይያዘው? ማለትም ማን በምርጫው ይሳተፍ?›› የሚል ጥያቄ በአንዳንድ የፖለቲካ ድርጅቶች መነሳት ጀመረ፡፡ በመሠረቱ በሕገ መንግሥቱ መሠረት በአማራ ክልልም ሆነ በኦሮሚያ ክልል፣ በአፋርም ሆነ በሶማሌ ክልል በምርጫ መሳተፍ የሚችለው በአካባቢው ከሁለት ዓመት በላይ የኖረና ቋንቋውን የሚችል ነው፡፡ ይህም ሆኖ በምርጫ የተሳተፈውም ሆነ የተመረጠው የክልሉ ተወላጅ ነው፡፡ ሐረሪ ክልል ውስጥ ግን በሌሎች ያልታየ ሁኔታ እንደፖለቲካ አጀንዳ ሆኖ ተነሳ፡፡ ሐረሪዎችም ሕገ መንግሥቱና የምርጫ ሕጉ እንዲከበር አጥብቀው ያሳስቡ ጀመር፡፡ ስለሆነም በሌላው ክልል ባልታየ ሁኔታ ለሐረሪ ክልል ምርጫ አስፈጻሚ የሚሳተፈው የሚመረጠው ማን ነው? የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ የተወካዮች ምክር ቤት ኮሚቴ አቋቋመ፡፡

ይህም ኮሚቴ አቶ ክፍሌ ወዳጆ የተወካዮች ክር ቤት አባልና የኮሚቴው ስብሳቢ፣ / ገብረአብ በርናባስ የተወካዮች ክር ቤትና የኮሚቴው አባል፣ አቶ አህመድ ሐሰን የተወካዮች ምክር ቤትና የኮሚቴው አባል፣ አቶ መሐመድ ዮሱፍ የተወካዮች ምክር ቤትና የኮሚቴው አባል እንዲሁም አቶ ነስረዲን መሐመድ የሚገኙበት ነበር፡፡ እነዚህ የምክር ቤት አባላት ከዚያ ቀደም ስለሐረሪዎች ጥልቅ ዕውቀት አልነበራቸውም፡፡ ካወቁ በኋላ ግን እነሱ ራሳቸው የሐረሪ ክልል ጉዳይ እንደራሳቸው ማየት ጀመሩ፡፡ (ይህ ዝርዝር መረጃ የተገኘው ከተወካዮች ምክር ቤት ቃለ ጉባዔ ነው)

አቶ ክፍሌ ወዳጆ

አቶ ክፍሌ ወዳጆ የኢትዮጵያ ሽግግር መንግሥት ከመሠረቱትና ሕገ መንግሥቱን ከቀረፁት አንዱ ሲሆኑ ‹‹የኢትዮጵያ ሽግግር መንግሥት የተወካዮች ምክር ቤት ክልል 13 (ሐረሪን) አከላለልን በሚመለከት ያካሄዳቸው አከራካሪ ውይይቶችና ያስተላለፋቸው ውሳኔዎች››ን በሊቀመንበርነት መርተዋል፡፡ እሳቸውም ወደ ሐረር ከመሄዳቸው በፊት የነበራቸው ግንዛቤ ‹‹በጁገል ሐረሪዎች፣ ከጁገል ውጪ አማሮችና ሌሎች ሠፋሪዎች፣ በሁንደኔ ደግሞ ኦሮሞዎች ይኖራሉ›› በሚል በሦስት የተከፈለ እንደነበር ገልጸው ሐረር መጥተው ሲመለከቱ ግን የሕዝቡ አሠፋፈር በተቀላቀለ ሁኔታ መሆኑ እንደተገነዘቡ፣ ከዚህም በመነሳት ቀደም ሲል የክልሉ ሕዝብ ብዛትን በተመለከተ የተጠቀሰውን ለመቀበል እንደሚያስቸግር፣ በኮሚቴው ጸሐፊው የተገለጸው የሕዝብ ብዛትም ተጨባጩን ያንፀባርቃል ብለው እንደማይቀበሉና መተማመን የሚቻልበት አኃዝ ሊገኝ ይችላል ብለው እንደማይገባም፣ በደርግ ጊዜ ከሶማሌ ጋር በነበረው ጦርነት ምክንያትና በሌሎች ምክንያቶች ሰፊ ቦታ የያዙ የጦር ካምፖች እንዳሉ፣ ይህም እንደ ሁኔታው ለከተማ ዕድገት ጥቅምና ጉዳት ሊኖረው እንደሚችል፣ ለምሳሌ ሰፊ የእርሻ መሬት ከባለ ርስቱ ተወስዶ የጦር ካምፕና ሕንፃ ሲሠራ መሬቱ ይሰጥ የነበረው አገልግሎት ቢቋረጥ፣ ያም ሕንፃና ካምፕ ሕዝብ በቀጥታ ባይገለገልበት፣ ለንግድ ማዕከልና ለአነስተኛ ኢንዱስትሪዎች መቋቋሚያ አስተዋጽኦ ሊያደርግ ስለሚችል ለከተማው ዕድገት እንደሚረዳ ገልጸዋል፡፡ 

አቶ ክፍሌ በተጨማሪም በከተማውና በገጠሩ ያሉ ሰዎች በብዙ መልክ ትስስር ያላቸው በመሆኑ ወደፊት ለሚገነባው ትብብር ጥሩ አስተማማኝ መሠረት እንደሚጥሉ፣ በአፄ ምኒልክ ጊዜ የሠፈሩት አማራዎች አሁን ያሉት ልጆቻቸው እንደሆኑና እነዚህም አብዛኞቹ ሰዎች ሁለትና ሦስት ቋንቋዎችን ስለሚናገሩ በባህልና በቋንቋ ተግባብቶ አብረው ለመኖር የሚችሉ መሆናቸውን፣ ከቤተክርስቲያንና ከሌሎች ጋር በተያያዘ መልኩ የመጡ የሠፈሩ አማሮችም እንዳሉ፣ ሐረሪዎች በልዩ ልዩ ምክንያቶችና በሥራ ወደ አዲስ አበባና ሌሎች ቦታዎች በመሄዳቸው በቦታው የሚገኙት ጥቂቶቹ መሆናቸውን፣ ሆኖም ቀደም ሲል በሐረር ውስጥ የሐረሪዎች ብዛት 50,000 እንደሆነ ተገልጾ የነበረ ቢሆንም፣ ይህ ግን አነስተኛ ተደርጎ የቀረበ መሆኑን፣ ክልሉ ራሱን በራሱ ያስተዳደር ሲባል ህልውናው እንዲጠበቅና ተጨባጭ ሥልጣን እንዲኖረው በኢኮኖሚና በሌሎችም ራሱን መቻል ስለሚኖርበት፣ የኢኮኖሚ የኢንዱስትሪና የንግድ ዞን እንዲቋቋም የፌዴራል መንግሥቱ በተለይም በኢኮኖሚ ፖሊሲ አማካይነት መርዳት እንደሚኖርበት፣ ነፃ የኢኮኖሚ ዞን ሲባል በፖሊሲ አማካይነት ቀረጥና የመሳሰሉትን በማካተት መጀመርያም መንግሥት ሁኔታውን በማመቻቸት ለኢንቨስተሮች ክፍት ማድረግ ይኖርበታል፤›› በማለት ግንዛቤያቸውን አጠቃለዋል፡፡

የዶ/ር ገብረአብ በርናባስ የምስክርነት ቃል

ዶ/ር ገብረአብ ባርናባስ ወደ ሐረርና አካባቢው በዚያ አጋጣሚ መጥተው ከማየታቸው በፊት ሐረሪ ክልል ይሁን ሲባል ግልጽ የሆነ አመለካከት ያልነበራቸው መሆኑን ነው፡፡ ክልሉን ከተመለከቱ በኋላ ግን የሚከተለውን አስተያየት ሰጥተዋል፡፡

በሰጡት ምስክርነት መሠረትም፣ ቀደም ሲል ሐረርን እንደማያውቁትና አሁን ሄደው በማየታቸው የነበራቸውን አንዳንድ የተዛባ ግንዛቤ ለማስተካከል እንደረዳቸው በመጥቀስ ባደረጉት ገለጻ፣ ‹‹በከተማውና በገጠሩ ያለውን የሕዝብ አሠፋፈር በተመለከተ ኮሚቴው ሐረርን ሲመለከት በመጀመርያውና በሁለተኛው ቀን የነበረው ግንዛቤ ልዩነት እንዳለው፣ ይኼውም በመጀመርያው ቀን ባደረገው ምልከታ በጅግጅጋ አቅጣጫ በኩል ያለውን ቦታ ስላልተመለከቱ ከተማው ምንም መፈናፈኛ የሌለው መስሏቸው እንደነበር፣ በማግሥቱ ግን ኮሚቴው ከከተማ ወጣ ብሎ በተመለከተበት ወቅት (ከተማ ቀመስ የሆነው) የገጠሩ ክፍልም ሰፊ መሆኑን እንደተገነዘቡ፣ የሕዝብ አሠፋፈርም በተመለከተ የማዕከላዊ ስታትስቲክስ ጽሕፈት ቤት የጠቀሰውና የምርጫ ኮሚሽን እንዳስታወቀው፣ በ1986 ዓ.ም. የክልል 13 ጠቅላላ የሕዝብ ብዛት 182,642 ሲሆን፣ ከዚህ ውስጥ የገጠሩ ሕዝብ ብዛት 65,509 መሆኑን፣ ይህም ከጠቅላላ 1/3ኛ እንደሚሆንና ከተጠቀሰው የገጠሩ ሕዝብ ውስጥ ዕድሜያቸው 18 እና ከዚያም ለመምረጥ የሚችሉት ብዛት 28,310 መሆኑን፣  የገጠሩ አካባቢ ማለት ሁንደኔን በመሠረቱ ኦሮሞ ሲሆን ክልሉ ካለው የሕዝብ ብዛት አኳያ 1/3ኛ የሚሆነው ሕዝብ በገጠሩ ክፍል እንደሚኖር፣ ይሁን እንጂ ቀደም ሲል የተሠራው ካርታ ይህን በትክክል እንደማያሳይ ቦታው ግን በክልልነት /State/ ደረጃ ለመወሰን በቂ መሆኑን ተረድቻለሁ፤›› ብለዋል፡፡

የአቶ መሐመድ ዮሴፍ አስተያየት

አቶ መሐመድ ዮሴፍ፣ ሐረር ረዥም ዕድሜ ያለው መሆኑን ከመስማት ውጪ ከዚህ ቀደም ሄደው እንዳላዩት ጠቀመው፣ በአሁኑ ወቅት ግን ያስተዋሉትን ሲገለጹ፣ ‹‹የሐረር ግንብ እየፈራረሰ በመሆኑና በጁገል ያለው ሕዝብ መፈናፈኛ የሌላው በመሆኑ የክልሉ ምክር ቤት ሲቋቋም አንዳንድ ሁኔታዎችን ማመቻቸት ይኖርበታል፡፡ የክልሉን ችግር ለመፍታት እንዲችል ቀደም ሲል ተቋቁሞ የነበረው ኮሚቴ በክልሉ ያሉትን የተለያዩ ብሔረሰቦችን አባላት ብዛት በተመለከተ የገለጸውን ለመቀበል እንደሚያስቸግር፣ ከተማ ጁገል ብቻ ስለሆነና የቀረው ክፍል በብዛት የጦር ካምፕ በመሆኑ ማዕከላዊ መንግሥት አንዳንዶቹን የጦር ካምፖች እንዲነሱ ካልወሰነ በክልሉ ዕድገት ላይ ችግር እንደሚያስከትል፣ በሐረር ከተማ ውስጥ የንግድ እንቅስቃሴ የነበረ ቢሆንም፣ አሁን ግን ብዙም የንግድ እንቅስቃሴ እንደሌለ፣ የኦሮሞና የሐረሪ ብሔረሰቦች በጋብቻና በመሳሰሉት የተሳሰሩ መሆናቸውን፣ ቀደም ሲል ሐረሪዎች ከሐረር ከተማ ውጪ አይኖሩም የሚል ግንዛቤ እንደነበራቸው፣  ወደ ቦታው በሄዱበት ወቅት ግን በገበሬ ማኅበርም ሐረሪዎች እንደሚኖሩ ተገንዝቤያለሁ፤›› በማለት ገልጸዋል፡፡

የአቶ ነስረዲን መሐመድ ግንዛቤ

አቶ ነስረዲን መሐመድ በአሁኑ ወቅት ከኮሚቴው ጋር በሚያካሂዳቸው ሳይሆን፣ ቤተሰቦቻቸውና ዕድገታቸው ሐረሪ በመሆኑ ስለ አካባቢው የሚያውቁት ቀደም ሲል እንደነበረው መሆኑ ጠቅሰው ባደረጉት ማብረሪያ፣ ‹‹የሁንደኒ እና የጁገል ነዋሪ ለገበያ ብቻ የተሳሰሩ ሳይሆን በሕመምና በመሳሰሉት ምክንያቶች ከአንድ ቦታ ወደ ሌላው በሚደረገው ዝውውር አንደኛው የሌላውን ቤት እንደቤርጎ ሳይሆን እንደ ማረፊያ ቤት እንደሚጠቀም፣ በአንደኛው አካባቢ ባልና ሚስት በሚጣሉበት ጊዜ አስታራቂ የሚሆኑት የኦሮሞና የሐረሪ ሽማግሌዎች በጋራ በሆኑት በሕዝቡ መሀል የከተማና የባላገር ልዩነት የለም፡፡ ቀደም ሲልም የሁለቱም ሕዝብ መብት የተረገጠና በአንድነት ይኖሩ እንደነበረና ሁንደኒ ሳይጨመር ከተማው ብቻውን ህልውና /Viable/ ሊኖረው ስለማይችል ለከተማው ህልውና ሲባል የተወካዮች ምክር ቤት ሁንደኔ በሐረር ክልል እንዲጨመር ማድረጉን ይህም ድርጊት ቀደምም አብሮ ይኖሩ የነበሩ ሕዝቦችን መብት ሚዛናዊ በሆነ መልኩ እንዲከበር ማድረግ በመሆኑ የሁንደኔ ሕዝብ ብሔራዊ መብቱ የሚጠበቅበት መንገድ በትክክል ከተቀየሰ ቀደም ሲል የነበረው ግንኙነት እየዳበረ ይሄዳል፤›› ሲሉ አብራርተዋል፡፡

አቶ ነስረዲን መሐመድ በመጨመርም አካባቢው መስኖ በመጠቀም የወራቱን መለዋወጥ ተከትሎ በአካባቢው ተፈላጊ የሆኑትን እንደ ሰላጣና የመሳሰሉት አትክልት እንዲሁም ለንግድ ወደ ጂቡቲ የሚላክ ማንጎ ስለሚያመርት ከአጭር ጊዜ አኳያ በእርሻ ላይ የተመሠረተ ሆኖ ቢታይም፣ ከረዥም ጊዜ አኳያ ግን ሕዝቡ በኢንዱስትሪና በንግድ ላይ የተመሠረተ ስለሚሆን የኢኮኖሚ ህልውናው /Viability/ አካባቢውን ክልል ከመሆን የሚያስቀር አለመሆኑን፣ በጁገል ውስጥ በቦታ ችግር ተጣቦ የሚኖረው ሕዝብ ከጁገል ውጪ ቦታ ቢሰጠው ቦታውን ለመኖሪያ ቤት መሥሪያ ብቻ ሳይሆን ለኢንዱስትሪ ዞንም እንደሚያደርገው ጠቁመዋል፡፡

አቶ ታደሰ ተፈራ

አቶ ታደሰ ተፈራም ሐረር ሄደው በተመለከቱበት ወቅት ቀደም ሲል ኮሚቴው መፍትሔ ይሆናል ብሎ ያሰበውን የሚያስለውጥ ሁኔታ እንዳልተመለከቱ፣ አዲስ ችግር ስለሌለ አዲስ መፍትሔ ሊኖር እንደማይችል ገልጾ ሐሳባቸውን ሲያብራሩ፣ ‹‹ከአካባቢው ነዋሪ ውስጥ የሐረሪ ቁጥር አነስተኛ ስለሆነ የሐረሪ መብት እንዲጠበቅ፣ እንዲሁም የከተማ ነዋሪዎችና በሁንደኔ ያሉ ኦሮሞዎች ኢኮኖሚያዊ ትስስር ስላላቸው የሐረሪ ብሔረሰብ መብት ለማስጠበቅ የተወካዮች ምክር ቤት ሁንደኔ በሐረር ክልል እንዲጨመር ያደረገውን ዕርምጃ ትክክለኛነት በአካባቢው ሄደው ማረጋገጥ እንደቻሉ ገልጸዋል፡፡ ሁንደኔ ባይጨመር ግን ከተማው ብቻ ክልል መሆን እንደማይችልና ትርጉም የሌለው ይሆን እንደነበር፣ ሐረር ከተማ ጁገልን ጨምሮ የተወሰነ ብሔረሰብ መኖሪያ ነው በማለት እንደማይቻልና የተለያዩ ብሔረሰቦችን ያካተተ መሆኑ፣ የሐረሪ ብሔረሰብ መብት እንዲጠበቅ የሌሎችም ብሔር ብሔረሰቦች ወይም ዜጎች መብትም መጠበቅ ሊከበር እንደማይችል አስረድተዋል፡፡

አቶ አህመድ ሀሰን

አቶ አህመድ ሐሰን ከኮሚቴው ጋር ባይሄድም ቀደም ሲል ሄደው በተመለከቱት መሠረት፣ በክልሉ በተለይም በጁገል አካባቢ የተመለከቱትን መነሻ በማድረግ ባቀረቡት ሐሳብ፣ ጁገል የታሪክ ቦታ ስለሆነ በሐረሪዎች መጠበቅ እንዳለበት የሐረሪ ብሔረሰብን ማንነት እንዲጠበቅ በጁገል ውስጥ ባለ የቦታ ጥበት ችግር ምክንያት የአካባቢውን ፅዳት ለመጠበቅ አስቸጋሪ ስለሆነ፣ በተለይም በከተማው ብዙ የወታደር ካምፕ ስላለ፣ አርቆ አስተዋይ የሆነ የክልል አስተዳደር ተቋቁሞ ጁገል ውስጥ ያለው ሕዝብ ከጁገል ወጪ እንዲሠፍር ቢደረግና ከሁንደኔ ጋር ተያይዞ እንዲሰፋ ቢደረግ፣ በጁገል ያለው ታሪክ ለወደፊት ትውልድ እንደሚተላለፍ፣ ሕዝቡ ተግባብቶ የሚኖርና ከሌላ ቦታ የሚመጣን ሰው የሚቀበል መሆኑን፣ የኮሚቴው የመፍትሔ ሐሳብ የሐረሪ ብሔረሰብና የሌሎችንም ዜጎች መብት የሚያስከብር መሆን እንዳለበት አመልክተዋል፡፡

ከዚያም ሰብሳቢው እያንዳንዱ የኮሚቴው አባል በሐረር ጉዞው ያገኘውን ግንዛቤ በተመለከተ የተገለጸው እርስ በርስ የሚደጋገፍ እንጂ የሚቃረን እንዳልሆነ ቀደም ሲል ኮሚቴው በመፍትሔ ሐሳብነት ያስቀመጠውን ለማዳበር የሚያስችል መሆኑን ጠቅሰው የኮሚቴው ግንዛቤ በሪፖርት እንደሚገለጽ አስታውቀዋል፡፡

በመቀጠልም የኮሚቴው ጸሐፊ የአካባቢው ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታ የመሳሰለው ሲታይ አንድ ክልል /State/ እንዲሆን የሚያስችል በቂ መነሻ ያስፈልጋል ቢባል በ18 ዓመት ውስጥ የሕዝቡ ብዛት ከአሁኑ እጥፍ በመሆን 400,000 ስለሚሆን በምን መልክ ይኖራል የሚለው ጥያቄ መፍታት እንዳለበት ጠቅሰዋል፡፡

አያይዘውም በአካባቢው የሕዝብ ብዛት ስላለ ጥቂት ካምፖች ቀርተው ሌላው ለልማት እንዲውል ኮሚቴው እንደሚጠቁም እንዲሁም የሕዝቡ አኗኗር በእርሻና በንግድ ላይ የተመሠረተ ሲሆን፣ ከሐረር ከተማ ውጪ በጫት ላይ ስሚያተኩር፣ እርሻና ኢንዱስትሪ የሚስፋፉበት ማኅበራዊ ግልጋሎቶችም የሚጠናከሩበት ሁኔታ ሊኖር እንደሚችል፣ ሆኖም የሕዝቡን የኢኮኖሚ ህልውና ለማጠናከር የሕዝቡን የኢኮኖሚ ህልውና /Economic Viability/ በተመለከተ ኮሚቴው ምን ሊወስን እንደሚችል ጠይቀዋል፡፡

ለቀረበው ጥያቄ ሰብሳቢው በሰጡት ምላሽ የሐረሪ ክልል እንቅስቃሴው ከእርሻ ወደ ንግድ እንዲሆን አነስተኛ ኢንዱስትሪዎችን ማቋቋሚያ ላይ እንዲያተኩር የወደፊት አቅጣጫውም ከእርሻ ይልቅ ወደ ሌሎች ተግባራት ማተኮር እንዳለበት፣ መንግሥትም ይህን ሊደግፍ የሚችል ፖሊስ ማውጣት እንደሚኖርበት ጠቁመዋል፡፡ ኮሚቴውም ጉዳዩን ያነሳው በአሁኑ ደረጃ የክልሉን የኢኮኖሚ መሠረት ለመጠቆም ባይሆንም ወደፊት መደረግ ያለበትን ለማመልከት መሆኑን አሳሰበዋል፡፡

በማስከተልም ቀደም ሲል የሐረሪን ብሔረሰብ በተመለከተ ስላቋቋሙት የፖለቲካ ድርጅቶች ቁጥር ሐሳብ ያቀረቡት የኮሚቴው አባል፣ የኮሚቴው ሥልጣን /Mandate/ በክልል 13 የተከሰተው የፖሊቲካ ችግር የሚፈታበትን የመፍትሔ ሐሳብ ማቅረብ እንጂ፣ የክልሉን የኢኮኖሚና ሌሎች ችግሮችን ክልሉ ራሱን ሲያስተዳድር የሚፈታው መሆኑን ጠቁመው፣ የሐረሪን መብት ለማስጠበቅ እንዲቻል ለቦታ ስፋትና ለሕዝብ ብዛት ሲባል ሁንደኔ መጨመሩ፣ በመሆኑም ይህ ልዩ መፍትሔ ባይኖር ኖሮ ከሕዝቡ ቁጥር አኳያ ሲታይ ክልሉ ላይኖር እንደሚችል አስተያየት ሰንዝረዋል፡፡

ከኦሮሚያ ክልል ፕሬዚዳንት ከአቶ ሐሰን ዓሊ ጋር የተካሄደ ውይይት

ነሐሴ 12 ቀን 1986 ዓ.ም. የክልል 13 (የሐረሪን ክልል) የምርጫ አፈጻጸም ችግር አጣርቶ የመፍትሔ ሐሳብ ለማቅረብ የተቋቋመ ጊዜያዊ ኮሚቴ በሕገ መንግሥት ኮሚሽን ጽሕፈት ቤት የኮሚቴው ስብሰባው ቢሮ ነበር፡፡ የዚህም ስብሰባ ለክልል 13 (የሐረሪ ክልል) ምርጫ አፈጻጸም ችግር መፍትሔውን በተመለከተ ከኦሮሚያ ክልል ፕሬዚዳንት ከአቶ ሐሰን ዓሊ ጋር ውይይት ተካሂዷል፡፡ በዚህም ፍፁም መግባባት በነበረው ውይይት የሚከተለው መሠረታዊ ሐሳብ ተነስቷል፡፡

በአሚር አብዱላሂና በዳግማዊ ምኒልክ በተደረገው የጨለንቆ ጦርነት አሚር አብዱላሂ በመሸነፋቸው ሐረሪው ኅብረተሰብ መሬት አልባ እንደሆነና የነፍጠኛ ሥርዓት መጀመሩን፣ ሐረርም የንግድ ማዕከል ስለ ነበር በጦርነት ለተሰውት የአፄ ምኒልክ ወታደሮች የገንዘብ ካሳ ለብዙ ጊዜ ያስከፍሏቸው እንደነበር፣ የሐረሪ ሕዝብ ሲጨቆን ኦሮሞም በቁጥጥር ሥር መግባቱን፣ በዚህም ምክንያት በኦሮሞና በሐረሪ የደረሰው በደል በተወሰነ ደረጃ ቢለያይም ተመሳሳይ በመሆኑ አብረው ይታገሉ እንደነበርና ትግሉ በጋራ ቀጥሎ የደርግ ሥርዓት እንደወደቀ፣ ከዚያም በኋላ ክልሎች ራሳቸውን በራሳቸው እንዲያስተዳድሩ በተደረገበት ወቅት በአንድ በኩል ጠባብ አመለካከት ያላቸው በምክር ቤት ውስጥ ስለ ክልል 13 ሲነሳ እንደ ክልል መቋቋም እንደሌለበት ሐሳብ አቅርበው ሰፊ ክርክር እንደተካሄደ፣ ሆኖም በእሳቸው ፍላጎት የሁሉም ብሔረሰቦች መብት መከበር እንዳለበት አስረድተዋል፡፡

አቶ ሐሰን ዓሊ ከዚህም በተጨማሪ አብዛኛው የሐረሪ ሕዝብ ስለተሰደደና በሐረር ያለውም በኦሮሞ ተከቦ በጁገል አካባቢ የተወሰነ ሲሆን፣ የሶማሌን መንግሥት ለመቋቋም ሲባል ሐረር እንደ ካምፕ የሚያገለግል ስለነበረ የወታደርና ቤተሰቦቻቸው ብዛት ከፍተኛ እንደሆነ፣ ይህን ልዩ ሁኔታ ለመፍታት ለሚደረገው ጥረት ያለፈው ሥርዓት የፈጠራቸው ችግሮች የነበሩ ሲሆን፣ በጉዳይ ላይ ካለፈው ኮሚቴና ከሐረሪ ብሔረሰብ ሊግ ጋር ውይይት ሲካሄድ እንደነበር፣ 17 የኦሮሞ ቀበሌዎችን የያዘው የሁንደኔ ወረዳ በእምነትና በጋብቻ ከሐረሪ ብሔረሰብ ጋር የተዋሀደ በመሆኑ ወደ ክልል 13 መጠቃለሉን፣ በመጠቃለሉም የሕዝቦች መብት ያለ አድልኦ ከተጠበቀ የሕዝቦች አብሮ የመኖር ምሣሌ ይሆናል፤›› በማለት አብራርተዋል፡፡

ማጠቃለያ

ስለሆነም ሐረሪ ክልል የሆነችበት ምስጢር በሕዝቧ ሠራተኛነትና ተምሮ መገኘት ነው፡፡ ከላይ በምስክርነት የቀረበው ጽሑፍ ከኢትዮጵያ ሽግግር መንግሥት የተወካዮች ምክር ቤት ቃለ ጉባዔ የተገኘ ሲሆን፣ ጸሐፊውም በወቅቱ የምክር ቤቱ የሕዝብ ግንኙነት ሠራተኛ ነበር፡፡

ከአዘጋጁጸሐፊው አንጋፋ ጋዜጠኛ፣ ደራሲ፣ የእስልምና ጉዳዮች ተመራማሪ፣ እንዲሁም የታሪክ አጥኚ ሲሆኑ፣ ጽሑፉ የእሳቸውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ መሆኑን እየገለጽን፣ በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡

spot_imgspot_img
- Advertisment -

በብዛት የተነበቡ ፅሁፎች

Related Articles