Friday, December 2, 2022
ሌሎች ዓምዶች
    - Advertisment -
    - Advertisment -

    የሶማሊ ኢስላማዊ ሥልጣኔ

    በተሾመ ብርሃኑ ከማል

    ሶማሊ ክልል አሥ የኢትዮጵያ ክልሎች አንዷ ስትሆን በአፋን ሶማሊ ‹‹ጎቦልካ ሶማሊዳ›› ተብላ ትጠራለች፡፡ ዋና ከተማዋም ጅግጅጋ ነው፡፡ ቀብሪ ደሃርና ጎዴ የክልሏ ዋና ከተማ ሆነው እንዳገለገሉ ሲታወቅ ዳጋሀቡር፣ ቀብሪ ደሐር፣ ሺላቦ፣ ገለዲ፣ ቀላፎ፣ ወርዴር፣ ኤረር፣ ፊቅ፣ ሺነሌ፣ ፌርፌር የተባሉ ከተሞች አሏት፡፡ ሶማሊ ክልል ከኦሮሚያ፣ ከድሬዳዋ አስተዳደርና ከአፋርእንዲሁም ከሶማሊያ፣ ከጂቡቲና ከኬንያ ጋር ትጎራበታለች፡፡ ሶማሊ ክልል ቀደም ሲል ኦጋዴን አውራጃ ተብላ ትታወቅ የነበረች ሲሆን፣ የምትተዳደረውም በሐረርጌ ጠቅላይ ግዛት በኋላም በምሥራቅ ሐረርጌ ክፍለገር ነበር፡፡ ሶማሊ ክልል ስድስት ሚሊዮን ያህል ሕዝብ እንዳላት ሲገመት ስፋቷም 279,252 ካሬ ኪሎ ሜትር ነው፡፡ በመሠረቱ የሶማሊ ታሪክ ሲወሳ ማለትም ሶማሊ ክልልን፣ ሶማሊያ ሪፐብሊክን፣ ጂቡቲንና ሰሜን ኬንያን ስንመለከት የጥንታዊ ሥልጣኔ ባለቤት መሆኑን ልዩ ልዩ ሰነዶች ያመለክታሉ፡፡ ስለሆነም ታሪክ ሶማሊን በኤደን ባህረ ሰላጤና በአክሱም ከነበረው ሥልጣኔ በማያያዝም አምስተኛው ቅድመ ልደት ከነበረው ከንግሥት ሳባ ግዛት አንዱ እንደነበር ያስረዳሉ፡፡ ከሶማሊ ወደቦች እስከ ህንድ ውቅያኖስ ድረስ ተዘርግቶ ስለነበረውም የንግድ መስመር በስፋት ይተነትናል፡፡

    በሶማሊ ሡልጣናዊ ሥርወ መንግሥት ውስጥ ኢስላማዊርወ መንግሥት ሸኽ ዳሩድ ጀበርቲና ሸኽ ዒሳ (የወረ ሰንገሌዎቹና) መሥርተዋል፡፡ ቁሉንቑል በተባለ ሠፍራ 1,250 እስከ 1,300 ዕድሜ ያለው መስጂድ የሚገኝ ሲሆን፣ ይህ መስጅድ በሺዎች የሚቆጠሩ ዓሊሞችን ያፈራ ነው። የኢማም አህመድ ምርጥ ሙረሺዶች ከዚህ አካባቢ እንደሄዱ ይነገራል። እዚህ ቦታ ሸኽ አብዱራሕማን አል ዘይላዒ በጣም የታወቁ ሸኽ ነበሩ።  ከዚህም በተጨማሪ የታወቁ ገጣሚ፣ ጀግና ጦረኛ፣ ከብት አርቢ ሰይድ መሐመድብዲል ሐሰን የተባሉ በእምነትም፣ በጦር መሪነትም የታወቁ ነበሩ። ቀላፎ ላይ ሸኽ ዓሊ በርኸሌና መስጊዳቸው እንዲሁም በርካታ ደረሴዎቻቸው ነበሩ። ነገሌ ላይ ሸኽ ማሕሙድ ማዕሊል ዑመር፣ ድሬዳዋ ሸኽ ዑመር አዝሃ፣ በጅግጅጋ እነሸኽ ዩሱፍ ባህሩ፣ ሸኽ ዓሊ ጉሬ፣ ዋርዴርእነሸኽ ሙሐመድ ራቢዕ፣ በቢዮሌ ሸኽ አዌስ ዓብዱልቃድር፣ 11 ቋንቋ ቁርዓን እየተረጎሙ የሚያስተምሩ፣ ሸበሌ ሸለቆ የነበረው የኡጁራን ሥርወ መንግሥትና  አርብቶ አደሮችን ጠባቂ ተብለው የሚታወቁት ሸኽ ሐሰን ቡራሌ፣ የሶማሊው አው በርኸሌ የሐረሩ አው አባድር ስም ሲነሳ የማይረሱት ሸኽ ኑርሑሴን ባሌ ይወሳሉ፡፡

    ሸሪፍ ዩሱፍ በርኸሌ 1266/7 ከሐርጌሳ በስተ ሰሜን ምሥራቅ 32 ኪሎ ሜትር ያህል ርቃ በምትገኝና ዶጎር ተብላ በምትጠራ ሥፍራ ተወለዱ፡፡ በሕዝብ ዘንድ አው በርኸሌ እየተባሉ የሚጠሩት ሙህየዲን ዩሱፍ አልአኽዋን፣ የዒሳ ጋዳቡርሲ ኢስሐቅ ዝርያ ያላቸውና በዘይላዕ ሲኖሩ የነበሩ ታላቅ ሰው ሲሆኑ ዝርያዎቻቸው ወደ ዘይላዕ የመጣው ነብዩ ሙሐመድ (ሱዓወ) ወደ መዲና ሲሰደዱ ወደ አፍሪካ ቀንድ ከላኳቸው ተከታዮች ጋር እንደሆነ ይነገራል፡፡ ከአው በርኸሌ በዘይላዕ በኩል ከመጡት የነብዩ መሐመድ ተከታዎች መካከል የድሬው ሽኽ ሁሴን አልባሌ አንዱ ሲሆኑ ሌሎቹ እስከ ዛንዚባር ድረስ መበተናቸው ይነገራል፡፡

    ቀብራቸው በዚያው በዶጎር ሲገኝ በሐረር ደግሞ መቃም (ዶሪሐቸውም) በፈዲስ ከሐረር ፈዲስ መንገድ አላቸው፡፡ በሶማሊም እንደዚሁ በሰሜን ምዕራብ በቦራማ አስተዳደር ቆራንሌ በተባለ ሥፍራ አላቸው፡፡ ሸሪፍ ዩሱፍ በርኸሌ ‹‹ዩሱፍ አል ኢኽዋን፣ (ወንድም ዩሱፍ) ወይም ዩሱፍ አል ኸወኒ (የዓለሙ ዩሱፍ) እየተባሉም ይጠራሉ፡፡ ሸሪፍ ዩሱፍ የሃይማኖት አባት ከመሆናቸውም በላይ የወላስማና አዳል ኢስላማዊርወ መንግሥትም መሪ ነበሩ፡፡ ከላይ 1266/7 የወላስማርወ መንግሥት ተመሠረተ ከተባለ እሳቸው የተወለዱበት መሆኑ ነው፡፡ አው በርኸሌ በኖሩበት ሥፍራ ጥንታዊ የሸክላና የገንዘብ ጥሪቶች ተገኝተዋል፡፡ አው ባሬና አው ቡባ የሚባሉ የትልልቅ ሰዎች ቀብሮች እዚያው ይገኛሉ፡፡ 

    ዶጎር የሚገኘው ቀብራቸው 1920ዎቹ ከህንድ የመጣ ተኮናታሪ ቁባ የሠራላቸው ሲሆን፣ ይህንንም ቁባ ያሠሩላቸው የሐበር ዩኒስ ጎሳ አባል የሆኑት ሰዒድ አብደላ ኢስሐቅ ናቸው፡፡ ከቁባው ትንሽ ራቅ ብሎ አው በርኸሌ ሲሰግዱበት የነበረው መስጊድ ፍርስራሽ ሲኖር ሐርጌሳ ውስጥ በእጃቸው የተጻፉ ኪታቦች ሲኖሩ እሳቸው ከጻፉት አንዱም ቁርዓን ይገኝበታል፡፡ ከዚህም በተጨማሪ የአልጋቸው እግር የተባለ እንጨት፣ እሳቸው ይተኙበት የነበረ በወርቅ የተዘመዘመ ምንጣፍ ይገኛል፡፡ አው በርኸሌ በስተ ሰሜን አቅጣጫ እስከ አዳልና እስከ ወላስማ ግዛት ጫፍ፣ በስተ ደቡብ እስካሁኗ ሶማሊ ግዛት፣ በስተ ምዕራብ እስከ ጥንቷ ሐረር ግዛትና ከሐረር ባሻገር ወደሚገኙ የኦሮሞ ግዛቶች ይሄዱ እንደነበሩ ከሕይወት ታሪካቸው መማር ይቻላል፡፡  አው በርኸሌ የሸኽ ዒሳ (የዒሳ ሶማሊ ጎሳ መሪ) ጋር የጠበቀ ግንኙነት ሲኖራቸው የዒሳ ጎሳ አባላት የሆኑ ሶማሊዎች በየመቱ ወደ ቀብር ሥፍራቸው እየሄዱ ፀሎት እንዲያደርጉ ከጎሳ መሪያቸው የተሰጣቸውን ትዕዛዝ እስከ ዛሬ አክብረው ይፈጽማሉ፡፡ 

    አህመድ ሻሚም ሻሚ የተባሉ ሐረሪ ታሪክ ጸሐፊ፣ አው በርኸሌ በሕይወት የነበሩት 12ኛው ክፍለ ዘመን እንደሆነ ይገልጹና 1275 ዓ.ም. የሞቱት የዑመር ወላስማ አያት እንደሆኑ ያስረዳሉ፡፡ ከዚህም በተጨማሪ ያህያ ቢን ነስረዲን ‹‹ፈትሕ መዲነቱል ሐረር›› በሚል ርዕስ ለንባብ ባበቁት ሥራቸው የአው አባድር ወዳጅ እንደሆኑና እሳቸው ጎን በመሆን ከአላማኞች ጋር ጦርነት እንደተሳተፉ ይገልጻል፡፡ ቸሩሊ እንደሚለው፣ አው በርኸሌ ይፋት (ምሥራቅ ሸዋ) ላይ ዕውን የሆነው የወላስማ ሡልጣኔት ከመሠረቱ አሚሮች አምስት ትውልድ ቀደም ብለው (ቅም አያት) ነበሩ የሚል ታሪክ ስለሚነገር የተወለዱት 1190 ዓ.ም. አካባቢ ሊሆን ይችላል ብሎ መገመት ይቻላል፡፡ የአው በርኸሌ የዘር ሐረግ ሲተነተንም ሸኽ ዩሱፍ አውበርኸሌ፣ ቢን አህመድ፣ ቢን ሙሐመድ፣ ቢን አብዱላሂ፣ ቢን ኢስማኢል፣ ቢን ሙሳ፣ ቢን ሑሴን፣ ቢን ዓሊ፣ ቢን ሐምዛ፣ ቢን ቃሲም፣ ቢን ያህያ፣ ቢን ሁሴን፣ ቢን አህመድ፣ ቢን ቑወይ፣ ቢን ያህያ፣ ቢን ዒሳ፣ ቢን ሙሐመድ፣ ቢን ታቒ፣ አል ሐድረና፣ ቢንብዱል፣ ዓሊ፣ ቢን ሐዲ፣ ቢን ሙመድ፣ ቢን ዓሊ፣ ቢን ሙሳ፣ ቢን ጃዕፈር፣ ቢን ሙሐመድ፣ ቢን ዓሊ፣ ቢን ሐሰን፣ ቢን ዓሊ፣ ቢን ጣሊብ፣ ብሎ ከነብዩ ሙሐመድ ማለትም ከቑረይሾች ጋር ያላቸው ዝምድና ይገለጻል፡፡ በዚህም መሠረት ሰዎች የራሳቸውን የዘር ሐረግ ለመምዘዝ የሚረዳ ሲሆን ከሌሎችም ቅዱሳን ጋር ያላቸውን ግንኙነት ያመለክታል፡፡

    ከአው በርኸሌ ልጆችና ልጆች አንዱ አሚር ዑመር ቢን ዱንያሁር፣ ቢን አሃምደ፣ ቢን አህመድ፣ ቢን ሙሐመድ፣ ቢን ሐሚድ፣ ቢን ሸኽ ዩሱፍ አልኢኽዋን (አው በርኸሌ) ይሆናል፡፡ እንደ አውበርኸሌ ሁሉ አዱራሕማን ቢን ኢስማኤል አል ጀበርቲ በሶማሊ ኢስላማዊ ሥልጣኔ ከፍተኛ ሚና አላቸው፡፡ አብዲራህማን ቢን ኢስማኤል አል ጀበርቲ የሶማሊ ዳሮድ ጎሳ የጋራ አባት ሲሆኑ እሳቸውም የበኑ ሐሽም የትውልድ ሐረግ አላቸው፡፡ ከዚህ የዘር ሐረግም የዓቂል ኢብን አቢጣሊብ ማለትም የነብዩ ሙሐመድ አጎት ይወለዳሉ፡፡

    እርግጥ ነው አብዲራህማን ቢን ኢስማኤል አል ጀበርቲ መች እንደተወለዱ አይታወቅም፡፡ ዳሩ ግን ብዙዎቹ እንደሚገምቱት በዘጠነኛው ክፍለ ዘመን ሳይሆን አይቀርም፡፡ የሃይማኖት አባቶች ታሪኩን ቀደም ብለው ከተጻፉ የእስልምና መጻሕፍት ጠቅሰው እንደሚጠቁሙት፣ ነብዩ ሙሐመድ ከሞቱ በኋላ ብዙ የዓረቢያን ሰዎች ወደ ሶማሊያ ሰሜናዊ ክፍል እየመጡ ይቀመጡ ነበር፡፡ ኢብን ሐቃል አል ሙቀደሲና ኢብን ሰዒድ የተባሉ ዕውቅ ጸሐፍትም የዓረብ ተወላጆች በበርበራ፣ በዘይላ፣ በጀበርታና በምጽዋ ውስጥ ይኖሩ እንደነበረ በጽሑፎቻቸው አስፍረዋል፡፡ አል መስዑዲ የተባለው ጸሐፊም «አቂሊዩን» በሚል ርዕስ ባዘጋጀው መጽሐፍ በጀበርታና በዘይላ የሚታወቁ የዓረቢያን ተወላጆች ይኖሩ እንደነበረ ገልጿል፡፡ በዚህ ጸሐፊ መረጃ መሠረት በተለይም ኢስማ ኢብን ኢብራሂም አለ፣ ጀበርታ የሚባል ሱፊ ሸኽ እንደነበሩ ጠቅሶ የእኚህም ሸኽ ልጅ አብዲረሕማን እንደሚባሉና እኚህም ሰው የሶማሊ ባላባት (የጎሳ መሪ) ልጅ አግብተው እንደነበር፣ እንዲሁም ከዚህች ሴት አምስት ወንዶች ልጆችን እንደወለዱ አውስተዋል፡፡

    የዳሩድ አባት ቀደም ሲል እንደተጠቀሰው አብዲራሕማን ቢን ኢስማኢል አል ጀበርቲ ሲሆኑ፣ የዚህ ሰው ጎሳ አባላትም በሶማሊ፣ በኢትዮጵያ (ኤርትራን ትጨምር በነበረችው) በየመንና በኬንያ እንደሚገኙ ይታወቃል፡፡ ዳሩድ የሚለው ቃል ከሁለት የሶማልኛ ቃላት የተገኘ ሲሆን፣ ዳር «ግቢ» ዑድ ደግሞ «በግንብ ወይም በእንጨት ወይም በአጥር የታጠረ ሥፍራ ማለት ነው፡፡ ይህም በዘራቸው ምርጥ የሆኑና የተከበሩ ጎሳዎች መሆናቸውን ለመግለጽ የተጠቀሙበት ይመስላል፡፡ እነዚህ ሰዎች ዓረብኛና ሶማሊኛ የሚናገሩ ሲሆን፣ እምነታቸውም ሱኒ እስልምና ነው፡፡ ጎሳቸውም ባኑ ሐሺም፣ መኸሪ፣ ሀዊዬ፣ ኢስሐቅ፣ በሚልና በሌሎች ይከፋፈላል፡፡ ሶማሊዎች ዋናዎቹ የዳሩድ ተወላጆች በሰሜን፣ በደቡብና በሞቃዲሾ እንደሚገኙ ቢገልጹም ከእነሱ የሚወርዱ ዝርያዎች በኢትዮጵያ፣ በኬንያና በየመን እንደሚኖሩ አይክዱም፡፡

    ሙሐመድ ኢብን ዓቂል የተባለው ጸሐፊ እንደሚገልጸውም አብዲራሕማን ኢስማኤል አል ጀበርቲ የቃዲሪያ ሥርዓት ከሚከተሉ ሱፊ ሸኽ እንደሚወለዱና ከአባታቸው ጋር በመጣላታቸው ምክንያት የዓረቢያን የባህር ወሽመጥ ተከትለው ወደ ሰሜን ሶማሊ በአሥረኛው ወይም 11ኛው ክፍለ ዘመን እንደመጡና የሶማሊ ጎሳ መሪ ልጅ አግብተው እንደተቀመጡ ይገልጻል፡፡ የኚህ ሰው ቀብር (ዶሪሕ) በሰሜን ሶማሊ «ሐደፍቲሞ» ተብሎ በሚጠራው ሥፍራ ሲገኝ የአካባቢው ሙስሊሞች ወደ መቃብሩ በመሄድ ጸሎት ያደርሳሉ፡፡

    ብሪታንያዊው በለንደን ኢኮኖሚክስ ትምህርት ቤት በአንትሮፖሎጂ ኢሪተስ የሆነው ኢዮዋን ሚይርዲነ ሌዊስ (አይኤም ሌዊስ 1930 ተወለደ) የሶማሊ አባቶች ዝርያቸውን፣ ባህላቸውን፣ ማኅበራዊ መዋቅራቸውንና የገዳቡርሲ ሊቃውንት የእጅ ጽሑፎችን  በሚመለከትም በዝርዝር አጥንተዋል፡፡ ለዓለምም አሳውቀዋል፡፡ እሳቸው እንደሚሉት በሶማሊ ውስጥ (በኢትዮጵያ፣ በሶማሊያና በጂቡቲ በአብዛኛው ያሉት የዳሩድና የዒሳ ጎሳዎች እንደሆኑ ጠቅሰው ዳሩዶች የአብዱራሕማን ቢን ኢስማኤል ጀበርቲ (ሸኽ ዳሩድ) ዒሳዎች ደግሞ ከሸኽ ኢስሐቅ አህመድ (ሸኽ ኢስሐቅ) ዳሩድ፣  ዲር፣ ዒሳቅ፣ ሐዊያ፣  ረሐንወይን የሚባሉ ጎሳዎች ሲኖሩ በየእያንዳንዱ ጎሳ ንዑሳን ጎሳዎች ይኖራሉ፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ ከሸኽ ኢስሐቅ ቢን አህመድ አል ዓለዊ የሚወለዱ ሌላው የበኑ ሐሺም ዝርያ  በተመሳሳይ ጊዜ መምጣታቸው ይነገራል፡፡ የዳሩድ ኢስማዒልን ትውልድ የሚቆጥሩ ሰዎች እንደሚያስቀምጡትም ዳሩድ ኢስማኤል አምስት ወንድ ልጆች አሏቸው፡፡ እነሱም አህመድ ቢን አብዲራሕማን፣ ሙሐመድ ቢን አብዲራሕማን፣ ሑሴይን ኢብን አብዲራሕማን፣ ዩሱፍ ቢን አብዲራሕማንና ሳቢንብዱራሕማን ናቸው፡፡ ከእነዚህ ሰውም ብዙ ሡልጣኖች፣ አሚሮችና ኢማሞች ተገኝተዋል፡፡

    የዳሩድ ዝርያዎች አውሮፓውያን ቅኝ ገዥዎች መጥተው የፖለቲካ ሥርዓቱን እስከቀየሩት ድረስ የአካባቢው መሪዎች እነሱ ነበሩ፡፡ 16ኛው ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያን፣ ሶማሊን፣ ጂቡቲን፣ ኤርትራንና ምሥራቅ ሱዳንን የገዙት ኢማም አህመድ ኢብራሂምም ከፍተኛ ድጋፍ ያገኙት ከገሪ፣ መሬሐን፣ በሬ፣ ሐርቲ፣ በርቲሬ ከተባሉ ጎሳዎች እንደነበር ይታወቃል፡፡ እነዚህ የጎሳ አባላት በተለይም በሽምብራ ኩሬ ለተገኘው ድል ከፍተኛ አስተዋጽኦ ነበራቸው፡፡

    ሶማሊ በአቪሻይ ቤን ዶር ዕይታ

    አቪሻይ ቤን ዶር (Emirate, Egyptian, Ethopia, Colonial experiences in the late ninetheenth century Harar, 2018) በተጠቀሰው መጽሐፍ እንደሚለው የነገደ ሀም ዝርያ የሆኑት ሶማሊዎች በምሥራቅ ኢትዮጵያና በኤርትራ ሲኖሩ ከዓረብያ ባህረ ሰላጤ ጋር ደካማም ቢሆን ግንኙነት ነበራችው፡፡ የሶማሊ ቋንቋ የዓረብኛ ተፅዕኖ ሲኖረው፣ ለአብዛኛዎቹ የሶማሊ ጎሳም ሁለተኛ ቋንቋው ነው፡፡ ሶማሊዎች በብዙ ጎሳዎች የተከፋፈሉ ሲሆን፣ በዚህ መጽሐፍ የሚተነተኑት ከዚህ ጋር ግንኙነት ካላቸው ውስጥ የተወሰኑት ብቻ ናቸው፡፡ በዚህም መሠረት ዲር (የሶማሊ ጎሳን ከሰሜን ጎሳዎች ጋር የሚያስተባብር) እና ዒሳና ገደ ቡርሲዎችን የሚመለከት ታሪክ ይቀርባል፡፡

    ዒሳዎችና ገደ ቡርሲዎች በጂቡቲ አካባቢና በሰሜን ሶማሊያ፣ እንዲሁም በሐረርጌ ምሥራቃዊ ወረዳዎች ውስጥ ይገኛሉ፡፡ ከሐረር ኤምሬት ጋር የነበራቸው ግንኙነት 1875 ዓ.ም. እስከ የቱርኮ ኢጅፕሺያን ቅኝ ገዥ ሒኪምዳሪያ ሥልጣን መያዝ ድረስ በታማኝነት ላይ የተመሠረተ ነበር፡፡ ከዚህም በሌላ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ጥምረት ከመፍጠራቸውም በላይ የጋብቻ ትስስር ፈጽመዋል፡፡ ሐረር ከበርበራና ከዘይላዕ የከተማ ወደቦች ጋር ለነበራት የንግድ መስመር ዒሳና ገደቡርሲ የተባሉት ጎሳዎች ከፍተኛ አስተዋጽኦ ነበራቸው፡፡ ሁለተኛው ወደ ውጭ የምትልከውን ምርትና ወደ አገር ውስጥ የምታስገባበት የንግድ መስመር የሶማሊ ጎሳዎች በሚኖሩበት በኦጋዴን በረሃ ነበር፡፡

    በሐረር ያሉ የዒሳ ፖለቲካዊ ተቋማት ደግሞ ዘይላዕ ካለው የዒሳ ጎሳዎች ጋር ግንኙነት አላቸው፡፡ ዒሳዎች በዘይላዕና በአገር ውስጥ በተዘረጋው የንግድ መስመር የሚተላለፈውን ሸቀጥ ኃላፊነት ወስደው ይጠብቁ የነበረ ሲሆን፣ ለሚያደርጉትም ጥበቃ ግብር ያስከፍሉ ነበር፡፡ ‹‹አባን›› የተሰኘው (የጎሳዎች ኃላፊና ዋነኛ የጥበቃ ዋስትና የሚሰጥ) ተቋማዊ መልክ ያገኘውም በዚህ ዓይነት ሁኔታ ነበር፡፡ ሶማሊ ዒሳዎችና ገደ ቡሪሲዎች ከበርበራ ከተማና እስከ ዘይላዕ ወደብ ድረስ ያለውን ሥፍራ ይቆጣጠሩ ነበር፡፡ በሁለቱ ወደቦች መካከል ያለው መንገድም 15 እስከ 20 ቀናት ይወስድ የነበረ ሲሆን፣ ከሜዳማው የወደቦች አካባቢ እስከ ተራራማው የሐረር አካባቢ ያለውን መንገድ ለማጓጓዝ የሶማሊዎችን ትብብርን ይጠይቅ ነበር፡፡ ዒሳዎች ግመሎችን ስለሚያረቡ ግመሎቻቸውን በማከራየት ከወደብ ወደ አገር ውስጥ ሲገቡ የነበሩ ሸቀጦች እንዲጓጓዙ ትብብር ያደርጉ ነበር፡፡

    ሶማሊዎች ከሐረር ሕዝብ ጋር በብሔር ብሔረሰብና በሃይማኖታዊ ዕውቀት የተሳሰሩ ሲሆኑ፣ ይልቁንም 15ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ከኢማም አህመድ ኢብራሂም (አህመድ ግራኝ) ጋር በተያያዘ ግንኙነታቸውን አጠናክረዋል፡፡ በሶማሊ የባህር ዳርቻ ከተሞች እስልምና እንዲስፋፋና ፖለቲካው እንቅስቃሴ ወደ ፊት እንዲገፋ የተደረገው ጥረትም የዚህ ትስስር አካል ነበሩ፡፡ የሶማሊ ነገድ እስልምናን ከእምነቱ ጋር ያዋሀደው ወደድ በተባሉ የሃይማኖት አባቶችና መንፈሳዊ መሪዎች አማካይነት ነው፡፡ የሶማሊዎች ባህላዊ እምነት ህልውናው እንዲቀጥል የተደረገው ከሸሪዓውና ከቁርዓኑ ጎን ነው፡፡ በ19ኛው ክፍለ ዘመን የመጀመርያዎቹ ዓመታት አውሮፓውያን በሶማሊ የባህር ዳርቻ ላይ የነበራቸው ፍላጎት እያደገ ሲመጣና የቡና፣ የዝሆን ጥርስ ንግድ የአካባቢውን የጎሳ መሪዎች ኃይል ያጠናከረ ሲሆን፣ እንደ ዘይላዕና በርበራ ባሉ የባህር ዳርቻ ከተሞች የነበራቸው ተሳትፎንም ከፍ እንዲል አድርጓል፡፡

    ከእነዚህ የታወቁ የሶማሊ ጎሳ መሪዎች አንዱም ሐጅ ሸርመርኬ ዓሊ ሳሊህ ሲሆኑ፣ እሳቸውም የሐርብ ዩኑስ ጎሳ አባል ናቸው፡፡ እሳቸውም 1840 ዓ.ም. ላይ የኦቶማን ፓሻ በዓረቢያ የባህር ወሽመጥ የነበረውን አቅም መዳከምን ከግምት ውስጥ በማስገባት ዘይላዕን በቁጥጥራቸው ሥር አድርገው ነበር፡፡ 1854 ዓ.ም. ሶማሊን የጎበኘው ብሪታንያዊው ተጓዥ ሪቻርድ በርተን የሶማሊ ጎሳዎች የሶማሊ የባህር ዳርቻዎችን ከግዛታቸው ጋር አጣምረው ይገዙ እንደነበር አሥፍሯል፡፡ ይህም ግብፃውያን በሌላ መልኩ ወደዚያ አካባቢ እስኪመጡ ድረስና ከእሱ በኋላ ባለው ጊዜ ቀጥሎ ነበር፡፡ ስለሆነም የሶማሊ ጎሳዎች ከጂኦ ፖለቲካዊና በዚህ መጽሐፍ ከተጠቀሰው ዘመን ምልከታ አኳያ ዒሳዎች የሚባሉት በሐረርን በዘይላዕ መካከል ሲኖሩ ሐበር አወል የተባሉት ጎሳዎች ደግሞ በሐረርና በበርበራ መካከል ይገኙ ነበር፡፡ እነዚህም ሁለት ጎሳዎች ሐረር በሚገኘው በቱርኮ ኢጅፕሻን ሒኪምዳሪያ አገዛዝ ሥር ነበሩ፡፡

    ግብፅ በሶማሊ የባህር ድንበር የደረሰባት ሽንፈት

    የግብፅ ስትራቴጂያዊ ፍላጎት ኢትዮጵያን ዙሪያ ምላሿ ለመክበብ ነበር፡፡ 1875 ዓ.ም. አራት መኮንኖች፣ ከእነዚህም መካከል ሦስቱ ከዲቭ ኢስማዒልን የሚያገለግሉ አውሮፓውያን ቅጥር መኮንኖች ሲሆኑ አንዱ ግብፃዊ ነበር፡፡ እነሱም የሶማሊ የባህር ድንበርንና ሐረርን እንዲይዙ ተልዕኮ ተሰጥቷቸው ነበር፡፡ ስማቸውም ሄንሪ ማክኪሎፕ ፓሻ፣ ሙዚንገር ፓሻ፣ ሶረንነ አረንድረፕ ቤይና ሙሐመድ ረዑፍ ፓሻ ነበሩ፡፡ ማክኪሎፕ ፓሻ በከዲቭ አስተዳደር የባህር ኃይል አዛዥ ሲሆን፣ እስከ ኪሲማዮ ያለውን የሶማሊ ግዛትን ያስገብራል ተብሎ የታመነበት የጦር ሰው ነበር፡፡ እሱን በሚመለከት ጁባ ወንዝን መቆጣጠር ማለት የዝሆን ጥርስ፣ የጎማ ምርትና ሌሎች የእንጨት ውጤት የሆኑ ምርቶች ለውጭ ገበያ ለማቅረብ ከፍተኛ ጠቀሜታ ያላት የንግድ ቀጣና የሆነችውን ደቡባዊውን የግብጻውያን በርን መያዝ ማለት ነው፡፡

    ግብፃውያን ከሶማሊ የባህር ዳርቻ መንገዶች ማፈግፈግ የጀመሩት 1860ዎቹ መጨረሻ ላይ ነው፡፡ የከዲቭን ባንዴራ የሚያውለበልቡ የእንፋሎት ጀልባዎች 1867 ዓ.ም. ላይ በኪሲማዮ፣ በቡሐርና በበርበራ ታይተው ነበር፡፡ 1870 ዓ.ም. ውስጥ ሙሐመድ ቤይ ጀማል የከዲቭን ባንዴራ በሚያውለበልብ ጀልባ ወደ ቡሐርና በርበራ ሁለት ጊዜ ተጉዞ ነበር፡፡ 1872 ዓ.ም. ውስጥ ከዲቭ እነዚህን የወደብ ከተሞችን በመያዝ በኤደን ባህረ ሰላጤ የነበረውን ይዞታ ሊያጠናክርለት እንደሚችል አስቦ ነበር፡፡ ዕቅዱም ሞቃዲሾንና ኪሲማዮን በቁጥጥር ሥር አድርጎ (በሰሜን ኬንያና በደቡብ ኢትዮጵያ አቋርጣ ወደ ጁባ በመግባት ጁባ ወንዝን በዚያም ነጭ ዓባይን ቅንፍ የተርጓሚው) በቅኝ ገዥነት ለመያዝ የሚያስችሉትን ድልድዮች እንዲሆኑ ለማድረግ ነበር፡፡ በመሆኑም የግብፃውያን ሠራዊት እነዚህን ሁለት የባህር ዳርቻ ከተሞችን ያለ ብዙ መከላከል ሊቆጣጠሯቸው ቻለ፡፡ ይሁንና ብሪታንያውያን ከሥፍራው ፈጥነው የባህር ኃይል በመላክ ድሮውንም ጠንካራ ያልበረውን የግብፃውያን ሠራዊት እንዲያፈገፍግ አደረጉ፡፡

    በከዲቭ መንግሥት ትዕዛዝ የጨው ማዕድኑን ለመቆጣጠር ይቻል ዘንድ ወደ አውሳ በተላከው ቡድን የደረሰው መጥፎ ዕድልና ውጤቱም መራራ ነበር፡፡ ይህ አስከፊና መሪር ዕጣ ፈንታ የደረሰው ዋርነር ሙዚንገር ፓሻ ነበር፡፡ ዋርነር ሙዚንገር ፓሻ ተቀባይነት አገኛለሁ ብሎ በቀየሰው ዘዴ በመኩራራትም ግብፃውያን ወታደሮቹን ከንጉሥ ምኒልክ ወታደሮች ጋር ለመገናኘት ከታጁራ ተነስቶ በስተ ምዕራብ ጂቡቲ በኩል ወደ አውሳ ሄደ፡፡ ሆኖም ጀግናው የአፋር ጦር እ.ኤ.አ. ኖቬምበር 14 ቀን 1875 ላይ የአውሳ ጦር ደረሰና ወጋው፡፡ በዚህም ውጊያ ዋርነር ሙዚንገር፣ ሚስቱና አብዛኛዎቹ ወታደራዊ አዛዦቹ ሲሞቱ የተቀሩት ጥቂት ሰዎች ወደ ተጆራ ሸሽተው አመለጡ፡፡ ከፍተኛ ምርኮም አገኘ፡፡

    የሶማሊ የባህር ዳርቻ ከተሞች

    ከላይ ከተጠቀሱት ውድቀቶች በስተቀር ግብፅ የሶማሊ የባህር ወደብ ከተሞች የሆኑትን ዘይላዕና በርበራን በመቆጣጠር ረገድ ተሳክቶላት ነበር፡፡ ግብፅ በሁለቱ የወደብ ከተሞች የነበራት ሉዓላዊነትም እ.ኤ.አ. ኖቬምበር 7 ቀን 1877 በተደረገው ስምምነት መሠረት የብሪታንያን ይሁንታ አግኝቶ ነበር፡፡ ይህም ስምምነት ዘይላዕን፣ በርበራን ተጆራን፣ ቡሐርን ጨምሮ እስከ ጋርዳፉሪ የነበረውን ግዛት የሚያጠቃልል ሲሆን፣ በአጻፋውም የከዲቭ መንግሥት ሁሉም ወደቦች ለሁሉም አገሮች ንግድ ክፍት እንዲሆኑ፣ የባሪያ ንግድ እንዳይፈጸምባቸው፣ የየትኛውም አውሮፓዊ አገር ጦር እንዳይኖርባቸው የሚያግድ ስምምነት ነበር፡፡ ከዚህም በተጨማሪ በሁሉም ወደቦች በኩል ወደ ውጭ በሚላኩ ሸቀጣ ሸቀጦች ላይ የሚጣለው ቀረጥ ከአምስት በመቶ እንዳይበልጥና ብሪታንያ በሁሉም ወደቦች የቆንስላ ጽሕፈት ቤት እንድትከፍት በግልጽ ያስቀመጠ ስምምነት ነበር፡፡ ስምምነቱ ብሪታንያ በሶማሊ ወደብ ከተሞችና በሐረር ከተማ የነበራት ቅኝ አገዛዝ ለቃ እንድትወጣ እስካደረገችበት ከኤፕሪል እስከ ሜይ 1884 ተጠብቆ ነበር፡፡ ለቃ ከወጣች በኋላ ግን ግብፅ የያዘቻቸውን ግዛቶችንም ራሷ ብሪታኒያ፣ ፈረንሣይ፣ ጣሊያንና የሸዋው ንጉሥ ምኒልክ ተከፋፈሏቸው፡፡ የቅርብ ዘመኑ ታሪክ ትውስታ ይህን የመስላል፡፡

    የሶማሊ ሡልጧኖች፣ ጋራዶችና ዑጋዞች

    ሶማሊዎች ጂቡቲን፣ ሶማሊያንና ኬንያን ጨምሮ ጥንት ፖለቲካዊ አመራር ይሰጡ የነበሩ፣ አሁን ደግሞ የኢስላማዊ ሥልጣኔ ጎዳናን ተከትለውብረተሰቡን ባህላዊና መንፈሳዊ አመራር የሚሰጡልጣኖች፣ ጋራዶችና ዑጋዞች አሏቸው፡፡ ስለሡልጣኖችንና ገራዶችን በሚመለከት በዚህ መጽሐፍ በምዕራፍ ሁለትና በምዕራፍ ሦስት በሰፊው የተገለጠ ሲሆን፣ ዑጋዞችን በሚመለከት የተወሰነ ሐሳብ እንደሚከተለው ይቀርባል፡፡ ወደ ዑጋዝ ከመግባታችን በፊት ግን ከጋራድ፣ ከሡልጣንና ከኢማም የሚለይበትን እንመልከት፡፡

    ገራድ አቶ አዩብ አብዱላሂ ጃሚዕ (በሐረሪ ክል የብዙ የጥናትና ምርምር ሥራዎች ላይ አርታዒ ሆኗል፡፡ እስከ ቅርብ ጊዜ የክልሉ ባህል፣ ቱሪዝምና ቅርስ ቢሮ ምክትል ኃላፊ ነበሩ፡፡) እንደነገሩኝ በሚኖርበት አካባቢ የእርሻ መሬትን በሚመለከት ኃላፊነት ያለው መሪ የመሬት አስተዳደር ተብሎ ሊጠራ ይችላል፡፡ ስለሆነም የመሬት ችግሮችን ከአካባቢው የአገር ሽማግሌዎች ጋር ሆኖ ይፈታል፣ ግብር እንዲሰበሰብ ያደርጋል፣ አስፈላጊም ከሆነ ቅጣት ሊበይን ይችላል፡፡ ገራድ ኢስላማዊ ዕውቀት ያለው ሰው ነው፡፡ ገራድ ቀደም ሲል በቀረቡት ምዕራፎች እንደተጠቀሰው የጦር መሪም ጭምር ነው፡፡ ገራድ በደረጃውና በዕውቀቱ ከፍ ይላል እንጂ ከሰሜን ኢትዮጵያው ‹‹ጭቃ ሹም›› ጋር ይመሳሰላል፡፡ በአንድ አገር ወይም ክልል ወይም አውራጃ ወይም ወረዳ እንደ ሁኔታው ብዙ ገራዶች ሊኖሩ ሲችሉ፣ በሥሩም ደሚዎችና ከዚያ ያነሰ ደረጃ ያላቸው የሚረዱ ሰዎች ሊኖሩ ይችላሉ፡፡

    ሡልጣን የፖለቲካ ሰው ሲሆን አገርን ወይም ክልልን በመሪነት ይመራል፡፡ ሆኖም በአሁኑ ጊዜ በአፋር ውስጥ እንደሚገኘው ሡልጣን ሁሉ ባህላዊውን ማኅበራዊ ሕይወት ይመራል፡፡ ዑጋዝ ደግሞ የአርብቶ አደሩ ጎሳ መሪ ሲሆን በአካባቢው የሚገኝ ጎሳን በሰላምና በመከባበር እንዲኖር የማድረግ ኃላፊነት ይሰጠዋል፡፡ ዑጋዝነት ከአባት ወደ ልጅ የሚተላለፍ ሲሆን፣ አባት ልጁ ለአቅመ አዳም ሳይደርስ ቢሞት ሕፃኑ በሞግዚት ኃላፊነቱን ሊረከብ ይችላል፡፡ የሶማሊ ክልል፣ የሶማሊያ ሪፐብሊክ፣ የጂቡቲና የኬንያ በዓለ ሲመታቸውን የሚያከብሩት እጅግ ደማቅና አስደሳች በሆነ መንገድ ሲሆን፣ ገር ሽማግሌዎች፣ የተከበሩ ዑለማዎች፣ የአስተዳደሩ ከፍተኛ ባለሥልጣኖች፣ ወጣት ሴቶችና ወንዶች በተገኙበት በበዓለ ሲመቱ ይገኛሉ፡፡ 2011 ዓ.ም. በዋርዴር በተካሄደው የዑጋዝ ሳርካ ዑጋዝ ዓሊ ዑጋዝ ሙሐመድ ኢብራሂም ጉሬ በዓለ ሲመት የሶማሊያ ሪፐብሊክ፣ የጂቡቲና የኬንያ ዑጋዞች የበዓለ ሲመቱ ተካፋዮች ሆነዋል፡፡

    ከሶማሊ ዑጋዞች መካከል ዑጋዝ ሐሰን ሒርሢ በከፍተኛ ደረጃ የሚታወሱ ሲሆን፣ እኚህም ዑጋዝ፣ ..አ. 1912 በሶማሊ ክልል ሲቲ ዞን ልዩ ስሙ ሚሌ በሚባል ቦታ ተወለዱ። ዑጋዝ ሐሰን ዕድሜያቸው 18 ዓመት ሲሞላቸው የሶማሊ ኢሳ ጎሳ 18ኛው ዑጋዝ በመሆን ገና በለጋድሜያቸው ከፍተኛላፊነት ለመሸከም በቅተዋል።ጋዙ ..አ. 1930 ዑጋዞች ሲነግሡ የንግሥና ቦታ የሆነችው ታሪካዊቷ የወደብ ከተማ ዛይላ በትንሽ ዕድሜ ንግሥናቸውን አንድ ብለው ጀመሩ። ዑጋዝ ሐሰን ሒርሢ በኢትዮጵያ፣ ጂቡቲና ሶማሊያገሮች የሚገኙ ሕዝቦች ዑጋዝ/ንጉሥ የሆኑ ሲሆን እጅግ ሰላምና ፍትሕ ወዳድ የሶማሊና የሌሎችም ሕዝብ መሪ ነበሩ ይባላል፡፡

    ዑጋዝ ሐሰን ሒርሢ መቀመጫቸው የዑጋዞች መቀመጫ የሆነችው ድሬዳዋ ሲሆን፣ በሰላም ወዳድነታቸውናዝብን በእኩል አገልጋይነታቸው በስፋት ይታወቁ ነበር፡፡ በተለይ ዑጋዝ ሐሰን ሒርሢ በድሬዳዋና አካባቢዋ በስፋት የሚታወቁ ሲሆን፣ በድሬደዋ ሕዝብ ዘንድም ተወዳጅ አባት ነበሩ። ኡጋስ ሐሰን ሒርሢ ከመንግሥታት ጋር በነበራቸው ግንኙነት አኳያ አፄ ኃይለ ሥላሴ ወደ ድሬዳዋ ከተማ በሚመጡበት ወቅት ሳይጎበኟቸው አያልፏቸውም ነበር። ዑጋዝ ሐሰን ሒርሢ ዑጋዝ ለሚሆኑላቸውዝቦች ማለትም በኢትዮጵያ፣ በጂቡቲና በሶማሊያ ለሚገኙ በሕዝቡ መሀል ለሚፈጠሩ አለመግባባቶችና ችግሮች ሶማሊ ላልሆኑትም ጭምር ፈጣን መፍትሔ በመስጠት ይታቁ የነበረ ሲሆን፣ በሦስቱገሮች መንግሥታትም በነበሯቸው ተቀባይነት የመንግታቱን ግንኙነት በማስተሳሰር ሰፊ ዲፕሎማሲያዊ ሥራን ሠርተዋል። በተለይ አፄ ኃይለ ሥላሴንና የመጀመርያው የጂቡቲ መሪ የነበሩት ሐሰን ጉሌድ አብቲዶንን በማገናኘት የሁለቱ መንግሥታት ወዳጅነት ወደ ላቀ ደረጃ እንዳደረሱ ይነገርላቸዋል።

    ሐሰን ጉሌድ ኦብቲዶን ወደ ድሬዳዋ በሚመጡበት ወቅት ከዑጋዝ ሐሰን ሒርሢ ጋር በመሆን ኃይለ ሥላሴ ድሬዳዋ በሚገኘው ቤተ መንግሥታቸው ይቀበሏቸው ነበር። ዑጋዝ ሐሰን ሒርሢ በድሬዳዋና አካባቢዋ የሚኖሩ ቀደምት አባቶችና ብሔረሰቦች ስለዑጋዙ በስፋት ይናገራሉ። ዑጋዝ ሐሰን በድሬደዋ፣ በሺኒሌ፣ እንዲሁም በጎረቤት አገሮች በስማቸው የተለያዩ ትምህርት ቤቶችና ተቋማት ተሰይመዋል። ሌላው ታዋቂ በሶማሊ ከሚታወቁት ታላላቅ የፖለቲካ ሰዎችና የፖለቲካ መሪዎች መካከል ሰይድ ሙሐመድብደላህ ሐሰን ናቸው፡፡ እኒህ ሰው የፖለቲካና የሃይማኖት መሪ 1856 እስከ 1920 ዓ.ም. የነበሩ ሲሆን፣ የቁርዓን ሐፊዝም (ከዳር እስከ ዳር በቃላቸው የያዙ) ነበሩ፡፡ የልጅ እያሱ ወዳጅ እንደነበሩ የሚነገርላቸው ሰይድ ሙሐመድ አብደላህ ሐሰን ሐጅ፣ ሐፊዝና ሰይድ የሚል የማዕረግ ስም የነበራቸው ሲሆን፣ ከእንግሊዝና ከጣሊያን ቅኝ ገዥዎች ጋር መራራ ትግል አካሂደዋል፡፡ ሠራዊቱን አስከትሎ በጥንታዊ የጦር መሣሪያ ጦርነት የገጠማቸው እንግሊዞች ‹‹ማድ ሙላህ›› ማለትም እብዱ ሙላህ ብለው ሲጠሯቸው ወገኖቻቸው ደግሞ የሶማሊ ብሔር ንቅናቄ መሪያችን ናቸው ይሏቸዋል፡፡ የኦቶማን ሥርወ መንግሥት ደግሞ 1917 ዓ.ም. የሶማሊ አሚር ሲል ይጠራቸዋል፡፡

    የሶማሊ ገራዶች

    ‹‹የሶማሊ ገራዶች›› የሚለው ሐረግ ጥንታዊውያንና ዘመናዊውን የሶማሊ ሕዝብ የሚያጠቃልል ሲሆን፣ ይህም ሕዝብ የሶማሊን፣ የኬንያንና የጂቡቲን የሚያካትት ነው። የሶማሊ ሡልጣናዊርዓት በተጠቀሱት የአፍሪካ አገሮች የተመሠረተው 1,000 ዓመታት በፊት ነው። የሶማሊ ጎሳ ከሚያካትታቸው ውስጥ ዲር፣ ኢስሐቅ፣ ሃዊዬና ዳሩድ ይገኙባቸዋል። ዲር የሚባሉት ጎሳዎች ዛሬ ሶማሊ ላንድ ተብላ በምትጣራው በሰሜን ሶማሊያ ግዛት፣ በጂቡቲ ሪፐብሊክ፣ በኢትዮጵያ፣ ብራቫና ጁባ ተብለው በሚጠሩት ወንዞች በምትገኘው በመርካ ቀበሌ ይገኛሉ። ኢስሐቅ የሚባሉትም በሰሜን ሶማሊያና በኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኙ ሲሆን የዳሩድ ዝርያ ከሆኑት ከዲር፣ ከዱልበሐንቴና ከወርሳንገሊ ጎሳዎች ጋር ተጎራብተው ነው። ሐዊዬ የተባሉት ጎሳዎችም በደቡብ ምሥራቅ ኢትዮጵያ፣ በደቡብ ሶማሊና በሰሜን ኬንያ በተለይም ከመጀርቲ ዳሮድ ማለትም ሞቃዲሾ አካባቢ በሚገኙት ሙዱግና ሒራን ተብለው በሚጠሩ ሥፍራዎች ነው። የዚህ ጥናት ዋና ጉዳይ ስለሶማሊም ሆነ ሶማሊያ ዝርዝር መረጃ ማቅረብ ሳይሆን ስለገራዶች መጠነኛ ግንዛቤ ለመስጠት በመሆኑ የአጁራ ሡልጣኔት (13ኛው-17ኛው ክፍለ ዘመን) የወርሰንገሌ ሡልጣኔት (13ኛው-19ኛ ክፍለመን) እ የዱልበሐንቴ ጎሳ ገራዶችን እንደሚከተለው እንመለከታለን። 

    ወርሰንገሌዎች 13ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በዲሕዲሕ ገራዳዊ አመራር የሚመሩ ሲሆን ይኼውም አመራር ገራድ ዲሕዲሕ (1298 – 1311) ገራድ ሐመር ጋሌ (1311 – 1328) ገራድ ኢብራሂም (1328 – 1340) ገራድ ዑመር (1340 – 1355) ገራድ ማሕሙድ  (1355 – 1375) ገራድ ዒሴ (1375 – 1392) ገራድ ሲዒድ (1392 – 1409) ገራድ አሕመድ፣ (1409 – 1430) ገራድ ሲዒድ ዳግማዊ፣ (1430 – 1450) ገራድ ማሕሙድ ዳግማዊ (1450 – 1479) ገራድ ዒሲ ዳግዊ፣ (1479 – 1487) ገራድ ዑመር፣ (1487 – 1495) ገራድ ዓሊ ዳብሌ፣ (1495 – 1503) ገራድ ሊበን (1503 – 1525) ገራድ ዩሱፍ (1525 – 1555) ገራድ ማሕሙድ ሳልሳዊ (1555 – 1585) ገራድ ዓብደል (1585 -1612) ገራድ ዓሊ (1612 – 1655) ጋራድ ማሕሙድ አራተኛ (1655 – 1675) ገራድ ናለይ (1675 – 1705) ገራድ ሙሐመድ (1705 – 1750) ገራድ ዓሊ ዳግማዊ፣ (1750 -1789) ገራድ ማሕሙድ አምስተኛ፣ (1789 – 1830) ገራድ ዓውል (1830 -1870) ገራድ ዓሊ ሸሬ (1870 -1897) ሡልጣን ማሕሙድ ዓሊ ሺረ፣ (1897 -1960) ሡልጣን ዓብደል ሳላን (1960 – 1997) ሡላጣን ሲዒድ ሡልጣን ዓብዲ ሰላን (1997 – እስካሁን)፡፡

    የዱባሐንቴ ጎሳዎች የሚገኙት በሰሜን ሶማሊያ፣ በኢትዮጵያ፣ በደቡብ ሶማሊያ በተለይም በኪሲማዮ አካባቢ ሲሆን በተለይ በኢትዮጵያ በዳሎ ዞን በቦሕ፣ ዳኖትና ዋርዴር ወረዳ ይገኛሉ። የዳሩዶች ዝርያ የሚጀምረው ከአብዱራሕማ ቢን ኢስማዒል ጀበርቲ ሲሆን ከጀበርቲዎች መካከልም ገራድ ሺርሾር (1530 – 1550) ፋራሕ ገራድ ሺርሾር፣ ገራድ ፋራሕ (1550 – 1590) ገራድ ዓብደላ (1590 – 1600) ገራድ ያሲን (1600 – 1620) ገራድ ባሕርሰሜ (1620 – 1650) ገራድጀባኔ (1650 – 1685) ገራድ ዓሊ (I1685 -1708) ገራድ ማሕሙድ (1708 – 1734) ገራድ ማሕሙድ ዳግማዊ (1734 – 1760) ገራድ ማሕሙድ ሳልሳዊ (1760 – 1780) ገራድ ዓሊ ዳግማዊ (1802) ገራድ መሐመድ ሳልሳዊ (1802 – 1825) ገራድ ዓሊ ሳልሳዊ (1825 – 1840) ገራድ መሐመድ አራተኛ (1840 – 1863) ሡልጣን ዲሪዬ ጉሬ (1897 – 1918) ዓር ዲሒል (1921 – 1923) ገራድ ጀማ ቀዳማዊ (1923 – 1966) ገራድ ዓሊ አምስተኛ (1966 – 1985) ገራድ ዓብዲቃኒ (1985 – 2006) ገራድ ጃማ ገራድ ዓሊ (2006 እስካሁን) እያለ ይሄዳል (ማስታወሻ፣ ይህ መረጃ ግን የተሟላ ነው በፍፁም አይደለም)፡፡

    የሶማሊ ኢስላማዊ ሥልጣኔ

    በመሠረቱ የሶማሊ ሕዝብ ሙስሊም ሲሆንልጣኔውም የኢስላማዊ ሥልጣኔ አካል ነው፡፡ አንዳንድ መረጃዎች እንደሚያመለክቱት እስልምና የተስፋፋው ነብዩ ሙሐመድ (ሱዓወ) በሕይወት በነበሩበት ዘመን ሲሆን፣ ከእሳቸው ህልፈት በኋላም በርካታ ተከታዮቻቸውና የተከታዮቻቸው ተከታዮች፣ እንዲሁም ከተከታዮቻቸው ተከታዮች በኋላ የነበሩ ሙስሊም መሪዎች ኢስላምን ለማስተማርም ሆነ ጥገኝነትን ለማግኘት እንዲሁም ለንግድ መጥተዋል፡፡ ስለሆነም ኢስላማዊ ትምህርትን በማስፋፋት፣ ኢስላማዊ ፍትሕን በማስፈን፣ በዋነኛነትም እምነቱንና ንግዱን በማስፋፋት የተጫወቱት ሚና ከፍተኛ ሆኖ ይገኛል፡፡ ሶማሊ የሃይማኖትና የጦር መሪዎች ከሐረሪዎችና ከኦሮሞዎች ጋር በመሆን በመላው ኢትዮጵያ  ኢስላምንና ኢስላማዊልጣኔን እንዳስፋፉ ሲታወቅ ዛሬ ‹‹ጀበርቲ›› ተብሎ በመላው ኢትዮጵያና ኤርትራ ለሚገኝ ማኅበረሰብ መገኛ ናቸው፡፡ በዚህ መጽሐፍ በምዕራፍ አንድ የተጠቀሱት የደርበ በለምበል፣ የዘይላዕ፣ የበርበራ፣ ወዘተ የሥልጣኔ መገለጫዎችም ከሶማሊ ጋር የተያያዙ ናቸው፡፡

    ከአዘጋጁ፡- ጸሐፊው አንጋፋ ጋዜጠኛ፣ ደራሲ፣ የእስልምና ጉዳዮች ተመራማሪ፣ እንዲሁም የታሪክ አጥኚ ሲሆኑ፣ ጽሑፉ የእሳቸውን አመለካከት ብቻ የሚያንፀባርቅ መሆኑን እየገለጽን፣ በኢሜይል አድራሻቸው [email protected] ማግኘት ይቻላል፡፡

     

    spot_imgspot_img
    - Advertisment -

    በብዛት የተነበቡ ፅሁፎች

    Related Articles